1588-ci ilin İspan Armadası İspaniya kralı II Filippin (II. Felipe) İngiltərə kraliçası I Elizabeti (I. Elizabeth) taxtdan salmaq üçün göndərdiyi donanma idi. Ona Medina Sidoniya hersoqu komandanlıq edirdi. Səfər uğursuz oldu. Brulotlar, yəni yandırıcı gəmilər, ingilislərin top atəşi, əlverişsiz küləklər və payız fırtınaları bu nəticədə rol oynadı.
Bu məqalədə siz yürüşün ilk planından İrlandiya sahillərindəki gəmi qəzalarınadək bütün gedişatını izləyə bilərsiniz.
«İspan Armadası» nə deməkdir?
İspan dilində armada silahlı qüvvə və ya donanma deməkdir. Söz latın dilində «silahlandırmaq» mənasını verən armare felindən yaranıb. Deməli, «İspan Armadası» sadəcə «İspaniya donanması» deməkdir.
Bu ad xüsusilə bir hadisə ilə yadda qaldı: 1588-ci ildə İngiltərəyə qarşı təşkil edilən yürüşlə. Yürüş 1585–1604-cü illərdə davam edən İngiltərə–İspaniya müharibəsinin bir hissəsi idi.
İspaniya Armadanı niyə göndərdi?
İngiltərəyə hücum barədə sənədlə təsdiqlənən ilk təklif 1583-cü ilin avqustunda irəli sürüldü. Admiral Alvaro de Basan (Álvaro de Bazán) bu təklifi Azor adalarındakı qələbəsindən sonra verdi.
II Filippin bir neçə məqsədi vardı:
- İngiltərədə katolikliyi bərpa etmək.
- İngilislərin Niderland üsyançılarına dəstəyini dayandırmaq.
- İspaniyanın maraqlarına qarşı yönəlmiş dəniz quldurluğuna son qoymaq.
Türkcə ensiklopediya məqaləsi məqsədi daha açıq ifadə edir: I Elizabeti taxtdan salmaq.
İspan Armadası nə vaxt yola çıxdı?
Təxminən 130 gəmidən ibarət donanma 28–30 may 1588-ci ildə Lissabon (Lizbon) limanından ayrıldı. Bu tarixlər İspaniyanın istifadə etdiyi Qriqorian təqviminə əsaslanır.
İngiltərə hələ Yuli təqvimindən istifadə edirdi. Bu təqvim 1588-ci ildə 10 gün geri qalırdı. Buna görə müxtəlif kitablarda eyni hadisə üçün iki ayrı tarix görə bilərsiniz.
Təsəvvür edin ki, siz dostunuzla qatar bileti alırsınız. Biriniz tarixə telefondan baxır, digəriniz isə 10 gün geri qalan köhnə kağız gündəlikdən. Beləliklə, siz vağzala ayrı-ayrı günlərdə gələrsiniz. Armada haqqında mənbələrdə də vəziyyət belədir. Müəllifin hansı təqvimdən istifadə etdiyini yoxlayın.
Bu məqalədə bütün tarixlər Qriqorian təqvimi ilə verilir.
Plan və komandan
İşğal planı iki hissədən ibarət idi. Armada La-Manş boğazından keçəcəkdi. Sonra Parma hersoqunun ordusunun Flandriyadan (Flandre) İngiltərəyə daşınmasını qoruyacaqdı.
Donanma ilk komandanını erkən itirdi. Santa-Krus markizi (Santa Cruz Markisi) 1588-ci ilin fevralında öldü. II Filipp onun yerinə dənizçilik təcrübəsi olmayan Medina Sidoniya hersoqunu təyin etdi.
İngiltərənin müdafiəsində komandanlıq daha aydın qurulmuşdu. I Elizabet 1587-ci ilin dekabrında müdafiənin başına Effinqemli lord Hovardı gətirdi. Frensis Dreyk (Francis Drake) onun vitse-admiralı oldu.
