Harun ər-Rəşid beşinci Abbasi (Abbâsî) xəlifəsi idi. O, 14 sentyabr 786-cı ildən 24 mart 809-cu ilə qədər hakimiyyətdə olub. Harun «Min bir gecə»də də bir obraz kimi qarşımıza çıxır. Bəzi hekayələrdə hadisələr onun sarayında baş verir. Beləcə, ədəbiyyat tarixi hökmdarı uydurma bir dünya ilə bağlayır.
Əgər siz Harunu «Min bir gecə»dən tanıyırsınızsa, onun hakimiyyət tarixində başqa hadisələrlə qarşılaşacaqsınız. O, Bizansa (Bizans) qarşı yürüşlərə başçılıq edib, nüfuzlu vəzirlərə arxalanıb və ciddi üsyanlarla üzləşib. Oğullarının taxta hansı ardıcıllıqla çıxacağını da müəyyənləşdirib. Ancaq ölümündən sonra bu qayda vətəndaş müharibəsinin qarşısını ala bilməyib.
Harun ər-Rəşidin həyatı: harada doğulub?
Harun 763 və ya 766-cı ildə Reydə (Rey) doğulub. Doğum ili mübahisəli olaraq qalır. Tarixçi Klifford Edmund Bosvort (Clifford Edmund Bosworth) 766-cı ili daha inandırıcı sayıb. O, bu qənaətə Harunun xəlifə olarkən yaşı barədə qeydlər əsasında gəlib.
Atası Abbasi xəlifəsi əl-Mehdi (Mehdî), anası isə əl-Xeyzuran bint Əta idi. İran əsilli dövlət xadimi Yəhya ibn Xalid əl-Bərməki (Yahyâ bin Hâlid el-Bermekî) onun uşaqlıq təhsilinə rəhbərlik edib. Yəhyanın Harunun həyatındakı rolu onun siyasi fəaliyyəti və sonrakı hakimiyyəti dövründə də davam edib.
Harun xəlifə olmamışdan əvvəl, 780 və 782-ci illərdə Bizansa qarşı yürüşlərə başçılıq edib. İkinci yürüş Konstantinopolun (Konstantinopolis) Anadolu (Anadolu) tərəfindəki ətraf ərazilərinə qədər çatıb. Bu yürüşlərdən sonra ona «doğru yola yönəldilmiş» mənasını verən ər-Rəşid ləqəbi verilib. Deməli, hekayələrdən yadda qalan bu ad onun hərbi fəaliyyəti ilə də bağlıdır.
782-ci ildə Şimali Afrika (Kuzey Afrika), Misir, Suriya (Suriye), Ermənistan (Ermenistan) və Azərbaycanı (Azerbaycan) əhatə edən valiliklər Haruna verilib. Bu bölgələrin faktiki idarəçiliyini Yəhya əl-Bərməki həyata keçirib. Harun 786-cı ildə böyük qardaşı Musa əl-Hadinin (Mûsâ el-Hâdî) ölümündən sonra xəlifə olub.
Harun ər-Rəşid hekayələri və «Min bir gecə» kitabı
«Min bir gecə»nin bəzi hekayələrində hadisələr Harunun sarayında baş verir. Xəlifənin özü isə bədii obraz kimi görünür. Siz kitabda onunla qarşılaşanda 786–809-cu illərdə hakimiyyətdə olmuş bir hökmdarın ədəbi təsvirini oxuyursunuz.
Onun sarayı ilə əlaqələndirilən dəbdəbəni dəyərləndirərkən bu fərq əhəmiyyətlidir. Sonya Brentyes (Sonja Brentjes) həmin illəri xəlifə hakimiyyətinə qarşı ciddi üsyanlar dövrü kimi təsvir edir. Buna görə «Min bir gecə»dəki möhtəşəm saray təsviri müqavimətlə sarsılan hakimiyyətin tarixi ilə yanaşı oxunmalıdır.
Başqa bir saray hekayəsi Bərməkilər (Bermekîler) ailəsinin süqutundan bəhs edir. Bu hekayə Cəfər əl-Bərməki (Ca‘fer el-Bermekî) ilə Harunun bacısı Əbbasəni (Abbâse) iddia olunan bir nikahla əlaqələndirir. «Encyclopaedia Iranica» bu rəvayəti bəzədilmiş hesab edir. Sərvətə həsəd və saray intriqaları da daxil olmaqla irəli sürülən başqa izahlar da qeyri-müəyyən olaraq qalır.
