Konstantinopol hipodromu: Sultanəhmədin obeliskləri

Konstantinopol hipodromu bu gün haradadır?

Konstantinopol hipodromu (Konstantinopolis Hipodromu) İstanbulun Fateh (Fatih) rayonunda, indiki Sultanəhməd meydanının yerindədir. Mərkəzi hissədə qorunub qalan abidələr Feodosi obeliski (Dikilitaş), İlanlı sütun (Yılanlı Sütun) və Hörmə obeliskdir (Örme Dikilitaş). Bu abidələr meydanı Misir, Delfi və Konstantinopolun imperiya həyatı ilə bağlayır.

Siz keçmiş yarış meydanının yerini iki tanınmış tikili arasında müəyyənləşdirə bilərsiniz. Şərqdə Sultanəhməd məscidi yerləşir. Qərbdə isə Türk və İslam Əsərləri Muzeyinin (Türk ve İslam Eserleri Müzesi) yerləşdiyi İbrahim Paşa sarayı (İbrahim Paşa Sarayı) var. Bu tikililər keçmiş yarış sahəsinin ətrafındakı müasir meydanı çərçivəyə alır.

Bura bu gün ictimai meydandır. Osmanlı dövründə də burada kütləvi toplantılar keçirilirdi. O vaxt bu yer Atmeydanı adlanırdı. Şahzadələrin sünnət şənlikləri və başqa əyləncələr burada təşkil olunurdu. Məkan dəyişsə də, keçmiş hipodrom insanların bir araya gəldiyi yer olaraq qalırdı.

Konstantinopol hipodromunun tarixi: onu kim tikdirib?

Ənənəvi izaha görə, ilk hipodromu Septimi Sever (Septimius Severus) tikdirib. Lakin bu fikir mübahisəlidir. Cyril Mango tikilini I Konstantinə (I. Konstantin) aid edirdi. Səbəblərdən biri onu etibarlı şəkildə Severin hakimiyyəti dövrünə aid etməyə imkan verən arxeoloji dəlillərin olmaması idi.

Konstantin 330-cu ildə Konstantinopolu paytaxt etdi. Paytaxtın bu imperiya quruluşunda hipodrom sarayın yanında yerləşirdi. Onun mövqeyi yarış meydanını hakimiyyət mərkəzinə bağlayırdı. Beləliklə, araba yarışları və imperatorun xalq qarşısına çıxması eyni memarlıq məkanında baş verirdi.

İmperatorun kathisma adlanan locası şərq tərəfdə idi. Xüsusi keçid onu Böyük Sarayla birləşdirirdi. Bu keçid hökmdarın izdiham qarşısındakı yerinə birbaşa çatmasını təmin edirdi. Siz sarayla bu əlaqəni nəzərə alsanız, yarış meydanının siyasi rolunu daha aydın anlaya bilərsiniz.

532-ci ildə Nika üsyanının yatırılması zamanı hipodrom kütləvi qırğın məkanına çevrildi. Təxminən 30,000 nəfərin öldürülməsi barədə rəqəm hadisələrin müasiri olan tarixçi Prokopidən (Prokopius) gəlir. Bu rəqəm onun əsəri vasitəsilə ötürülmüş məlumat kimi qəbul edilməlidir.

Konstantinopol hipodromunun tutumu: nə qədər böyük idi?

İngiliscə Vikipediyada hipodromun ölçüləri təxminən 450 × 130 metr göstərilir. Orada tamaşaçı tutumu da təxminən 100,000 nəfər kimi verilir. Hər iki göstərici təxminidir. Bunlar bütöv şəkildə qorunub qalmış arenanın dəqiq ölçüləri deyil.

Xüsusilə tamaşaçı tutumu mübahisəlidir. Jonathan Bardillin oturacaq sahələrinə əsaslanan hesablaması təxminən 30,000 tamaşaçıya işarə edir. Bu iki təxmin izdihamın ölçüsü barədə çox fərqli təsəvvür yaradır. Buna görə hər ikisi müvafiq qeydlə təqdim edilməlidir.

