سیگیریا، صخره شیر سری‌لانکا؛ کاخ پادشاه در آسمان

سیگیریا در سری‌لانکا؛ صخره شیر کجاست؟

سیگیریا (Sigiriya) دژی باستانی بر فراز صخره‌ای در منطقه ماتاله (Matale) در استان مرکزی سری‌لانکا (Sri Lanka) است. این محوطه نزدیک دامبولا (Dambulla) قرار دارد. ناسا (NASA) آن را یک «کوه جزیره‌ای» گرانیتی توصیف می‌کند؛ یعنی صخره‌ای تک‌افتاده که از زمین‌های کم‌ارتفاع اطراف سر برآورده است.

به گفته یونسکو (UNESCO)، این صخره گرانیتی حدود 180 متر از زمین‌های اطراف بلندتر است. از دشت که نگاه کنید، شبیه برجی سنگی است که میان زمینی هموار گذاشته باشند. روزگاری پادشاهی همین‌جا را برای پایتخت خود انتخاب کرد. داستان اصلی از همین انتخاب آغاز می‌شود.

چرا به آن صخره شیر می‌گویند؟

نام سینهاگیری (Sinhagiri) به معنی «صخره شیر» است. این نام به ورودی عظیم شیرشکلی اشاره دارد که زمانی روی صخره قرار داشت. یونسکو مسیر قدیمی رسیدن به قله را مجموعه‌ای از راهروها و پلکان‌ها توصیف می‌کند. این مسیر از دهان شیری غول‌آسا آغاز می‌شد که با آجر و اندود گچی ساخته شده بود.

بیشتر پیکره آن شیر از بین رفته است. دو پنجه بزرگ باقی مانده که طول هرکدام حدود سه متر است. اگر شما کنار این پنجه‌ها بایستید، می‌توانید بزرگی پیکره کامل را تصور کنید. بازدیدکنندگان زمانی از درون بدن شیر می‌گذشتند تا به بالای صخره برسند.

دژ صخره‌ای سیگیریا؛ اینجا چه ساخته بودند؟

سیگیریا یک بنای منفرد نیست. این مجموعه سه بخش دارد:

• کاخ بالایی بر فراز صخره؛
• بخش میانی با دروازه شیر و دیوار آینه؛
• کاخ‌ها، خندق‌ها و باغ‌ها در پای صخره.

پهنه مسطح بالای صخره حدود 1.6 هکتار وسعت دارد. میان ویرانه‌های آن، آب‌انبارهایی دیده می‌شود که در دل سنگ تراشیده شده‌اند. شما پشت‌بامی را تصور کنید که مخزن آب خودش را دارد. سازندگان سیگیریا حدود پانزده قرن پیش همین مسئله را حل کرده بودند، با این تفاوت که مخزن را در سنگ ساختند.

پیش از پادشاه؛ راهبان در پای صخره

پیش از ساخت کاخ، این محوطه خالی نبود. کتیبه‌های خط براهمی (Brahmi) در سمت غربی سیگیریا نشان می‌دهند که راهبان بودایی در سده‌های 2 و 1 پیش از میلاد در پای صخره زندگی می‌کردند.

کاوش‌ها نیز همین را نشان می‌دهند. باستان‌شناسان دوره‌های ساخت‌وساز را از سده‌های 3–2 پیش از میلاد تا سده‌های 12–13 میلادی شناسایی کرده‌اند. سیگیریا پیش از پادشاه مشهورش و پس از او نیز تاریخی طولانی داشت.

داستان کاشیاپا؛ تصرف تاج‌وتخت و جابه‌جایی پایتخت

مهم‌ترین منبع مکتوب، وقایع‌نامه چولاوامسا (Culavamsa) است. بنا بر این روایت، کاشیاپا (Kashyapa) در 477 با به قتل رساندن پدرش، شاه داتوسنا (Dhatusena)، تخت پادشاهی را تصاحب کرد. برادر ناتنی او، موگالانا (Moggallana)، به جنوب هند (Hindistan) گریخت.

