اگر امروز شما در آکسارای (Aksaray) یا شهزادهباشی (Şehzadebaşı) استانبول قدم بزنید، از جایی می‌گذرید که زمانی پر از سرباز بود. این سربازان ینیچریها بودند؛ پیادهنظام حقوق‌بگیر خود سلطان. در این راهنما می‌خوانید که آنها چه کسانی بودند، چگونه می‌جنگیدند، چه می‌پوشیدند و سپاهشان چگونه طی سه روز از ژوئن 1826 به پایان رسید.
معنی ینیچری و تعریف این سپاه
واژه ینیچری یعنی «سرباز جدید». این نام به یکی از سربازان پیادهنظام قاپیقولو اشاره دارد؛ نیروهایی که مستقیماً به سلطان عثمانی وابسته بودند.
برای تعریف این سپاه، شیوه پرداخت حقوق و نوع خدمت اهمیت دارد. سپاه ینیچری که ینیچری اوجاغی نام داشت، نیرویی پیاده بود که حقوقش را حکومت مرکزی می‌پرداخت. سربازانش پیوسته خدمت میکردند. ینیچریها نیرویی دائمی بودند.
به همین دلیل، این سپاه را از یگان‌های نخبه ارتش عثمانی می‌دانند. این نیرو به سلطان تعلق داشت، نه به یک حاکم محلی.
سپاه ینیچری چگونه شکل گرفت؟
هیچ‌کس نمی‌تواند سال قطعی تأسیس این سپاه را به شما بگوید. بسیاری از روایت‌ها پیدایش آن را به دوران مراد اول (I. Murad)، با سلطنت در سال‌های 1362–1389، نسبت می‌دهند. دیدگاهی دیگر شکل‌گیری آن را به روزگار اورخان بیگ (Orhan Bey) برمی‌گرداند. منابع تاریخ دقیق را روشن نمی‌کنند.
طبق روایتی سنتی، در روزگار مراد اول نهادی به نام عجمی اوجاغی در گالیپولی (Gelibolu) تأسیس شد. این نهاد ینی‌چری‌های تازه‌وارد را آموزش می‌داد. نام‌های قره خلیل (Kara Halil) و قره رستم قرامانی (Karamanlı Kara Rüstem) در روایت تأسیس آن آمده است.
نخستین یگان‌های ینیچری از میان اسیران جنگی نیرو میگرفتند. روشی به نام پنچیک با حق سلطان بر یک‌پنجم غنایم جنگی پیوند داشت. در عمل، سهم سلطان می‌توانست انسان‌ها را هم دربر بگیرد.
شما همچنین با داستانی مشهور روبه‌رو می‌شوید که می‌گوید حاجی بکتاش ولی (Hacı Bektâş-ı Velî)، شخصاً کلاه را بر سر نخستین ینیچریها گذاشت. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV) به اشکالی در این داستان اشاره می‌کند. او پیش از تأسیس امیرنشین عثمانی درگذشته بود. این داستان را افسانه بدانید.
دوشیرمه؛ سربازان از کجا می‌آمدند؟
بعدها، سپاه به نظام دوشیرمه (devshirme) متکی شد. پسران مسیحی، به‌ویژه از بالکان (Balkanlar)، از خانواده‌هایشان گرفته می‌شدند. آنها را مسلمان میکردند و برای خدمت نظامی عثمانی پرورش می‌دادند.
این نظام در قرن شانزدهم تغییر کرد. در آن زمان، ینیچریها اجازه ازدواج یافتند. پسرانشان با عنوان قول‌اوغلو وارد سپاه شدند. سپاه به‌تدریج ماهیتی موروثی‌تر پیدا کرد.
سازمان و حقوق ینیچریها در ارتش عثمانی
سپاه توده‌ای یکپارچه از سربازان نبود. به 196 اورتا (orta)، یا گروهان، تقسیم می‌شد. این گروهان‌ها در سه شاخه اصلی جای میگرفتند: گروهان‌های جماعت (cemaat)، سکبان (sekban) و آغا.
برای درک نظام پرداخت، شما می‌توانید حقوق سه‌ماهه را در نظر بگیرید. ینیچریها دستمزد خود، موسوم به علوفه (ulûfe)، را چهار بار در سال دریافت میکردند. هر پرداخت مربوط به یک دوره سه‌ماهه بود. بنابراین، تأخیر در پرداخت می‌توانست هم‌زمان تمام یک گروهان را با کمبود پول روبه‌رو کند. این یکی از دلایل اهمیت روز پرداخت حقوق در سیاست عثمانی بود.
