Yedi Harika listesindeki yapıların altısının yeri biliniyor. Yalnız Babil’in Asma Bahçeleri’nin kesin konumu belirlenememiştir. Üstelik Babil’i uzun uzun anlatan MÖ beşinci yüzyıl tarihçisi Herodotos bahçelerden hiç söz etmez.
Bu yazıda bahçelerin nerede anlatıldığını, kimin yaptırdığının söylendiğini ve kazıların ne bulduğunu görürsünüz. Ardından Ninova kuramını ve bahçelerin bugün neye dönüştüğünü okuyacaksınız. Hepsini kaynaklarıyla birlikte, kanıt ile yoruma ayırarak anlatıyoruz.
Babil’in Asma Bahçeleri nerede, hangi ülkede?
Geleneksel anlatı bahçeleri günümüz Irak’ında, Hille yakınındaki antik Babil kentine yerleştirir. Bahçeler Helen dünyasının hazırladığı Antik Dünyanın Yedi Harikası listesinde yer alır.
Babil ören yeri, UNESCO’ya göre Bağdat’ın 85 kilometre güneyindedir. Ancak yeri bilinen şey kentin kendisidir. Bahçelerin kent içindeki yeri bilinmiyor.
Bu yüzden “nerede?” sorusunun dürüst yanıtı iki parçalıdır. Anlatılara göre Babil’dedir. Kazılarda ise orada doğrulanmış bir kalıntısı yoktur. Bir de Dalley’nin önerdiği alternatif var; aşağıda ele alıyoruz.
Babil’in Asma Bahçeleri’nin hikayesi: kim yaptırdı?
Efsaneye göre MÖ 605–562 arasında hüküm süren II. Nebukadnezar bahçeleri yaptırdı. Gerekçe olarak Med kökenli eşi Amytis’in memleket özlemi gösterilir. Kısacası bahçe, bir kraliçenin özlemine verilmiş bir yanıt olarak anlatılır.
Alternatif bir gelenek yapımı efsanevi Kraliçe Semiramis’e bağlar. İki anlatı da bahçeyi bir kadın hükümdar ya da eşle ilişkilendirir. Ama ikisi de aynı kişiyi göstermez.
Bahçeler hakkındaki anlatılardan biri, yaklaşık MÖ 290’da yazan Babilli rahip Berossos’a aittir. Metni sonradan Josephus aktarmıştır. Yani bahçeyi bugün okuduğumuz anlatı, kral döneminden yaklaşık üç yüzyıl sonrasına uzanır.
MÖ birinci yüzyıl yazarı Diodoros bahçeyi bir kare olarak betimler. Her kenarı dört plethron uzunluğundadır; en üst galerisi 50 arşın yüksekliktedir. Strabon’un anlatısında sulama suyu Fırat’tan bir Arşimet vidasıyla yükseltilir.
Babil’in Asma Bahçeleri gerçek mi?
Soruya “evet” ya da “hayır” diyebilecek kanıt yoktur. Bilinenleri ikiye ayırmak gerekir.
Kuşku uyandıran noktalar:
- Stephanie Dalley’nin 1994 tarihli araştırması, II. Nebukadnezar döneminin kapsamlı yazılı kaynaklarında Asma Bahçeler’den söz edilmediğini belirtir.
- Herodotos Babil’i anlatır ama bahçelerden bahsetmez.
- Babil’de bahçelere ait kesin olarak tanımlanmış kalıntı bulunmamıştır.
Bahçeleri tümden silmeyi engelleyen noktalar:
- Julian Reade 2000 tarihli makalesinde, Babil’de binlerce yıl süren tuğla sökümünün birçok büyük yapıdan yalnız temelleri bıraktığını belirtir. Bu nedenle bahçelerin konumunu tartışmaya açık tutar.
- UNESCO’nun değerlendirmesine göre korunan alanın yaklaşık yüzde 85’i henüz kazılmamıştır.
