İskitler Türk mü? Altın ve bozkır atlılarının kökeni

Tuva’daki Tunnug 1 kurganı MÖ 833–800 arasına tarihlenir. İçinden silah, at koşumu ve hayvan figürlü süsler çıkmıştır. Bu üçlü, yüzyıllar sonra Karadeniz kıyısında altın eserlere dönüşecek bir geleneğin erken izidir.

Bu yazıda İskitlerin kim olduğunu, Saka adının kimleri anlattığını ve “Türk müydüler?” sorusunun kaynaklarda nasıl yanıtlandığını bulacaksınız. Altın işçiliklerini de somut buluntular üzerinden anlatacağız.

İskitler kimdir?

İskitler, MÖ 1. binyılda Avrasya bozkırlarında yaşayan topluluklardı. Atlı göçebelikle ve İranî dillerle ilişkilendirilirler. Dar anlamıyla tarihsel coğrafyaları, bugünkü Ukrayna ve Güney Rusya’da Tuna ile Don nehirleri arasında uzanan Kuzey Karadeniz bozkırlarıdır.

İngilizce Vikipedi’deki Scythians maddesi, İskitlerin Orta Asya’dan Karadeniz bozkırlarına göçünü MÖ 9–8. yüzyıllara tarihler. Cambridge History of Iran ise İskitleri ve Sarmatları antik Güney Doğu Avrupa’nın başlıca İranî dil konuşan halkları arasında sayar.

İlk güvenilir yazılı kayıt Asur’dan gelir. Kral Esarhaddon’un yıllıklarında MÖ 680/679–678/677 arasındaki olaylarda, İšpakāia önderliğindeki birlikler anılır. Yaklaşık MÖ 672’de İskit Kralı Partatua, Esarhaddon’un kızıyla evlenmek isteyerek Asur’a ittifak önerdi.

İskitler Türk mü?

Kısa yanıt şudur: kaynakların büyük bölümü İskitleri İranî dünyayla ilişkilendirir. İskitçe, Rüdiger Schmitt’in Encyclopaedia Iranica incelemesinde geleneksel olarak Kuzeydoğu İranî diller grubunda sınıflandırılır.

İskitlerin Türk kökenli olduğunu savunan araştırmacılar da vardır. Türkçe Vikipedi bu görüşü, çoğunluğun benimsediği İranî sınıflandırmanın karşısındaki kökensel iddialar arasında sunar. Yani bu, tartışmalı bir iddiadır; yerleşmiş bir sonuç değildir.

İskitçeden özgün ve kesintisiz metin korunmamıştır. Dil bilgisi başlıca Asur, Pers ve Yunan kaynaklarının aktardığı kişi ve topluluk adlarına dayanır. Bu yüzden her yorum, sınırlı bir malzemeye yaslanır.

Genetik tarafta da tek bir köken çizgisi yoktur. 2025 tarihli Genetic history of Scythia araştırması, Avrupa İskitlerinde dönemlere ve bölgelere göre genetik çeşitlilik saptadı. Araştırma, ortak bozkır kültürünün tek bir etnik köken anlamına gelmediği sonucuna varır.

Bir müzede İskit altınını gördüğünüzde, karşınızdaki eşyanın bir “ulus” değil, geniş bir kültür çevresinin ürünü olduğunu akılda tutun.

Saka adı kimleri anlatır?

Persler Saka adını bozkır göçebeleri için geniş kapsamda kullandı. Modern araştırmalarda ise Saka çoğunlukla Orta Asya ve Doğu Türkistan’daki İranî göçebeleri belirtir. İskit ile Saka adları bu yüzden sık sık iç içe geçer.

Sakaların izi Hindistan altkıtasına da uzanır. Hindistan altkıtasındaki ilk İndo-İskit hükümdarı sayılan Maues’in sikkeleri, Keşmir, Hazara ve Taxila çevresindeki Saka varlığını belgeleyen başlıca kanıtlardandır.

İskitçe hangi dil grubuna girer?

İskit adının yeniden kurulan *skuda biçimiyle “okçu” anlamına geldiği ileri sürülür. Ancak Schmitt, bu etimolojinin kesin biçimde kanıtlanmadığını belirtir. Yani adın anlamı bile kesin değildir.

İngilizce Scythian sözcüğünün telaffuzu /ˈsɪθiən/ veya /ˈsɪðiən/ olarak verilir.

Yaşayan bir bağlantı da var: Günümüz Osetçesi, Encyclopaedia Iranica’da İskit-Sarmat-Alan dil malzemesiyle bağlantılı yaşayan bir İranî dil olarak ele alınır.

Altın işçiliği ve hayvan üslubu

İskit hayvan üslubunda geyik, panter, yaban domuzu ve yırtıcı kuş figürleri takıları, kapları ve at koşumlarını süslüyordu. Tunnug 1 kurganındaki silah, at koşumu ve hayvan üslubu üçlüsü bu geleneğin erken örneklerindendir.

En bilinen eserlerden biri Tovsta Mohyla göğüslüğüdür. MÖ 4. yüzyıla ait bu altın parça, 21 Haziran 1971’de Boris Mozolevsky’nin yönettiği kazıda bulundu.