Feodosi obeliski: Sultanəhməddə Misir abidəsi

Feodosi obeliskinin tarixi Misirdəki Karnak məbədindən başlayır. O, e.ə. XV əsrdə firon III Tutmos (III. Thutmose) üçün ucaldılıb. Abidənin Misir mənşəyi onun Konstantinopolda quraşdırılmasından çox əvvələ gedib çıxır.

I Feodosi (I. Theodosius) gətirilmiş abidəni 390-cı ildə hipodromda ucaltdırıb. Obeliskin qorunub qalan gövdəsinin hündürlüyü təxminən 18.54 metrdir. Daş Asuandan (Asvan) gətirilmiş qırmızı qranitdir. Bu xüsusiyyətlər Misir gövdəsini altındakı mərmər postamentdən fərqləndirir.

Qranit gövdə postamentin üzərində dörd bürünc dayağa söykənir. Siz abidəni aşağıdan yuxarıya doğru nəzərdən keçirsəniz, materiallarını ayıra bilərsiniz: aşağıda mərmər, dayaq nöqtələrində bürünc, yuxarıda isə qırmızı qranit var. Abidənin tanınmış adı Feodosini yad edir. Lakin gövdənin özü III Tutmos üçün hazırlanıb.

Postamentdə obeliskin ucaldılması işi də qeydə alınıb. Latınca kitabədə bu işin 30 gün çəkdiyi yazılıb. Yunanca kitabədə isə 32 gün göstərilir. Hər iki rəqəm görülən iş barədə abidənin öz üzərindəki yazılı təqdimatına daxildir.

İlanlı sütun: obelisklərin arasında niyə yerləşir?

İlanlı sütun Delfidə (Delfi) Apollona (Apollon) həsr olunmuş üçayaqlı qazan abidəsinin bürünc dayağıdır. Yunanlar bu nəziri e.ə. 479-cu ildə Plateya (Platea) döyüşündəki qələbədən sonra təqdim ediblər. Deməli, o, əvvəlcə qələbə münasibətilə həsr olunmuş abidə idi. Misir hökmdarlıq abidəsi deyildi.

I Konstantin onu Delfidəki Apollon məbədindən hipodroma gətirtdirib. Qorunub qalan əsər bir-birinə dolanmış üç ilanı təsvir edir. İçi boşdur və bir parça halında tökülüb. Materialı və hazırlanma üsulu yaxınlıqdakı qranit obeliskdən kəskin fərqlənir.

Sütunun qıvrımlarında yunan–fars müharibələrində iştirak etmiş 31 yunan şəhər-dövlətinin adı var. Bu adlar bürünc abidəni nəzirlə yad edilən icmalara bağlayır. Sütun həmin yazılı qeydi Delfidən Konstantinopola özü ilə gətirib.

21 oktyabr 1700-cü il tarixli bir qeyd ilanların başlarını kiminsə qəsdən qoparması barədə iddiaları çətinləşdirir. Silâhtar Fındıklılı Mehmed Ağa başların düşdüyünü yazıb. O, araşdırma zamanı insan müdaxiləsinə dair heç bir dəlil tapılmadığını da bildirib.

Hörmə obelisk: bürünc örtüyündən məhrum olmuş abidə

Hörmə obelisk hipodromun mərkəzi oxunun cənub hissəsində yerləşir. Hündürlüyü təxminən 32 metrdir. VII Konstantinin (VII. Konstantin) X əsrdə gördürdüyü iş mövcud abidənin təmiri və üzlənməsi idi. Buna görə onun gördürdüyü iş bərpa və bəzəmə kimi təsvir edilməlidir.