803-cü ilin hadisələri barədə daha möhkəm məlumatlar var. Cəfər öldürülüb, Yəhya və oğlu Fəzl (Fazl) isə həbsə atılıb. İddia olunan nikah hadisələrə dramatik izah verir. Lakin rəvayətin bəzədilmiş olması onu bu təmizləmənin qəti izahı kimi qəbul etməyə imkan vermir.
Harun ər-Rəşidlə birlikdə dövləti kim idarə edirdi?
Yəhya əl-Bərməki Harunun vəziri olub. Oğulları Fəzl və Cəfərlə birlikdə Harunun hakimiyyətinin ilk 17 ilində imperiyanın idarə olunmasında həlledici rol oynayıb. Ailənin bu nüfuzu Yəhyanın əvvəllər Harunun təhsili və əyalətlərin idarəçiliyi üçün daşıdığı məsuliyyətin davamı idi.
803-cü ildə onların süqutu uzun sürən bu nüfuz dövrünə son qoyub. Cəfərin edamı, Yəhya ilə Fəzlin həbsi dövlət idarəçiliyində kəskin dəyişiklik yaradıb. Dəyişiklik aydın idi: imperiyanı idarə etməyə kömək edən adamlar xəlifənin tədbirlərinin hədəfinə çevrilmişdilər.
Bölgələrin idarə olunmasında razılaşmalar da rol oynayırdı. Harun 800-cü ildə illik ödəniş müqabilində İfriqiyyənin idarəsini İbrahim ibn əl-Əğləbə tapşırıb. Bərməki vəzirlərin mərkəzi rolunun yanında bu razılaşma da onun hakimiyyəti dövründə tətbiq edilən idarəçilik formalarından biri idi.
Harun ər-Rəşid və Türkiyədəki məkanlar
Türkiyəyə səyahət edənlər üçün Tarsus (Tarsus) Harunun idarəçiliyi ilə birbaşa bağlı məkandır. O, 787–788-ci illərdə şəhərin yenidən qurulmasını və istehkamlarının möhkəmləndirilməsini əmr edib. İşləri həyata keçirməyi Hərsəmə ibn Əyənə (Herseme bin A‘yen) tapşırıb. Bu əlaqə onun hakimiyyətinin əvvəlində əmr etdiyi konkret tikinti və müdafiə proqramına əsaslanır.
Konya Ereğlisi başqa bir coğrafi əlaqə yaradır. 806-cı il yürüşündə Abbasi qüvvələri indiki Konya Ereğlisi ilə eyniləşdirilən Herakleyanı (Herakleia) ələ keçiriblər. Siz Türkiyə səfərinizdə tarixi adları bugünkü məkanlarla tutuşdurursunuzsa, bu hadisədə Herakleya ilə Ereğlisini birlikdə nəzərdən keçirin.
Harunun əvvəlki, 782-ci il yürüşü Konstantinopolun Anadolu tərəfindəki ətraf ərazilərinə qədər çatmışdı. Tarsusdakı işlər və Herakleyanın tutulması ilə birlikdə bu hadisə Anadolunun onun hərbi tarixində dəfələrlə yer aldığını göstərir. Həmin hadisələr onun həm xəlifəlikdən əvvəlki, həm də sonrakı fəaliyyətini əhatə edir.
Harun ər-Rəşidin həyat yoldaşı və nəsil ağacı
Harunun həyat yoldaşı Zübeydə bint Cəfər Məhəmməd əl-Əminin (Muhammed el-Emîn) anası idi. Əl-Əmin atasından sonra xəlifə olub. Digər iki oğlunun anaları fərqli idi: əl-Məmunun (Me’mûn) anası Məracil (Merâcil), əl-Mötəsimin anası isə Maridə (Mâride) idi. Hər iki qadın kölə cariyə idi.
Sadə nəsil ağacı qurmaq üçün Harunun valideynlərindən, əl-Mehdi və əl-Xeyzurandan başlayın. Böyük qardaşı Musa əl-Hadi idi. Oğulları arasında əl-Əmin, əl-Məmun, əl-Qasim və əl-Mötəsim vardı. Taxt-tac varisliyi qaydası əl-Əmin, əl-Məmun və əl-Qasimə aid idi.
Zübeydənin adı Dərb Zübeydə həcc yolunda da yaşayır. Bu yol Kufə (Kûfe) ilə Məkkəni (Mekke) birləşdirir və təxminən 1,300 kilometr uzanırdı. Yol boyunca xeyriyyə işlərinə dəstək verdiyi üçün onun adını daşıyır. Zübeydənin tarixdəki yeri Harunun varisinin anası olması ilə məhdudlaşmır.