Altının hepsi İskit ustaların işi değildi. Metropolitan Museum’daki MÖ 340–320 tarihli altın kın kaplaması muhtemelen bir Yunan atölyesinde üretildi. Bu nedenle İskit mezarlarındaki bütün altın eserleri yalnız İskit ustalara mal etmek doğru olmaz.

Kısa kronoloji

1. MÖ 9–8. yüzyıllar İskitlerin Orta Asya’dan Kuzey Karadeniz bozkırlarına göçü
2. MÖ 833–800 Tuva’daki Tunnug 1 kurganının tarihlendirildiği dönem
3. MÖ 680/679–678/677 Esarhaddon yıllıklarında İšpakāia önderliğindeki İskitlerin anılması
4. Yaklaşık MÖ 672 Partatua’nın Asur hanedanıyla evlilik ve ittifak girişimi
5. Muhtemelen MÖ 513 I. Darius’un başarısız İskit seferi
6. MÖ 5–4. yüzyıllar Ermitaj’daki Pazırık düğümlü halısının dönemi
7. MÖ 339 Ateas’ın II. Philippos’a karşı savaşta ölmesi
8. MÖ 3–2. yüzyıllar Sarmatların yayılması, İskit egemenliğinin sona ermesi
9. MÖ 3. yüzyıl sonları İskit Neapolisi’nin Geç İskit merkezi olarak gelişmesi
10. MS 3. yüzyılın ikinci yarısı İskit Neapolisi’nin varlığının sona ermesi
11. 1949 Pazırık’ın beşinci kurganında düğümlü halının bulunması
12. 21 Haziran 1971 Tovsta Mohyla altın göğüslüğünün keşfi

Pers ve Makedon karşısında İskitler

I. Darius’un İskit seferi için MÖ 520–507 arasında tarihler önerilmiştir. Encyclopaedia Iranica en olası tarihi MÖ 513 olarak verir ve seferi başarısız değerlendirir.

İskit Kralı Ateas ise MÖ 339’da Makedonya Kralı II. Philippos’a karşı savaşırken öldü. MÖ 3–2. yüzyıllarda Sarmatların yayılması, İskitlerin Kuzey Karadeniz bozkırlarındaki egemenliğini sona erdiren başlıca gelişmelerden biriydi.

İskit varlığı bir anda silinmedi. Kırım’daki İskit Neapolisi, bugünkü Simferopol yakınlarında MÖ 3. yüzyıl sonlarından MS 3. yüzyılın ikinci yarısına kadar varlığını sürdüren bir Geç İskit merkezidir.

Ad, Yeni Ahit’e kadar ulaştı. Koloseliler 3:11’de İskit adı, Yunan, Yahudi, köle ve özgür gibi ayrımların Mesih’te aşılması bağlamında geçer.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Göğüslüğün ölçüsü: Tovsta Mohyla göğüslüğü yaklaşık 1.150 gram ağırlığında ve 30,5 santimetre çapındadır. Dört eşmerkezli yay arasında üç bezeme kuşağı taşır.
• Dikilen altınlar: Maykop kökenli MÖ 5. yüzyıl altın süslerindeki delikler, bu parçaların giysilere ve sivri başlıklara dikildiğine işaret eder.
• Derideki geyik: Pazırık kültürüne ait MÖ 5. yüzyıl “Buz Prensesi”nin omzunda bir geyik dövmesi vardır. Dövme, altın süslerdeki gibi stilize boynuzlar ve grifon başları içerir.
• Dokuma halı: İskit-Saka kültür çevresindeki Pazırık’ın beşinci kurganından 1949’da çıkarılan MÖ 5–4. yüzyıl yün halısı, Ermitaj kaydına göre 183 × 200 santimetredir.
• Kenevir efsanesi: 2019 tarihli bir akademik derleme, İskitlerle ilişkili kenevir buluntularını yalnız sekiz arkeolojik yerleşim veya mezarlık alanında saptamıştır.

Bu ayrıntılar bir şeyi gösterir: İskit kültürü yalnız altından ibaret değildi.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Encyclopaedia Iranica — Scythians iranicaonline.org
2. Wikipedia — Scythians en.wikipedia.org
3. Encyclopaedia Iranica — Scythian Language iranicaonline.org
4. Vikipedi — İskitler tr.wikipedia.org
5. Science Advances — Genetic history of Scythia pmc.ncbi.nlm.nih.gov
6. Cambridge University Press — The Scyths resolve.cambridge.org
7. Wikipedia — Scythian Neapolis en.wikipedia.org
8. Encyclopaedia Iranica — Indo-Scythian Dynasty iranicaonline.org
9. Metropolitan Museum of Art — Ancient Near Eastern Art resources.metmuseum.org
10. Antiquity — Expanding the corpus of the earliest Scythian animal-style artefacts cambridge.org
11. Metropolitan Museum of Art — Gold, Griffins, and Greeks metmuseum.org
12. Arts — The Pectoral of Tovsta Mohyla mdpi.com
13. Archaeology and Early History of Ukraine — The Use of Cannabis in the Early Iron Age adiu.com.ua

Görsel: Pektoral111.JPG — Terminator, Public domain