پادگان‌ها؛ ادرنه، استانبول و مرزها
پیش از فتح استانبول در 1453، پادگانهای ینیچری در ادرنه (Edirne) قرار داشتند. پس از فتح، پادگانهای اسکی اودالار (Eski Odalar؛ اتاق‌های قدیمی) و ینی اودالار (Yeni Odalar؛ اتاق‌های جدید) در استانبول قرار گرفتند. امروزه این محدوده‌ها حوالی شهزادهباشی و آکسارای هستند.
همه ینیچریها در پایتخت زندگی نمی‌کردند. بسیاری در پادگانهای مرزی خدمت میکردند. در دهه 1560، حدود 3,400 ینیچری در ایالت بودا (Budin) مستقر بودند.
نبردها و سلاح‌های ینیچریها
شناخته‌شده‌ترین نبرد، محاصره استانبول در 1453 است. ینیچریها در آن شرکت داشتند. در آرایش جنگی عثمانی، از مرکز سپاه محافظت میکردند؛ جایی که خود سلطان مستقر بود.
سلاح‌هایشان با گذشت زمان تغییر کرد. آنها در دوران مراد دوم (II. Murad)، با سلطنت در سال‌های 1421–1444 و 1446–1451، استفاده از سلاح گرم را آغاز کردند. با این حال، سلاح‌های گرم دستی تنها در حدود میانه قرن شانزدهم به سلاح اصلی بیشتر آنها تبدیل شد. پس تصویر ینی‌چریِ تفنگ‌به‌دست عمدتاً به دوره‌های متأخر مربوط است.
سلاح‌های آنها به سلاح گرم محدود نبود. موزه هنر متروپولیتن یک سرِ چکش جنگی ینیچری از قرن شانزدهم را نگهداری می‌کند که از آهن و نقره ساخته شده است. ارتفاع آن 16.2 سانتیمتر و وزنش 428.1 گرم است.
لباس و کلاه ینیچریها
لباس آنها چند جزء قابل‌شناسایی داشت. یک مقاله پژوهشی درباره پوشاک ینیچریها از بورک، کلاه نمدی، چاقشیر، شلوار، دولاما (dolama)، بالاپوشی از ماهوت، و بارانی (baranî)، شنل باران، نام می‌برد.
همین پژوهش در سال 2024 اشاره می‌کند که شاهدان عینی اروپایی، بالاپوش‌ها و سرپوش‌های متفاوتی برای زمان جنگ و صلح توصیف کرده‌اند. بنابراین، یک دست لباس واحد وجود نداشت که در همه مکان‌ها و دوره‌ها به یک شکل پوشیده شود.
شما می‌توانید یکی از پرزرق‌وبرق‌ترین شکل‌های این کلاه را در وین (Viyana) ببینید. موزه تاریخ هنر وین سرپوشی از ینیچریها را نگهداری می‌کند که قدمتش به حدود 1550 میرسد. ارتفاع آن 52 سانتیمتر است. این سرپوش از نمد، گلدوزی با نخ طلا و برنج طلاکاریشده ساخته شده است.
از سربازی تا قدرت سیاسی
این سپاه به یکی از سرچشمه‌های ناآرامی هم تبدیل شد. نخستین شورش شناخته‌شده ینیچریها، شورش بوچوک‌تپه در سال 1446 در ادرنه است.
یکی از پرحادثه‌ترین موارد در 1622 رخ داد. در جریان یک قیام، عثمان دوم (II. Osman) از تخت برکنار و کشته شد.
سربازان برای اعلام نافرمانی نشانه مخصوص خود را داشتند. وقتی ینیچریها دیگ‌های گروهان خود، موسوم به قازان (kazan)، را بیرون می‌آوردند، قصد شورش را نشان می‌دادند. این کار به قازان قالدیرما، یعنی «بلند کردن دیگ»، معروف بود.
خط زمانی
- قرن چهاردهم: سپاه در دوران اورخان بیگ و مراد اول شکل می‌گیرد. سال دقیق محل اختلاف است.
- 1446: شورش بوچوک‌تپه در ادرنه رخ می‌دهد.
- 1453: ینیچریها در فتح استانبول شرکت می‌کنند.
- میانه قرن شانزدهم: سلاح گرم به سلاح اصلی بیشتر ینیچریها تبدیل می‌شود.
- 1622: عثمان دوم در جریان یک قیام برکنار و کشته می‌شود.
- 1807–1808: شورش‌ها تلاش‌های اصلاحات نظامی را متوقف می‌کنند.
- 12 ژوئن 1826: مشق نیروهای جدید اشکینجی در اتمیدانی (Etmeydanı) آغاز می‌شود.