1204-cü ildə Dördüncü Səlib yürüşü zamanı abidənin qızıl suyuna çəkilmiş bürünc lövhələri sökülərək əridilib. Beləliklə, meydanda dayanan abidə əvvəlki görünüşünün mühüm hissəsini itirib. Siz hipodromun mərkəzi boyunca sıralanan abidələri təsəvvür edərkən, mənbələrdə qeydə alınmış bu bürünc örtüyü də nəzərə almalısınız.

Yunanca bərpa kitabəsi abidəni Rodos nəhəngi (Rodos Heykeli) ilə müqayisə edir. Orada VII Konstantinin oğlu Romanın (Romanos) adı da çəkilir. Kitabə təmiri həm imperator ailəsi, həm də heyranlıq doğuran monumental bir nümunə ilə əlaqələndirir.

Konstantinopol hipodromuna nə oldu?

1204-cü ildə Dördüncü Səlib yürüşü zamanı hipodrom talan edildi. Onun dörd bürünc at heykəli Venesiyaya (Venedik) aparılaraq Müqəddəs Mark bazilikasında quraşdırıldı. Hörmə obeliskin bürünc üzlüyü də həmin hadisələr zamanı söküldü.

Cənubdakı əyri sonluğu saxlayan alt tikilinin bir hissəsi qorunub qalıb. Bu hissə sphendone adlanır. O, meydanda ayrıca dayanan abidələrdən əlavə, arenanın tikili quruluşuna dair dəlilləri də yaşadır.

Keçmiş yarış meydanı sonralar Osmanlı Atmeydanı kimi istifadə olunurdu. Sultanəhməddə qazıntılar 27 mart 1927-ci ildə başladı. Ərazi həm də UNESCO-nun tanıdığı daha geniş irs məkanına daxildir. İstanbulun Tarixi Əraziləri 1985-ci ildə Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib. UNESCO hipodromu onların mühüm abidələri arasında göstərir.

Konstantinopol hipodromu və Sirkus Maksimus

Konstantinopol hipodromu ilə Romadakı Sirkus Maksimus (Circus Maximus) eyni imperiya funksiyasını bölüşürdü. Hər ikisi araba yarışlarını imperatorun xalq qarşısına çıxması ilə birləşdirirdi. Onların əhəmiyyəti yarış yolunda keçirilən mübarizə ilə məhdudlaşmırdı.

Konstantinopolda kathisma və onu Böyük Sarayla birləşdirən xüsusi keçid bu əlaqəyə memarlıq forması verirdi. Hökmdarın arenadakı yeri birbaşa onun sarayına bağlı idi. Bu xüsusiyyət hipodromu imperiya tamaşalarının keçirildiyi Sirkus Maksimusla müqayisə etmək üçün konkret əsas verir.

Xronologiya

• E.ə. XV əsr: III Tutmosun obeliski Karnakda ucaldıldı.
• E.ə. 479: Plateyadakı qələbədən sonra Delfidə İlanlı sütunla əlaqəli nəzir təqdim edildi.
• Mübahisəli başlanğıc: Ənənəvi izah hipodromun başlanğıcını Septimi Severin dövrünə aid edir.
• 330: I Konstantinin paytaxtında hipodrom saraya bağlı imperiya məkanı kimi yer aldı.
• 390: I Feodosi Misir obeliskini hipodromda ucaltdırdı.
• 532: Nika üsyanının yatırılması zamanı arenada kütləvi qırğın törədildi.
• X əsr: VII Konstantin Hörmə obeliski təmir etdirərək qızıl suyuna çəkilmiş bürünc lövhələrlə örtdürdü.
• 1204: Səlibçilərin talanı zamanı bürünc atlar aparıldı, Hörmə obeliskin üzlüyü söküldü.
• 21 oktyabr 1700: Silâhtarın qeydində İlanlı sütunun başlarının düşməsi təsvir edildi.
• 27 mart 1927: Sultanəhməd hipodromunda qazıntılar başladı.
• 1985: İstanbulun Tarixi Əraziləri Dünya İrsi Siyahısına daxil edildi.
• 2021: Cambridge University Press Engin Akyürekin Konstantinopol hipodromu kitabını nəşr etdi.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Nika üsyanından sonra hipodromun oturacaqları dəyişdi. İğtişaşlar zamanı tamaşaçılar üçün taxta skamyalar yandı. Yustinianın (Justinianus) hakimiyyəti dövründə onların yerinə daş skamyalar qoyuldu. Bu təmir arenanın fiziki quruluşundakı dəyişikliyi 532-ci ilin hadisələri ilə bağlayır.

