Məmlüklər qula çevrilmiş, hərbi xidmət üçün təlim keçmiş əsgərlər idi. Onlar hərbi və inzibati vəzifələrə keçməzdən əvvəl azadlığa buraxılırdılar. 1250-ci ildə onların sərkərdələri Misirdə hakimiyyəti ələ keçirdilər. Yaratdıqları sultanlıq 1517-ci ilədək yaşadı. Paytaxtı Qahirə (Kahire) idi.
Siz hərbi qulların necə hökmdara çevrildiyini anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə onların təliminə və azadlığa buraxılmasına baxın. Məmlük əsgərləri saray kazarmalarında ərəb dilini, dini bilikləri və döyüş sənətini öyrənirdilər. Sonradan Misir, Suriya-Fələstin (Suriye-Filistin) və Hicazı (Hicaz) idarə edən hərbi elita bu sistemdə yetişirdi.
Məmlük sultanlığı nədir?
Məmlük sultanlığı 1250–1517-ci illərdə mövcud olmuş, paytaxtı Qahirə olan dövlət idi. Adı ərəb dilində «sahib olunan şey» mənasını verən «məmlük» sözündən gəlirdi. Tarixi istifadədə bu söz hökmdarın mühafizə dəstəsində xidmət üçün xüsusi təlim keçən qul əsgərləri bildirirdi.
Beləliklə, söz həm hərbi mənşəyi, həm də bu kontekstdə hakim zümrəni ifadə edir. Məmlük əsgərləri azad insan, sərkərdə, idarəçi və sultan ola bilirdilər. Əvvəllər qul olmaları onların hərbi xidmətə daxil olduqları yolun bir hissəsi idi.
Hakim təbəqənin tərkibi zamanla dəyişdi. 1250–1382-ci illəri əhatə edən Bəhri (Bahrî) dövründə qıpçaq türk elitası ön planda idi. 1382–1517-ci illəri əhatə edən Bürci (Burcî) dövründə isə çərkəz elitası ön plana çıxdı. Sultanlığın hökmdarları bütün tarix boyu vahid etnik mənşəyə malik deyildilər.
Hərbi qullar Misirdə hakimiyyəti necə ələ keçirdilər?
Məmlüklərin yüksəlişi Əyyubilərin (Eyyûbîler) hərbi sistemi daxilində başladı. Əyyubi sülaləsinin üzvləri Misir və Suriyada (Suriye) bir-birinə qarşı istifadə etmək üçün ayrıca hərbi qüvvələr yaradırdılar. Bu rəqabət Məmlük əsgərlərinin nüfuz qazanmasına kömək etdi.
Əyyubi sultanı əs-Saleh Əyyub qıpçaq torpaqlarından və Qafqazdan (Kafkasya) məmlüklər gətirdi. Onları Qahirədə, Nil (Nil) çayındakı Rövzə adasının kazarmalarında yerləşdirdi.
2 may 1250-ci ildə Məmlük əmirləri Əyyubi sultanı Turanşahı Fariskurdakı (Fâriskûr) ordu düşərgəsində öldürdülər. Onun ölümü Misirdə hakimiyyətin dəyişməsinə yol açdı. Əyyubi ordusunda xidmət etmiş sərkərdələr indi dövlət idarəçiliyinin mərkəzində dayanırdılar.
Tarixçilər ilk Məmlük hökmdarının kim sayılması barədə fərqli düşünürlər. Bəziləri siyahını 1250-ci ildə taxta çıxan Şəcər əd-Dürrdən başlayırlar. Əksəriyyət isə 3 iyul 1250-ci ildə hakimiyyətə gələn İzzəddin Aybəyi ilk Məmlük hökmdarı hesab edir.
Məmlük cəmiyyətində hakimiyyət kimlərin əlində idi?
Hakim zümrə daxilində güc sultanın və hərbi əmirlərin əlində idi. Dövlətin qurucuları arasında Əyyubi ordusundan çıxmış, azadlığa buraxılmış türk mənşəli sərkərdələr vardı. Dövrün tarixçiləri onların dövlətini Türk dövləti adlandırırdılar.