- 15 ژوئن 1826: شورش ینیچریها آغاز می‌شود. نیروهای وفادار به سلطان پادگان‌ها را با توپ هدف می‌گیرند.
- 17 ژوئن 1826: فرمان انحلال ینیچریها به اجرا درمی‌آید. نیرویی جدید جای آنها را می‌گیرد.
سقوط سپاه؛ اصلاحات و شورش 1826
سلیم سوم (III. Selim) اصلاحات نظامی موسوم به نظام جدید را آغاز کرد. شورش‌های 1807 و 1808 این اصلاحات را متوقف کردند.
رویارویی نهایی در دوران محمود دوم (II. Mahmud) رخ داد. در 12 ژوئن 1826، مشق اشکینجی‌ها در اتمیدانی آغاز شد. این تمرین‌ها مخالفت‌های درون صفوف ینیچری را آشکار کرد. سه روز بعد، در 15 ژوئن، شورشی در پادگان اتمیدانی آغاز شد. یگان‌های وفادار به سلطان با شلیک توپ و نارنجک به پادگان پاسخ دادند و شورش سرکوب شد.
سپس محمود دوم سپاه را منحل کرد. فرمان در 17 ژوئن 1826 به اجرا درآمد. منابع عثمانی این رویداد را واقعه خیریه (Vak’a-i Hayriyye)، یعنی «رویداد خجسته»، می‌نامند. نیرویی جدید به نام عساکر منصوره محمدیه (Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye) جای ینیچریها را گرفت. آغا حسین پاشا (Ağa Hüseyin Pasha) عهده‌دار منصب تازه سرعسکر (serasker)، یا فرمانده کل قوا، شد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- فرمان در محله‌ها اعلام شد. بیش از 100 نسخه از فرمان انحلال 1826 تهیه شد. امامان محلی آن را در محله‌های استانبول اعلام کردند.
- میدانی نامش را از دست داد. در پاکسازی 1826، هنگامی که پادگان‌ها ویران شدند، نام اتمیدانی به احمدیه میدانی (Ahmediye Meydanı) تغییر کرد.
- یک دیگ می‌توانست معنای جنگ بدهد. بیرون آوردن دیگ‌های گروهان، نشانه شناخته‌شده نزدیک بودن شورش بود.
- حتی چکش هم تزیین داشت. سرِ چکش جنگی یک ینیچری در موزه متروپولیتن از ترکیب آهن و نقره ساخته شده است. وزن آن فقط 428.1 گرم است.
پرسش‌های متداول
ینیچری یعنی چه؟
واژه ینیچری یعنی «سرباز جدید». این نام به سربازی از پیادهنظام قاپی‌قولوی سلطان اشاره دارد.
سپاه ینیچری چه زمانی منحل شد؟
محمود دوم پس از شورش 15 ژوئن 1826 این سپاه را منحل کرد. فرمان در 17 ژوئن 1826 به اجرا درآمد.
ینیچریها چه کلاهی بر سر میگذاشتند؟
بورک نمدی از اجزای شاخص پوشش آنها بود. نمونهای طلاکاریشده در وین، متعلق به حدود 1550، 52 سانتیمتر ارتفاع دارد.
آیا ینیچریها در محاصره قسطنطنیه حضور داشتند؟
بله. آنها در محاصره استانبول در 1453 شرکت کردند و از مرکز آرایش نبرد، جایی که سلطان قرار داشت، محافظت میکردند.
پادگانهای ینیچری در کجای استانبول بودند؟
اسکی اودالار و ینی اودالار در محدودههایی قرار داشتند که امروزه حوالی شهزادهباشی و آکسارای هستند.
منابع
- ویکی‌پدیا — Yeniçeri tr.wikipedia.org
- دانشنامه اسلام TDV — Yeniçeri islamansiklopedisi.org.tr
- دانشنامه اسلام TDV — Vak’a-i Hayriyye islamansiklopedisi.org.tr
- دانشنامه علوم اجتماعی TÜBİTAK — Vak’a-i Hayriye ansiklopedi.tubitak.gov.tr
- ویکی‌پدیا — Janissary en.wikipedia.org
- دانشنامه امپراتوری عثمانی — ینیچریها (Ágoston و Masters) psi424.cankaya.edu.tr
- ARIŞ — بررسی پوشاک ینیچریها aris.gov.tr
- موزه بدون مرز — کلاه یک ینیچری islamicart.museumwnf.org
- موزه هنر متروپولیتن — سرِ چکش جنگی یک ینیچری metmuseum.org
Image: Lambert Wyts – Agha of the Janissaries and a Bölük of the Janissaries.jpg — Lambert Wyts, CC0