İspan Armadasının gəmiləri nə daşıyırdı?
Donanmada təxminən 130 gəmi vardı. Onların hamısı döyüş üçün tikilmiş hərbi gəmilər deyildi. Məsələn, La Juliana 860 tonluq ticarət gəmisi idi. Yürüş üçün ona 32 top, 325 əsgər və 70 dənizçi ayrılmışdı.
La Juliananın artıq bir keçmişi vardı. Gəmi 1571-ci il Lepanto yürüşündə qoşun daşımışdı. Lakin döyüşdə birbaşa iştirak etməmişdi.
Onun topları da günümüzədək qalıb. Gəmidən çıxarılan bir bürünc mühasirə topunun çəkisi 2.5 tondur. Bu top təxminən 18.6 kiloqramlıq dəmir güllə ata bilirdi.
La-Manş: ilk görünmə və təqib
Armada 29 iyul 1588-ci ildə Kornuolldakı (Cornwall) Lizard burnu (Lizard Burnu) yaxınlığında göründü. Sahil boyunca yandırılan siqnal tonqalları xəbəri çatdırdı.
İngilis gəmiləri daha çevik manevr edirdi. Bu üstünlükdən istifadə edərək İspaniya donanmasını Plimut (Plymouth), Portsmut (Portsmouth) və Solentdəki (Solent) mümkün desant yerlərindən uzaq saxladılar.
Armada sahilə qoşun çıxarmadan boğaz boyunca irəlilədi.
İspan Armadasının döyüşləri: Kale və Qravlin
Armada 6 avqust 1588-ci ildə Kale (Calais) yaxınlığında lövbər saldı. Parma hersoqunun ordusu hələ donanma ilə birləşməmişdi.
Maneələrdən biri hollandlar idi. Nassaulu Yustin (Justinus van Nassau) təxminən 30 kiçik holland gəmisi ilə Dünkerki (Dunkerque) blokadada saxlayırdı. Bu, Parmanın desant gəmilərinin Armadaya çatmasına əngəl törədən əsas maneələrdən biri idi.
Brulotların hücum etdiyi gecə
İngilislər 7–8 avqust gecəsi hücuma keçdilər. Lövbərdə dayanan Armadaya doğru səkkiz brulot göndərdilər.
Bir çox oxucunu təəccübləndirən məqam budur: hücum zamanı heç bir İspaniya gəmisi yanmadı. Brulotlar başqa cür təsir göstərdi. İspan ekipajları lövbər kəndirlərini kəsib dağılışdılar.
Bu qədər lövbər və kəndirin itirilməsi ciddi nəticə verdi. Külək və axınlarla birlikdə bu itki Parmanın qüvvələri ilə birləşməyi mümkünsüz etdi.
Qravlin, 8 avqust
Həlledici dəniz döyüşü 8 avqust 1588-ci ildə Qravlində (Gravelines) baş verdi. İngilislər atəş açmazdan əvvəl təxminən 90 metrədək yaxınlaşdılar. İspaniya gəmilərinin palıddan olan gövdələrini deşmək üçün bu məsafə lazım idi.
İspanların ağır toplarını yenidən doldurmaq çətin idi. Dar sahələr və göyərtələr arasında yığılmış yüklər ekipajların işini ləngidirdi. İngilislər ispanların abordaj, yəni düşmən gəmisinə çıxmaq cəhdlərindən də yayınırdılar.
Döyüşün nəticəsini bu amillər müəyyənləşdirdi. İspanlar yaxın məsafədə əlbəyaxa döyüş istəyirdilər. İngilislər isə məsafə saxlayaraq toplarla vuruşurdular.
İspan Armadasının məğlubiyyəti: İspaniya niyə uduzdu?
Məğlubiyyətə bir neçə amil birlikdə səbəb oldu:
- Parma ilə birləşə bilməmək. Hollandların blokadası ordu ilə donanmanı ayrı saxladı.