Bir kuram da anlatının edebî bir yaratım olabileceğini öne sürer. Buna göre hikâye, Yunan ve Roma yazarlarının ideal bir Doğu bahçesi tasavvurundan doğmuştur. Bu bir kuramdır; kanıtlanmış bir sonuç değildir.
Özetle çağdaş belgelerin sessizliği ve kalıntı eksikliği kuşkuyu besler. Ama bunlar tek başına bahçelerin hiç var olmadığını göstermez.
Koldewey’in tonozlu yapısı: bahçelerin altyapısı mı, depo mu?
Arkeolog Robert Koldewey, 1899–1917 arasındaki Babil kazılarında Güney Sarayı’nda tonozlu bir yapı ortaya çıkardı. Bu yapıyı Asma Bahçeler’in altyapısı olarak yorumladı.
National Geographic’in aktardığı yaygın güncel yoruma göre yapı muhtemelen bir depoydu.
Ninova kuramı: bahçeler Musul yakınında mıydı?
Stephanie Dalley, ünlü bahçelerin Babil’de değil Musul yakınındaki Ninova’da yapıldığını savunur. Ona göre banisi, MÖ 704–681 arasında hüküm süren Asur Kralı Sanherib’dir.
Kuramın dayanakları şunlardır:
- Sanherib’in Ninova bahçesine ilişkin yazıtı, Amanos Dağları’nı örnek alan bir parkı anlatır. Parkta meyve ağaçları ve kokulu bitkiler vardır.
- Ninova çevresinde Sanherib dönemine tarihlenen bir su kemeri ve kanal sistemi bulunmuştur.
- D. J. Wiseman’ın 1983 tarihli çalışması, Asurbanipal’in Ninova Kuzey Sarayı kabartmasındaki bahçeyi inceler. Bu bahçe bir tepe çevresine düzenlenmiştir ve su kemeri ile kanallarla sulanır.
Kuramın en büyük sorunu metinseldir. Diodoros ve diğer bazı Yunan-Roma yazarları bahçeleri açıkça Babil’e yerleştirir. Dolayısıyla Ninova önerisi de kesinleşmiş sayılmaz. Hangi görüşü benimsediğiniz, yazılı kaynak mı yoksa kazı verisi mi daha ağır bastığına bağlıdır.
Babil’in Asma Bahçeleri’nin son hali ve günümüzdeki durumu
2025 tarihli Archaeology değerlendirmesine göre Babil’de bahçelerin kesin olarak tanımlanmış kalıntıları yoktur. Bu nedenle günümüzde gösterilebilecek doğrulanmış bir Asma Bahçeler yapısı bulunmamaktadır.
Babil ören yeri ise vardır. 2019 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Irak’a gidip Babil’i gezmek isteyen biri, doğrulanmış bir bahçe yapısını değil kentin kalıntılarını görür.
Babil’in Asma Bahçeleri resimleri gerçeği yansıtıyor mu?
Arama sonuçlarında gördüğünüz resimlerin hiçbiri doğrulanmış bir yapının fotoğrafı değildir. Hepsi çizim ya da yorumdur. Modern bilgisayar modelleri de böyledir.
Örneğin Northampton Üniversitesi öğrencileri 2016’da Stephanie Dalley’ye üç boyutlu bir bahçe modeli sundu. Model, araştırmacıların betimlemelerine dayanan bir görselleştirmedir. Kazıdan çıkmış bir buluntunun kopyası değildir.
Telefonunuzda bu görüntülerden birini açtığınızda, bir sanatçının yorumuna baktığınızı hatırlayın.
