Aksum’da ayakta duran en büyük antik dikilitaş 23 metreyi aşıyor. Yüzeyine oyulan kabartmalar, dokuz katlı bir binanın cephesini temsil ediyor. Bu taş, Afrika’da kurulmuş zengin bir krallığın izini taşıyor.
Bu yazıda Aksum Krallığı’nın nerede olduğunu, nasıl para bastığını ve Hristiyanlığı nasıl benimsediğini öğreneceksiniz. Ayrıca dikilitaşların sırrına, Yemen seferlerine ve Ebrehe’nin kim olduğuna bakacağız.
Aksum Krallığı nerede ve nasıl bir devletti?
Krallığın çekirdeği, bugünkü kuzey Etiyopya ile Eritre’nin yüksek kesimlerindeydi. En güçlü döneminde egemenliği Güney Arabistan’a kadar uzanıyordu. Başkent Aksum, krallıkla aynı adı taşır ve bugün Etiyopya’nın Tigray bölgesinde bulunur.
UNESCO, Aksum uygarlığının başlıca gelişim dönemini MS 1–8. yüzyıllar arasına yerleştirir. Yani bu uygarlık yaklaşık sekiz yüzyıl boyunca öne çıkmıştır. Türkçe Vikipedi, krallığı başında necaşinin, yani kralın bulunduğu bir monarşi olarak sınıflandırır.
Toplumun tepesinde kral ve soylular vardı. Çiftçiler, zanaatkârlar ve köleleştirilmiş insanlar da ekonomik üretime katılıyordu. Bugün bir şehirde farklı mesleklerden insanların aynı ekonomiyi döndürdüğünü düşünün; Aksum da buna benzer, katmanlı bir düzen kurmuştu.
Ticaretin kapısı Adulis limanıydı. Bugünkü Eritre kıyısında bulunan bu liman, Aksum’u Kızıldeniz ticaretine bağlıyordu. Krallık, Sudan’dan gelen fildişinin ticaretini de denetliyordu.
Aksum sikkeleri neyi anlatır?
British Museum’a göre Aksum, MS 3. yüzyılın sonundan 7. yüzyılın ilk çeyreğine kadar bağımsız sikke basan, döneminin Sahra Altı Afrika’sındaki tek devletiydi. Sikke basmak, bir devletin hem ekonomik hem siyasi bağımsızlığının göstergesidir. Cebinizdeki bozuk paranın üzerindeki simge de aynı işi yapar.
Cambridge Üniversitesi Fitzwilliam Müzesi, Kral Endubis’in yaklaşık MS 270–290 dönemine tarihlenen 2,66 gramlık altın sikkesini CM.2-2000 numarasıyla saklar.
Sikkeler dinin değiştiğini de gösterir. Ezana’nın Hristiyanlaşmasıyla birlikte sikkelerdeki hilal ve disk simgelerinin yerini haç aldı.
Aksum Krallığı’nın bayrağı var mı?
Aksum için doğrulanmış bir bayrak tasarımı bilinmiyor. British Museum’un belgelediği hilal, disk ve haçlar sikke simgeleridir. İnternette dolaşan renkli “Aksum bayrağı” görsellerine bu yüzden temkinli yaklaşın.
Ezana Hristiyanlığı nasıl benimsedi?
Hristiyanlaşmadan önce Aksumlular çoktanrılı inançlara sahipti. Tapınaklarla kutsal alanlarda yürütülen devlet dinine bir rahipler sınıfı hizmet ediyordu. Dönüşüm 4. yüzyılda Kral Ezana döneminde gerçekleşti.
Tarih konusunda kaynaklar küçük farklar gösterir. British Museum, Ezana’nın dönüşümünü yaklaşık MS 340’a tarihler. Fransa Kültür Bakanlığı ise yaklaşık MS 330’u verir ve Suriye’den gelen misyonerlerin, özellikle Frumentius’un etkisini belirtir.