Sultanlıq yalnız hakimiyyətin atadan oğula keçməsinə əsaslanmırdı. Yeni gətirilən qul əsgərlər təlim keçdikdən və azadlığa buraxıldıqdan sonra hakim təbəqəyə daxil ola bilirdilər. Buna görə hərbi heyətin yenilənməsi həm orduya, həm də dövlət idarəçiliyinə yeni adamlar gətirirdi.
Bəhri dövrünün aparıcı sultanları arasında 1260–1277-ci illərdə hökm sürmüş Baybars (Baybars), 1279–1290-cı illərdə hökm sürmüş Qalavun (Kalavun) və 1290–1293-cü illərdə hökm sürmüş əl-Əşrəf Xəlil vardı. Onların hakimiyyət illəri qıpçaq türk hərbi elitasının xüsusilə ön planda olduğu dövrə düşür.
Məmlük sultanlığının xəritəsini necə oxumalı?
Siz xəritədə əvvəlcə Qahirəni tapın. Paytaxt Misirdə yerləşirdi. Sultanlığın ərazisi Suriya-Fələstin boyunca uzanır, Hicaza da çatırdı. Məkkə (Mekke) və Mədinə (Medine) onun hakimiyyət dairəsinə daxil idi.
Suriyaya doğru genişlənmə Əyn Calut döyüşü ilə sıx bağlı idi. 3 sentyabr 1260-cı ildə Qutuzun (Kutuz) ordusu Baybarsın da iştirakı ilə Fələstində (Filistin) monqolları məğlub etdi. Qələbə Suriyanın böyük hissəsini Məmlüklərin nəzarəti altına gətirdi.
Aralıq dənizi (Akdeniz) sahilləri də Məmlük yürüşlərinin baş verdiyi ərazilərdən idi. 1291-ci ildə Sultan əl-Əşrəf Xəlil Fələstindəki Əkkanı (Akkâ) ələ keçirdi. Bura həmin ərazidə səlibçilərin son böyük mərkəzi idi. Misir və Levant (Levant) birlikdə Məmlük hakimiyyətinin əsasını təşkil edirdi.
Məmlük sultanlığının dini
Məmlük sultanlığının rəsmi dini sünni İslam idi. Dövlətin ərazisində xristian və yəhudi icmaları da yaşayırdı. Məmlüklərin hərbi təliminə ərəb dili və döyüş sənəti ilə yanaşı İslamın öyrədilməsi də daxil idi.
Baybars 1261-ci ildə hakimiyyətinin dini legitimliyini gücləndirdi. O, Abbasilər (Abbâsîler) ailəsindən olan əl-Müstənsiri Qahirədə xəlifə elan etdi.
Məmlük sultanlığının mədəniyyəti
Ticarət Məmlüklərin incəsənətə və memarlığa himayəsini dəstəkləyirdi. Şərqlə Qərb arasında ipək və ədviyyat daşınmasından əldə olunan sərvət sənətə və tikintiyə vəsait ayırmağa imkan verirdi. Hərbi hökmdarlar bununla paytaxtda gözlə görünən bir irs qoydular.
Qahirədə Qalavun, Bərquq (Berkuk), Barsbay (Barsbay), Sultan Həsən (Sultan Hasan), əl-Quri (Kansu Gavri) və Qayıtbayla bağlı iri memarlıq kompleksləri qorunur. Siz Qahirəyə səfər etsəniz, bu adlar salamat qalmış tikililərin Məmlük dövründə şəhəri formalaşdıran sultan və əmirlərlə əlaqəsini görməyə kömək edər.
Ədviyyat ticarətinin gündəlik həyatla da əlaqəsi var. Siz yemək bişirərkən ədviyyata əl atanda Məmlüklərin rifahını təmin edən mal növlərindən birini tanış nümunə üzərindən anlaya bilərsiniz. İpək və ədviyyat ticarəti həmin dövrün incəsənət və memarlığının maliyyələşməsinə kömək edirdi.
Məmlüklərin təbii mühitlə əlaqəsi necə idi?
Məmlük Misirində əkinçilik Nilin daşqınlarına bağlı suvarmaya əsaslanırdı. Suriya və Fələstində isə yağıntılar və yerli su mənbələri daha böyük rol oynayırdı. Beləliklə, sultanlıq əkinçiliyin su ilə əlaqəsinin fərqli olduğu bölgələri idarə edirdi.