کاشیاپای یکم از 477 تا 495 حکومت کرد. او در این دوره پایتخت خود را از آنوراداپورا (Anuradhapura) به سیگیریا برد. منبع دیگری می‌گوید راهبان بودایی ساکن سیگیریا هنگام ساخت کاخ او به پیدورانگالا (Pidurangala) منتقل شدند. این تپه حدود یک کیلومتر در شمال سیگیریا قرار دارد.

این روایت از یک وقایع‌نامه آمده است؛ پس شما آن را روایت سنتی رویدادها در نظر بگیرید.

باغ‌های سیگیریا

کاخ در دل چشم‌اندازی طراحی‌شده قرار داشت. باغ‌ها سه شکل اصلی دارند:

• باغ‌های آبی؛
• باغ‌هایی که در طراحی آن‌ها از تخته‌سنگ‌های بزرگ استفاده شده است؛
• باغ‌های پلکانی.

خندق‌ها و کاخ‌ها گرداگرد پای صخره قرار داشتند.

دیوار آینه

دیوار آینه در بخش میانی قرار دارد. سطح آن با اندود آهکی پوشانده شده و آن‌قدر صیقل خورده بود که مثل آینه می‌درخشید.

این دیوار بعدها به دفتر یادداشت بازدیدکنندگان تبدیل شد. آن‌ها شعرها و فکرهایشان را روی آن می‌خراشیدند. قدمت بعضی از این نوشته‌ها به سده 8 میلادی می‌رسد. شبیه نام‌هایی است که روی نیمکت پارک حک می‌کنند، با این تفاوت که این نوشته‌ها پس از بیش از هزار سال باقی مانده‌اند. آن‌ها نشان می‌دهند که مدت‌ها پس از مرگ کاشیاپا هم مردم برای بازدید از سیگیریا بالا می‌رفتند.

زنان در نقاشی‌ها

نقاشی‌های مشهور سیگیریا در دو فرورفتگی صخره قرار دارند. رکوردی از سال 1999 در کتابخانه دیجیتال کالج‌های کلرمونت، 17 پیکره زن را در فرورفتگی نخست و 5 پیکره را در فرورفتگی دوم ثبت کرده است.

این زنان چه کسانی هستند؟ در یک تفسیر، آن‌ها پریان آسمانی موسوم به آپسارا (Apsara) هستند. تفسیرهای دیگر آن‌ها را ملکه‌ها، همسران پادشاه یا ایزدبانوان می‌دانند. این موضوع همچنان محل بحث است.

سبک نقاشی‌ها هم محل اختلاف است. برخی پژوهشگران احتمال می‌دهند این آثار از نقاشی‌های دیواری سده 5 میلادی آجانتا (Ajanta) در هند تأثیر گرفته باشند. این یک فرضیه است و واقعیتی قطعی به شمار نمی‌رود.

پایان ماجرا

بنا بر وقایع‌نامه، موگالانا در 495 کاشیاپا را شکست داد. کاشیاپا هنگام شکست به زندگی خود پایان داد.

موگالانا بر تخت نشست و پایتخت را به آنوراداپورا بازگرداند. او کاخ سیگیریا را به راهبان بودایی واگذار کرد تا صومعه شود. سیگیریا فقط 18 سال، از 477 تا 495، پایتخت سلطنتی بود. این صخره دوباره به محوطه‌ای مذهبی تبدیل شد.

آسیب و مرمت

نقاشی‌ها در دوران معاصر با تهدیدی تازه روبه‌رو شدند. در 14 اکتبر 1967 روی نقاشی‌های دیواری رنگ پاشیدند و به آن‌ها آسیب زدند. عملیات مرمت با مشارکت لوچانو مارانتسی (Luciano Maranzi) تا 11 آوریل 1968 ادامه داشت.

ترمیم یک سطح آسیب‌پذیر حدود شش ماه زمان برد. وقتی شما امروز نقاشی‌ها را می‌بینید، این نکته را به خاطر داشته باشید. این آثار هم کهن‌اند و هم پیش‌تر یک بار آسیب دیده‌اند.

ثبت در فهرست یونسکو

در 1982، شهر باستانی سیگیریا وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شد. این محوطه بر پایه معیارهای فرهنگی ii، iii و iv ثبت شد.