Kral Ezana’nın yazıtları arasında Yunanca, Sabaca ve Ge’ez metinler taşıyan üç dilli örnekler vardır. Bu, krallığın farklı dil çevrelerine seslendiğini gösterir. Aksum’un yerli Sami dili Ge’ez, daha sonra Etiyopya Ortodoks Kilisesi’nin din dili oldu.
Hristiyanlık yukarıdan mı geldi, aşağıdan mı?
Araştırmacılar bu konuda ayrışıyor. Aaron Michael Butts, Aethiopica’nın 2025 cildindeki çalışmasında Hristiyanlığın saraydan topluma dayatıldığı görüşüne karşı çıkar. Ona göre inanç tabandan yayıldı ve Ezana onu farklı kitlelere siyasi amaçlarla farklı biçimlerde sundu.
Dikilitaşlar: taştan gökdelenler
Aksum’un başlıca anıtsal dikilitaşları MS 3–4. yüzyıllara tarihlenir ve kraliyet mezarlığıyla ilişkilidir. Yani bu taşlar yalnızca süs değil, kraliyet mezarlığıyla bağlantılı anıtlardır.
Ayakta duran en büyük antik dikilitaş 23 metreyi aşar. Yüzeyindeki kabartmalar dokuz katlı bir binayı temsil eder. Aynı kentteki devrilmiş Büyük Stel’in uzunluğu ise UNESCO tarafından yaklaşık 33 metre olarak verilir.
Büyük Stel neden devrildi?
Bu soruda uzmanlar hemfikir değil. UNESCO, Büyük Stel’in dikilirken devrilmiş olabileceğini belirtir. Metropolitan Müzesi’nin 2015 tarihli incelemesi ise 6. yüzyılın sonlarında kasıtlı olarak devrildiği yorumunu aktarır.
Roma’ya giden dikilitaş
İtalyan işgali sırasında savaş ganimeti olarak Roma’ya götürülen bir Aksum dikilitaşı 2005’te Etiyopya’ya iade edildi. 2008’de Aksum’da yeniden dikildi. Bugün kenti gezen biri, uzun yıllar sonra yerine dönen bu taşı görebilir.
Aksum Krallığı ve Ebrehe: Yemen’deki hikâye
Aksum’un gücü denizi aşıyordu. Kral Kaleb, Necran Hristiyanlarına yönelik zulmün ardından MS 525’te Yemen’deki Himyer hükümdarı Yusuf Es’ar Yas’ar’a saldırdı. Bu hükümdar Zû Nüvâs adıyla da anılır.
Ebrehe bu hikâyede 6. yüzyılda ortaya çıkar. Aksum’un Yemen seferlerine katılan bir komutandı. Kaleb’in atadığı Sumyafa Eşva’yı devirerek Himyer tahtını ele geçirdi.
Ebrehe’nin kökeni tartışmalıdır. Prokopios onu Adulis’te çalışan Romalı bir tüccarın eski kölesi olarak anlatır. Taberî ise onu Aksum kraliyet ailesiyle ilişkilendirir. İki anlatım birbiriyle bağdaşmaz.
Kısa kronoloji
- MS 1. yüzyıl: UNESCO’nun dönemlendirmesinde Aksum uygarlığının başlıca gelişim döneminin başlangıcı.
- Yaklaşık MS 270–290: Kral Endubis’in Fitzwilliam Müzesi’ndeki altın sikkesinin tarihi.
- MS 3–4. yüzyıllar: Anıtsal mezar stellerinin yapıldığı dönem.
- MS 4. yüzyıl: Ezana döneminde Hristiyanlığın benimsenmesi; sikkelerde haçın kullanılmaya başlaması.
- MS 525: Kaleb’in Yemen’deki Himyer hükümdarına saldırısı.
- MS 6. yüzyıl: Ebrehe’nin Himyer tahtını ele geçirmesi.
- MS 10. yüzyıl: Siyasi gerilemenin belirginleşmesi; yine de Etiyopya imparatorları Aksum’da taç giymeyi sürdürdü.