Onun dəstəyi uzun səfərdə insanların harada dayanıb dincələ biləcəyi məsələsinə yönəlmişdi. Piyada zəvvarlara xidmət edən çoxsaylı aralıq dayanacaqların xərcini şəxsən ödəyib. Bu dayanacaqlar minik heyvanlarının ehtiyacları da nəzərə alınan həcc yolunu tamamlayırdı. Miniksiz səyahət edənlər üçün bu fərq əhəmiyyətli idi.
Kitablar, saray kitabxanası və tərcümə
Harunun hakimiyyəti dövründə yaradılmış saray kitabxanası onun mədəniyyət tarixində yer tutur. Kitabxananın fəaliyyət dairəsi mübahisəli olaraq qalır. Dimitri Qutas (Dimitri Gutas) onu yunan dilindən tərcümələr üçün genişmiqyaslı mərkəz sayan yanaşmaya etiraz edib. Onun qiymətləndirməsinə görə, mövcud dəlillər əsasən fars dilindən tərcümələrə işarə edir.
Bununla belə, konkret bir məlumat tərcümə sifarişi ilə bağlıdır. İbn ən-Nədimə görə, kitabxananın rəhbəri Səlm (Selm) və Əbu Həsən (Ebû Hasan) Ptolemeyin (Batlamyus) «Almagest»inin (Almagest) tərcüməsi üçün tərcüməçilərə sifariş veriblər. Bu sifariş barədə məlumat konkret nümunədir. Kitabxananın ümumi miqyası və fəaliyyətinin xarakteri isə müzakirə mövzusu olaraq qalır.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Harun Bağdadla sıx əlaqələndirilsə də, 796-cı ildə idarəçilik mərkəzini Rəqqə-Rafiqəyə (Rakka-Râfika) köçürüb. Yeni mərkəz Fəratın sahilində yerləşirdi. Buna görə onun haqqında təsəvvürlərdə Bağdadın ön plana çıxması hakimiyyəti dövründə baş vermiş bu sənədləşdirilmiş köçü kölgədə qoya bilər.
Harun 802-ci ildə həcc ziyarəti zamanı oğullarının taxt-tac varisliyini tənzimləyən sənədi Kəbənin (Kâbe) divarından asdırıb. Qayda əl-Əmin, əl-Məmun və əl-Qasimə aid idi. Onun belə rəsmi şəkildə elan olunması Harunun ölümündən sonra qardaşlar arasında başlayan vətəndaş müharibəsinin qarşısını almayıb.
Britaniya Muzeyindəki (British Museum) qızıl dinar onun idarəçiliyindən qalan daha kiçik bir izdir. 793-cü ilə aid sikkənin üzərində Cəfər əl-Bərməkinin adı var. Diametri 18 millimetr, çəkisi 4.170 qramdır. Muzey qeydiyyat nömrəsi 1933,0415.8-dir.
Bu sikkə Cəfərin 803-cü ildəki edamından əvvəl zərb edilib. Bərməkilərə qarşı təmizləmə haqqında məlumatlarla yanaşı oxunduqda, onun yazısı Cəfərin adını ailənin nüfuzlu olduğu illərdən qalan bir əşya üzərində göstərir. Siz günümüzə çatmış bir sikkəni konkret vəzirlə və sonradan onun mövqeyinin dağılması ilə əlaqələndirə bilərsiniz.
Xronologiya
- 763 və ya 766: Reydə doğulub; doğum ili mübahisəlidir.
- 780: Bizansa qarşı yürüşə başçılıq etmək üçün təyin olunub.
- 782: Bizansa qarşı ikinci yürüşü Konstantinopolun Anadolu tərəfindəki ətraf ərazilərinə qədər çatıb.
- 786: Böyük qardaşı əl-Hadidən sonra xəlifə olub.
- 787–788: Tarsusun yenidən qurulmasını və istehkamlarının möhkəmləndirilməsini əmr edib.
- 796: İdarəçilik mərkəzini Rəqqə-Rafiqəyə köçürüb.
- 800: İllik ödəniş müqabilində İfriqiyyəni İbrahim ibn əl-Əğləbə tapşırıb.
- 802: Həcc ziyarəti zamanı oğullarının taxt-tac varisliyi qaydasını sənədləşdirib.