خط زمانی

• سده‌های 3–2 پیش از میلاد: دوره‌های اولیه ساخت‌وساز که در کاوش‌ها آشکار شده‌اند.
• سده‌های 2–1 پیش از میلاد: حضور راهبان بودایی در کتیبه‌های براهمی ثبت شده است.
• 477: بنا بر چولاوامسا، کاشیاپا تاج‌وتخت را تصاحب می‌کند.
• 477–495: کاشیاپا حکومت می‌کند و سیگیریا را به‌عنوان پایتخت سلطنتی توسعه می‌دهد.
• 495: موگالانا پیروز می‌شود و کاشیاپا می‌میرد. پایتخت به آنوراداپورا بازمی‌گردد.
• سده 8 میلادی: یکی از دوره‌هایی که بازدیدکنندگان روی دیوار آینه شعر می‌نوشتند.
• سده‌های 12–13 میلادی: دوره‌های متأخر ساخت‌وساز که در کاوش‌ها شناسایی شده‌اند.
• 14 اکتبر 1967: روی نقاشی‌های دیواری رنگ پاشیده می‌شود.
• 11 آوریل 1968: عملیات مرمت پس از تخریب عمدی پایان می‌یابد.
• 1982: یونسکو شهر باستانی سیگیریا را در فهرست میراث جهانی ثبت می‌کند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• بعضی فواره‌ها هنوز کار می‌کنند. سامانه‌ای زیرزمینی با حدود 1,500 سال قدمت، آب بعضی از فواره‌ها را تأمین می‌کند. این فواره‌ها هنوز در فصل بارندگی به کار می‌افتند.
• گلی در دست او. یکی از زنان در رکورد کلرمونت، در دست راست خود گل پلومریا (Plumeria) دارد. در دست چپ او سه گل نیلوفر آبی دیده می‌شود.
• دیوارها بارها بازسازی شده‌اند. بخش‌های افزوده‌شده به دیوارها و تیغه‌های داخلی پناهگاه‌های صخره‌ای، دست‌کم پنج یا شش دوره بازسازی را نشان می‌دهند. مثل خانه‌ای قدیمی که ساکنانش پیوسته آن را تغییر داده‌اند، این محوطه هم در گذر سده‌ها دست‌به‌دست شده و کاربری‌های متفاوتی داشته است.
• یادگارنویسی‌ها قدمت دارند. میان شعرهای دیوار آینه، نمونه‌هایی از سده 8 میلادی وجود دارد.

پرسش‌های متداول

سیگیریا کجاست؟

در منطقه ماتاله در استان مرکزی سری‌لانکا، نزدیک دامبولا قرار دارد.

ارتفاع صخره سیگیریا چقدر است؟

به گفته یونسکو، این صخره گرانیتی حدود 180 متر از زمین‌های اطراف بلندتر است. پهنه مسطح بالای آن حدود 1.6 هکتار وسعت دارد.

چرا به آن صخره شیر می‌گویند؟

سینهاگیری به معنی «صخره شیر» است. این نام به ورودی عظیم شیرشکل اشاره دارد. از آن، دو پنجه باقی مانده که طول هرکدام حدود سه متر است.

چه کسی کاخ را ساخت؟

وقایع‌نامه چولاوامسا می‌گوید شاه کاشیاپای یکم پایتخت خود را از آنوراداپورا به سیگیریا برد. او از 477 تا 495 حکومت کرد.

سیگیریا چه زمانی در فهرست میراث جهانی ثبت شد؟

یونسکو آن را در 1982، بر پایه معیارهای ii، iii و iv، ثبت کرد.

منابع

1. ویکی‌پدیا — سیگیریا en.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیای ترکی — سیگیریا tr.wikipedia.org
3. یونسکو — شهر باستانی سیگیریا whc.unesco.org
4. رصدخانه زمین ناسا — دژ گرانیتی سری‌لانکا science.nasa.gov
5. صندوق مرکزی فرهنگی — دژ صخره‌ای سیگیریا ccf.gov.lk
6. دانشگاه پرادنیا — ماهیندا سوماتیلاکه، پیوند بودایی سیگیریا ir.lib.pdn.ac.lk
7. کتابخانه دیجیتال کالج‌های کلرمونت — نقاشی‌های سیگیریا در فرورفتگی صخره: غار 1 ccdl.claremont.edu

FAQ

Image: Sigiriya.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0