- 1980: Aksum’un UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınması.
- 2005: Roma’ya götürülmüş dikilitaşın Etiyopya’ya iadesi.
- 2008: İade edilen dikilitaşın Aksum’da yeniden dikilmesi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Sahte kapılar ve pencereler. Aksum stellerine sahte kapılar ve pencereler oyulmuştu. Gerçek saraylar iki katı aşmazken taş anıtlar binaların yüksekliğini abartıyordu.
Geri dönüşümlü cam. Aksumlu ustalar kırılmış ithal camları veya ham camı yeniden işliyordu. Bu camlardan Tuğla Kemerler Mezarı’ndaki mozaik panolar için kakmalar üretiyorlardı.
Altın varaklı bakır. Bazı bakır sikkelerde taçlar ve diğer simgeler altın varakla kaplanarak vurgulanıyordu.
Yemen yakınında bulunan sikke. British Museum’daki 1915,0108.81 numaralı Ezana altın sikkesi Aden’in 300 kilometre kuzeyinde bulunmuştur. Çapı 17 milimetre, ağırlığı 1,45 gramdır. Bu küçük para, Aksum’un etkisinin deniz ötesine ulaştığını gösterir.
Sık sorulan sorular
Aksum Krallığı hangi yüzyıllarda gelişti?
UNESCO, Aksum uygarlığının başlıca gelişim dönemini MS 1–8. yüzyıllar arasına yerleştirir. Siyasi gerileme ise 10. yüzyılda belirginleşti.
Aksum’da Hristiyanlığı kim benimsedi?
Hristiyanlık 4. yüzyılda Kral Ezana döneminde benimsendi. British Museum dönüşümü yaklaşık MS 340’a, Fransa Kültür Bakanlığı yaklaşık MS 330’a tarihler; Suriye’den gelen Frumentius’un etkisi belirtilir.
Aksum’un en büyük dikilitaşı ne kadar uzunluktadır?
Devrilmiş Büyük Stel’in uzunluğu UNESCO tarafından yaklaşık 33 metre olarak verilir. Ayakta duran en büyük antik dikilitaş ise 23 metreyi aşar.
Aksum Krallığı’nın başkenti neresidir?
Başkent, krallıkla aynı adı taşıyan Aksum kentidir. Kent bugün Etiyopya’nın Tigray bölgesinde yer alır.
Ebrehe kimdir?
Ebrehe, 6. yüzyılda Aksum’un Yemen seferlerine katılan bir komutandı. Kaleb’in atadığı Sumyafa Eşva’yı devirerek Himyer tahtını ele geçirdi.
Kaynaklar
- UNESCO — Aksum whc.unesco.org
- The Metropolitan Museum of Art — Monumental Architecture of the Aksumite Empire metmuseum.org
- Fransa Kültür Bakanlığı — The kingdom of Aksum archeologie.culture.gouv.fr
- Fransa Kültür Bakanlığı — Le règne d’Ezänâ archeologie.culture.gouv.fr
- Vikipedi — Aksum Krallığı tr.wikipedia.org
- OpenStax, Rice University — The Kingdoms of Aksum and Himyar openstax.org
- British Museum — Aksumite britishmuseum.org
- British Museum — Ezanas britishmuseum.org
- British Museum / Smarthistory — Aksumite coins smarthistory.org
- British Museum — Gold coin of Ezanas, 1915,0108.81 britishmuseum.org
- Fitzwilliam Museum, University of Cambridge — Endubis gold unit data.fitzmuseum.cam.ac.uk
- Aethiopica, Universität Hamburg — Ezana of Aksum: The First Christian African King journals.sub.uni-hamburg.de
- Wikipedia — Kingdom of Aksum en.wikipedia.org
- Wikipedia — Abraha en.wikipedia.org
Görsel: Kingdom of Aksum Map.png — Newslea Staff, CC BY-SA 4.0