Nil hərbi coğrafiyaya da təsir göstərirdi. Əs-Saleh Əyyub məmlüklərini Qahirədəki Rövzə adasında yerləşdirmişdi. Bəhri adı Nil kənarındakı kazarmalarla bağlı idi. Beləcə, hakim elitaya verilən ad onun yaşayış yeri ilə əlaqələnirdi.
Məmlük sultanlığında texnologiya
Məmlük sənətkarlığına mina və qızılla bəzədilmiş şüşə məmulatları da daxil idi. Bu əşyalar Aralıq dənizi ətrafında yüksək qiymətləndirilir, Venesiyada (Venedik) şüşə istehsalına təsir göstərirdi. Şüşəçilik Məmlük sənətinin sultanlığın sərhədlərindən kənara yayılmasının konkret nümunəsidir.
Misirin son müdafiəsində artilleriya da yer aldı. Ridaniyyə döyüşündən əvvəl Tomanbay (Tomanbay) İsgəndəriyyədən və Qahirə qalasından gətirilən topları səngərlərdə yerləşdirdi. Osmanlı ordusu bu mövqenin yanından dolanaraq topların təsirini azaltdı.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Şəcər əd-Dürr 1250-ci ildə təxminən səksən gün taxtda qaldı. Sonra İzzəddin Aybəylə evləndi və sultanlığı ona təhvil verdi. Məmlük hökmdarlarının siyahısının kimdən başlamalı olduğu barədə fikir ayrılığının mərkəzində onun qısa hakimiyyəti dayanır.
Bəhri və Bürci adları hərbçilərin yerləşdirilməsi ilə bağlı təfərrüatları yaşadır. Bəhri adı Nil kənarındakı kazarmalarla əlaqəli idi. Bürci isə Qahirə qalasının bürclərində yerləşdirilmiş əsgərlərlə bağlı idi.
Məmlük sultanlığının bayrağı necə idi?
Məmlük sultanları və əmirləri bayraqlarında şəxsi nişanlardan istifadə edirdilər. Bu nişanlar onların vəzifələrini ifadə edə bilirdi. Bir əmir sultan olduqdan sonra da əmirlik dövründə seçdiyi nişanı saxlaya bilərdi. Beləcə, əvvəlki rütbəsinin rəmzini yeni vəzifəsinə daşıyırdı.
Osmanlı fəthi sultanlığa necə son qoydu?
Sultan Səlimin (Sultan Selim) Osmanlı ordusu 24 avqust 1516-cı ildə Mərcidabıqda Məmlükləri məğlub etdi. Döyüş meydanı Hələbdən (Halep) təxminən 38 kilometr şimalda yerləşirdi. Son Məmlük sultanı II Tomanbay (II. Tomanbay) 1516–1517-ci illərdə hökm sürdü.
Növbəti həlledici məğlubiyyət 22 yanvar 1517-ci ildə Qahirə yaxınlığındakı Ridaniyyədə baş verdi. Osmanlı qələbəsi Məmlük müqavimətini qırdı və paytaxtın ələ keçirilməsi ilə nəticələndi. Tomanbay 27–28 yanvar gecəsi Qahirəyə qayıtdı və üç gün davam edən küçə müqavimətinə başladı.
Tomanbay 13 aprel 1517-ci ildə edam edildi. Onun ölümü Misirdə Osmanlı hakimiyyətinin qurulmasının son mərhələlərindən biri idi. Məmlük hərbçiləri və idarəçiləri bundan sonra da vəzifələrdə qaldılar. Keçmiş əmir Xeyir bəy Misirin Osmanlı valisi oldu.
Xronologiya
- 2 may 1250: Məmlük əmirləri Fariskurda Turanşahı öldürdülər.
- 1250: Şəcər əd-Dürr qısa müddət hökm sürdü, sonra Aybəy taxta çıxdı.
- 3 sentyabr 1260: Qutuzun ordusu Baybarsın da iştirakı ilə Əyn Calutda monqolları məğlub etdi.