- Brulotlar. Onlar lövbərdəki döyüş düzülüşünü pozdu və Armada lövbərlərini itirdi.
- İngilislərin top atəşi. İngilislər Qravlində təxminən 90 metrdən atəş açaraq ağır zərbələr endirdilər. İspanlar topları yenidən doldurmaqda çətinlik çəkirdilər.
- Külək. Cənub-qərb küləkləri Armadanın Parmaya tərəf geri dönməsinə imkan vermədi.
Geri yol bağlandığı üçün komandanlar başqa marşrut seçdilər. Şotlandiyanın şimalından dolanaraq İspaniyaya qayıtmaq qərarına gəldilər.
İspan Armadası İrlandiyada və Sliqoda
Geri dönüş zamanı fırtınalar donanmanın bir hissəsini Şotlandiya və İrlandiya sahillərində parçaladı.
İrlandiya sahillərində böyük itkilərdən biri 21 sentyabr 1588-ci ildə baş verdi. La Juliana, La Lavia və Santa Maria de Visón adlı üç gəmi Sliqo (Sligo) bölgəsindəki Stridaq (Streedagh) sahilində batdı. Ümumilikdə 1,100-dən çox insan öldü.
La Laviadan sağ çıxanlardan biri kapitan Fransisko de Kuelyar (Francisco de Cuéllar) idi. O, sonradan gəminin batmasını və İrlandiyadakı həyatını təsvir etdi. Onun yazdıqları bölgənin 1588-ci ildəki şəraiti haqqında ətraflı şahid məlumatıdır.
Beləliklə, Armadanın hekayəsi Qravlində bitmədi. Bir çox ispan dənizçi üçün bu hekayə İrlandiya sahilində sona çatdı.
İspan Armadasının bayrağı
Yürüşdən kiçik bir parça qalıb. San Mateo gəmisinin 1588-ci ilə aid kətan bayrağının bir fraqmenti Londondakı (Londra) Qrinviç Kral Muzeylərində (Royal Museums Greenwich) saxlanılır. Ölçüləri 67.2 × 152.4 millimetrdir.
Çox kiçikdir. Bununla belə, donanmanın bir gəmisi ilə birbaşa maddi əlaqə yaradır.
Hadisələr harada baş verdi?
Yürüş dəniz və sahil boyunca geniş ərazini əhatə etdi:
- Lissabon: donanmanın yola düşdüyü yer.
- Kornuoll, Lizard burnu: donanmanın ilk göründüyü yer.
- Plimut, Portsmut və Solent: ingilislərin qoruduğu mümkün desant yerləri.
- Kale və Qravlin: brulot hücumunun baş verdiyi gecə və həlledici döyüş.
- Dünkerk: hollandların blokadaya aldığı liman.
- Şotlandiya və İrlandiya: geri dönüşdə gəmi qəzalarının baş verdiyi sahillər, o cümlədən Sliqodakı Stridaq.
Bu yerlərə getsəniz, siz yürüşün keçdiyi marşrutun üzərində dayanmış olacaqsınız.
Hadisələrin xronologiyası
- Avqust 1583: Alvaro de Basan II Filippə İngiltərəyə hücum etməyi təklif edir.
- 1585: İngiltərə–İspaniya müharibəsi başlayır.
- Fevral 1588: Santa-Krus markizi ölür. Medina Sidoniya komandanlığı qəbul edir.
- 28–30 may 1588: Armada Lissabondan ayrılır.
- 29 iyul 1588: Donanma Kornuolldakı Lizard burnu yaxınlığında görünür.
- 6 avqust 1588: İspanlar Kale yaxınlığında lövbər salırlar.
- 7–8 avqust 1588 (gecə): Səkkiz ingilis brulotu Armadanı dağıdır.
- 8 avqust 1588: Qravlin döyüşü baş verir.
- Avqust–sentyabr 1588: Armada Şotlandiya və İrlandiyanın ətrafından dolanaraq İspaniyaya qayıtmağa çalışır.