Kısa kronoloji
- MÖ 704–681 Ninova kuramında bahçelerin banisi sayılan Sanherib’in hükümdarlığı
- MÖ 605–562 Geleneksel anlatının bahçeleri bağladığı II. Nebukadnezar’ın hükümdarlığı
- Yaklaşık MÖ 290 Berossos, daha sonra Josephus’un aktaracağı bahçe anlatısını yazdı
- MÖ 1. yüzyıl Diodoros bahçenin ölçülerini betimledi
- 1899–1917 Koldewey’in Babil kazılarında bahçelerle ilişkilendirdiği tonozlu yapı ortaya çıktı
- 1994 Stephanie Dalley, Nineveh, Babylon and the Hanging Gardens makalesini yayımladı
- 2000 Julian Reade, Babil’deki olası konumları ve kalıntıların tahribatını ele alan makalesini yayımladı
- 2019 Babil ören yeri UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Adın kökeni: Adın kökündeki Yunanca kremastos, teras gibi yükseltilmiş bir yapının üzerine dikilen ağaçları da ifade eder. Yani isim, havada asılı bahçeden çok yükseltilmiş teraslara işaret ediyor olabilir.
- Kayıp kabartma: Sanherib’in sarayında bulunan bahçe kabartması günümüze ulaşmamıştır. Yalnız kazıcıların özgün çizimleri korunmuştur.
- Kazılmamış alan: UNESCO’ya göre Babil’in korunan alanının yaklaşık yüzde 85’i henüz kazılmamıştır.
- Hayal edilen Babil: John Martin, 1819 tarihli Babil tasvirindeki mimariyi Mezopotamya kazıları başlamadan önce hayal etti. Roma, Mısır ve Hint örneklerini birleştirdi.
Sık sorulan sorular
Babil’in Asma Bahçeleri hangi ülkede?
Geleneksel anlatı bahçeleri bugünkü Irak’ta, Hille yakınındaki antik Babil kentine yerleştirir. Ancak kesin konum belirlenememiştir. Stephanie Dalley’nin kuramı ise bahçeleri yine Irak’taki Ninova’ya yerleştirir.
Babil’in Asma Bahçeleri’ni kim yaptırdı?
Efsaneye göre II. Nebukadnezar, Med kökenli eşi Amytis için yaptırdı. Alternatif bir gelenek Kraliçe Semiramis’i gösterir. Dalley ise Asur Kralı Sanherib’i savunur.
Asma Bahçeler’in kalıntıları bulundu mu?
Hayır. 2025 tarihli bir Archaeology değerlendirmesine göre Babil’de bahçelere ait kesin olarak tanımlanmış kalıntı yoktur. Koldewey’in öne sürdüğü tonozlu yapı da büyük olasılıkla bir depoydu.
Babil’e gidince Asma Bahçeler’i görebilir miyim?
Doğrulanmış bir Asma Bahçeler yapısı gösterilemez. Babil ören yerini ise gezebilirsiniz. Alan 2019’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı ve Bağdat’ın 85 kilometre güneyindedir.
Herodotos neden bahçelerden söz etmiyor?
Kaynaklarda nedeni belirtilmiyor. Bilinen şu: MÖ beşinci yüzyılda Babil’i anlatan Herodotos bahçelerden hiç söz etmez. Bu sessizlik kuşkuyu besler ama tek başına bahçelerin olmadığını kanıtlamaz.
Kaynaklar
- Vikipedi — Babil’in Asma Bahçeleri tr.wikipedia.org
- UNESCO — Babylon whc.unesco.org
- Wikipedia — Hanging Gardens of Babylon en.wikipedia.org
- Stephanie Dalley — Nineveh, Babylon and the Hanging Gardens doi.org
- Julian Reade — Alexander the Great and the Hanging Gardens of Babylon cambridge.org
- National Geographic — Were the Hanging Gardens of Babylon actually in Babylon? nationalgeographic.com
- Archaeology — Hanging Garden archaeology.org
- D. J. Wiseman — Mesopotamian Gardens cambridge.org
- University of Northampton — Students present their 3D model of the Hanging Gardens of Babylon northampton.ac.uk
Görsel: Babylon; the city (above); the hanging gardens of Babylon Wellcome L0047679.jpg — Wikimedia Commons, CC BY 4.0