- 1261: Baybars əl-Müstənsiri Qahirədə xəlifə elan etdi.
- 1291: Əl-Əşrəf Xəlil Əkkanı ələ keçirdi.
- 1382: Bürci dövrü başladı.
- 24 avqust 1516: Osmanlılar Mərcidabıqda Məmlükləri məğlub etdilər.
- 22 yanvar 1517: Osmanlılar Ridaniyyə döyüşündə qalib gəldilər.
- 27–28 yanvar 1517: Tomanbay Qahirəyə qayıtdı və küçə müqavimətinə başladı.
- 13 aprel 1517: Tomanbay edam edildi.
Tez-tez verilən suallar
Məmlük nə deməkdir?
Ərəb dilində bu söz «sahib olunan şey» deməkdir. Tarixi mənada hökmdarın hərbi mühafizə dəstəsi üçün xüsusi təlim keçən qul əsgərləri bildirirdi. Məmlüklər təlim keçir, hərbi və inzibati vəzifələrə keçməzdən əvvəl azadlığa buraxılırdılar.
Məmlüklər türk idi, yoxsa çərkəz?
Hakim elitada hər iki mənşədən olanlar təmsil edilirdi. Bəhri dövründə qıpçaq türk sərkərdələri ön planda idi. Bürci dövründə isə çərkəz sərkərdələr ön plana çıxdı.
Hindistandakı Məmlük sultanlığı ilə Misirdəki eyni dövlət idi?
Dehlidəki (Delhi) Məmlük hakimiyyəti ilə paytaxtı Qahirə olan Məmlük sultanlığı ayrı-ayrı dövlətlər idi. Siz Hindistan (Hindistan) tarixində bu ada rast gəlsəniz, söhbət Misir, Suriya-Fələstin və Hicazı idarə edən dövlətdən fərqli bir hakimiyyətdən gedir.
Məmlüklərin təsiri 1517-ci ildə bitdimi?
Osmanlı fəthi müstəqil Məmlük hakimiyyətinə son qoydu. Lakin Məmlük hərbçiləri və idarəçiləri xidmətlərini davam etdirdilər. Xeyir bəyin Misirə Osmanlı valisi təyin olunması keçmiş Məmlük əmirlərinin yeni idarəçilikdə vəzifə tuta bildiyini göstərir.
Mənbələr
- Vikipediya — Məmlük dövləti tr.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — MƏMLÜK islamansiklopedisi.org.tr
- The Metropolitan Museum of Art — Məmlük dövrünün incəsənəti metmuseum.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — MƏMLÜKLƏR islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipediya — Məmlük sultanlığı en.wikipedia.org
- UNESCO — Tarixi Qahirə whc.unesco.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — MƏRCİDABIQ DÖYÜŞÜ islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — RİDANİYYƏ DÖYÜŞÜ islamansiklopedisi.org.tr
- YÖK Açıq Elm — Osmanlı idarəçiliyi altında Məmlüklər 1517–1660 acikbilim.yok.gov.tr
FAQ
Məmlük nə deməkdir?
Ərəb dilində bu söz «sahib olunan şey» deməkdir. Tarixi mənada hökmdarın hərbi mühafizə dəstəsində xidmət etmək üçün xüsusi təlim keçən qul əsgərləri bildirir.
Məmlüklər türk idi, yoxsa çərkəz?
1250–1382-ci illəri əhatə edən Bəhri dövründə qıpçaq türk hərbi elitası ön planda idi. 1382–1517-ci illəri əhatə edən Bürci dövründə isə çərkəz elitası ön plana çıxdı.
Misirdəki Məmlük sultanlığı ilə Dehlidəki eyni dövlət idi?
Xeyr. Paytaxtı Qahirə olan Məmlük sultanlığı ilə Dehlidəki Məmlük hakimiyyəti ayrı-ayrı dövlətlər idi.
Məmlüklər 1517-ci ildən sonra yox oldular?
Məmlük hərbçiləri və idarəçiləri Osmanlı hakimiyyəti altında xidmətlərini davam etdirdilər. Keçmiş Məmlük əmiri Xeyir bəy Misirin Osmanlı valisi oldu.
Image: Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg — Ro4444, CC BY-SA 4.0