- 21 sentyabr 1588: Stridaqda üç gəmi batır.
- 1589: İngiltərənin əks-Armada yürüşü məğlubiyyətlə bitir.
- 1604: London müqaviləsi müharibəyə son qoyur.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Brulotlar heç nə yandırmadı. Kaledə heç bir İspaniya gəmisi alışmadı. Zərərə lövbər kəndirlərinin kəsilməsi və donanmanın dağılması səbəb oldu.
- Bir şahid sağ qaldı. La Lavianın kapitanı Kuelyar gəmi qəzası və 1588-ci ilin İrlandiyası haqqında ətraflı məlumat qoyub getdi.
- La Juliana Lepantoda olmuşdu. Gəmi 1571-ci ildə ora qoşun daşımışdı. Döyüşdə birbaşa iştirak etməmişdi.
- Bir top, 2.5 ton. La Julianadan çıxarılan bürünc mühasirə topu təxminən 18.6 kiloqramlıq dəmir güllə atırdı.
- Əl boyda bayraq. San Mateonun 1588-ci ilə aid bayraq fraqmenti cəmi 67.2 × 152.4 millimetrdir.
1588-ci ildən sonra: müharibə davam edir
Məğlubiyyət müharibəni bitirmədi. İngiltərə 1589-cu ildə Frensis Dreyk və Con Norrisin (John Norris) komandanlığı ilə İspaniyaya öz əks-Armadasını göndərdi. Bu yürüş məqsədlərinə çatmadı və ağır məğlubiyyətlə nəticələndi.
Münaqişə yalnız 1604-cü ildə London müqaviləsi ilə başa çatdı. Beləliklə, Armada təxminən iyirmi il davam edən müharibənin bir mərhələsi idi.
Tez-tez verilən suallar
İspan Armadası nə vaxt yola çıxdı?
Armada Qriqorian təqvimi ilə 28–30 may 1588-ci ildə Lissabondan ayrıldı.
«Armada» nə deməkdir?
Silahlı qüvvə və ya donanma deməkdir. Söz latın dilindəki armare felindən yaranıb.
Əsas döyüş harada baş verdi?
Donanma Kaledə lövbər saldıqdan sonra, 8 avqust 1588-ci ildə Qravlin döyüşü baş verdi.
İrlandiyada nə baş verdi?
Fırtınalar gəmiləri İrlandiya sahillərində qəzaya uğratdı. 21 sentyabr 1588-ci ildə Sliqonun Stridaq sahilində üç gəmi batdı və 1,100-dən çox insan öldü.
İngiltərə 1588-ci ildə müharibəni qazandımı?
Xeyr. Müharibə 1604-cü ildə London müqaviləsi bağlananadək davam etdi.
Mənbələr
- Vikipedi — İspan Armadası tr.wikipedia.org
- Wikipedia — İspan Armadası en.wikipedia.org
- Tarix Assosiasiyası — 1588-ci il Armada yürüşü history.org.uk
- Tarixi İngiltərə — 1588-ci ilin Armadası historicengland.org.uk
- Qrinviç Kral Muzeyləri — I Elizabet və İspan Armadası rmg.co.uk
- Kral Hərbi Dəniz Donanmasının Milli Muzeyi — Xəritə 9: Brulot hücumu armadamaps.nmrn.org.uk
- Milli Abidələr Xidməti — Kapitan Kuelyar, 1588-ci il İspan Armadasının gəmi qəzasından sağ çıxan şəxs uchireland.ie
- İrlandiya Milli Muzeyi — Armada topları və top arabasının təkəri source.museum.ie
- İspaniya Mədəniyyət Nazirliyi — La Juliana gəmisinin tikintisi haqqında müqavilə cultura.gob.es
- Qrinviç Kral Muzeyləri — Bayraq, AAA0918 rmg.co.uk
Image: Launch of fireships against the Spanish Armada, 7 August 1588 RMG BHC0263.jpg — anonymous, Public domain