- 803: Bərməkilər ailəsinə qarşı təmizləmə aparıb.
- 806: Abbasi qüvvələri Herakleyanı ələ keçirib; Səmərqənddə (Semerkant) Rafi ibn əl-Leysin (Râfi‘ bin Leys) üsyanı başlayıb.
- 24 mart 809: Tus (Tûs) yaxınlığında vəfat edib; əl-Əmin ondan sonra taxta çıxıb.
Üsyan, ölüm və taxt-tac varisliyi
806-cı ildə Səmərqənddə Rafi ibn əl-Leysin üsyanı başlayıb. Üsyan Xorasana (Horasan) yayılıb və Harunun şərqə son yürüşünün başlıca səbəblərindən birinə çevrilib. Bu üsyan Abbasilərin Bizansa qarşı yürüş zamanı Herakleyanı ələ keçirdiyi illə eyni ildə başlayıb.
Harun şərqdəki üsyana müdaxilə etmək üçün yola çıxdığı zaman, 24 mart 809-cu ildə Tus yaxınlığında vəfat edib. Ondan sonra əl-Əmin xəlifə olub. Əl-Əmin, əl-Məmun və əl-Qasim üçün hazırlanmış varislik sistemi sonradan qardaşlar arasında baş verən vətəndaş müharibəsinin qarşısını ala bilməyib.
Tez-tez verilən suallar
Harun ər-Rəşid nə vaxt hakimiyyətdə olub?
O, 14 sentyabr 786-cı ildən 24 mart 809-cu ilə qədər beşinci Abbasi xəlifəsi kimi hökmranlıq edib. Böyük qardaşı Musa əl-Hadidən sonra taxta çıxıb.
Harun ər-Rəşid harada doğulub?
O, 763 və ya 766-cı ildə Reydə doğulub. Bosvort onun taxta çıxarkən yaşı barədə qeydlərə əsaslanaraq 766-cı ili daha inandırıcı sayıb.
Harun ər-Rəşidin həyat yoldaşı kim olub?
Zübeydə bint Cəfər onun həyat yoldaşı və əl-Əminin anası idi. O, Dərb Zübeydə adlanan həcc yolu boyunca xeyriyyə işlərinə dəstək verib.
«Min bir gecə»dəki Harun ər-Rəşid həqiqətən yaşayıbmı?
O, tarixdə yaşamış Abbasi xəlifəsi olub. «Min bir gecə»nin bəzi hekayələri onu bədii obraza çevirir və hadisələri onun sarayında cərəyan etdirir.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Harun Reşid tr.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Hārun al-Rašid iranicaonline.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Hârûnürreşîd islamansiklopedisi.org.tr
- İngiliscə Vikipediya — Harun al-Rashid en.wikipedia.org
- McGill Universiteti — Sonja Brentjes, Hārūn al-Rashīd islamsci.mcgill.ca
- Encyclopaedia Iranica — Barmakids iranicaonline.org
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Darb Zubaydah whc.unesco.org
- Britaniya Muzeyi — Qızıl dinar, 1933,0415.8 britishmuseum.org
FAQ
Harun ər-Rəşid nə vaxt hakimiyyətdə olub?
Harun ər-Rəşid 14 sentyabr 786-cı ildən 24 mart 809-cu ilə qədər beşinci Abbasi xəlifəsi kimi hökmranlıq edib. O, böyük qardaşı Musa əl-Hadidən sonra taxta çıxıb.
Harun ər-Rəşid harada doğulub?
O, 763 və ya 766-cı ildə Reydə doğulub. Tarixçi Klifford Edmund Bosvort onun taxta çıxarkən yaşı barədə qeydlərə əsaslanaraq 766-cı ili daha inandırıcı sayıb.
Harun ər-Rəşidin həyat yoldaşı kim olub?
Həyat yoldaşı Zübeydə bint Cəfər ondan sonra xəlifə olan Məhəmməd əl-Əminin anası idi. Zübeydə yol boyunca xeyriyyə işlərinə dəstək verdiyinə görə Dərb Zübeydə həcc yolu onun adını daşıyır.
«Min bir gecə»dəki Harun ər-Rəşid həqiqətən yaşayıbmı?
Harun ər-Rəşid tarixdə yaşamış Abbasi xəlifəsi olub. «Min bir gecə»nin bəzi hekayələrində hadisələr onun sarayında baş verir, özü isə bədii obraz kimi təqdim olunur.
Image: Harun Al-Rashid on the Takht.png — Unknown authorUnknown author, Public domain