Hörmə obelisk praktik məqsədlə də istifadə olunub. 1927-ci il qazıntıları zamanı tədqiqatçılar onun postamentinin dörd tərəfində də kran yerləri aşkar etdilər. Bu izlər postamentin fəvvarə kimi istifadə olunduğunu göstərirdi. İmperator bərpası ilə əlaqəli abidə gündəlik ehtiyacı da qarşılamışdı.

Konstantinopol hipodromunun fotoları: nəyə diqqət etməlisiniz?

Misir obeliskini çəkərkən qranit gövdə, bürünc dayaqlar və mərmər postament arasındakı əlaqəyə baxın. Bunlar qorunub qalan abidənin ayrı-ayrı hissələridir. Altlığı da göstərən görüntü gövdənin necə dayandığını izah etməyə kömək edir.

İlanlı sütunu çəkərkən bir-birinə dolanmış bürünc qıvrımlara diqqət yetirin. Hörmə obeliskə baxarkən isə onun itirilmiş, qızıl suyuna çəkilmiş bürünc örtüyünü xatırlayın. Siz materialları və tarixləri fərqli olan abidələrə baxırsınız. Bununla belə, hər üçü keçmiş hipodromun mərkəzi oxu boyunca yerləşir.

Tez-tez verilən suallar

Konstantinopol hipodromu bu gün haradadır?

Hipodromun yeri İstanbulun Fateh rayonundakı Sultanəhməd meydanıdır. Şərqində Sultanəhməd məscidi, qərbində isə İbrahim Paşa sarayı yerləşir.

Konstantinopol hipodromuna giriş üçün bilet lazımdırmı?

Siz açıq havadakı abidələrə giriş bileti almadan baxa bilərsiniz. Onlar ictimai meydanda yerləşir.

Hipodrom neçə tamaşaçı tuturdu?

Təxminlər Jonathan Bardillin oturacaq sahələrinə əsaslanan hesablamasındakı təxminən 30,000 nəfərdən ingiliscə Vikipediyadakı təxminən 100,000 nəfərə qədər dəyişir. Tamaşaçı tutumu mübahisəli olaraq qalır.

Üç abidənin hamısı Misir obeliskidirmi?

Xeyr. Feodosi obeliski Misirdən gətirilib. İlanlı sütun Delfidən gəlib. Hörmə obelisk isə VII Konstantinin dövründə təmir edilərək bürünclə üzlənib.

Mənbələr

1. Vikipediya — Sultanəhməd meydanı tr.wikipedia.org
2. Engin Akyürek — Konstantinopol hipodromu, Cambridge nəşrindən parça assets.cambridge.org
3. Vikipediya — Konstantinopol hipodromu en.wikipedia.org
4. Vikipediya — Feodosi obeliski en.wikipedia.org
5. Arif Müfid Mansel — İstanbuldakı Burmalı sütun, Belleten belleten.gov.tr
6. Vikipediya — Hörmə obelisk en.wikipedia.org
7. Yasemin Tümer Erdem — Atatürk dövrünün arxeoloji işlərindən biri: Sultanəhməd qazıntısı dergipark.org.tr
8. Cambridge University Press — Konstantinopol hipodromu cambridge.org
9. UNESCO — İstanbulun Tarixi Əraziləri whc.unesco.org

FAQ

Image: Sultanahmet Square, Obelisk of Theodosius, Istanbul (52121868925).jpg — Ninara, CC BY 2.0