Yozgat, 1529–1530 yıllarında Kızılkocalu oymağının yerleşim sahasında küçük bir köy olarak bulunuyordu. Siz bu yazıda Yozgat adının rivayetlerini, Bozok adını ve bölgenin tarihî yapılarını öğreneceksiniz. Kent merkezinin köy geçmişini, çevresindeki höyüklerin daha eski yerleşimlerinden ayırarak okuyacaksınız. [1]
İç Anadolu’daki Yozgat il merkezi, deniz seviyesinden ortalama 1.296 metre yükseklikte yer alır. Yozgat ile Sorgun arasındaki Uşaklı Höyük’ün yerleşimleri ise MÖ üçüncü binyıla uzanır. Bu nedenle kent merkezinin geçmişiyle il sınırlarındaki yerleşim tarihini ayrı değerlendirmek gerekir. Siz tarihî yerleri araştırırken, Sarıkaya Hamamı ile merkezdeki Çapanoğlu Camii’ni de ayırt edebilirsiniz. [2][3]
Yozgat adının kökeni nedir, Bozok adı nereden gelir?
Bozok adıyla anılan ilin adı, 1927 yılında Yozgat olarak değiştirildi. Valilik, Bozok adını Oğuzların Bozok koluna mensup Türkmenlerin bölgeye yerleşmesiyle ilişkilendirir. Bu açıklama, Bozok adını bölgede yaşayan toplulukların kimliği üzerinden anlamlandırır. [4][5]
Yozgat adının kökeni konusunda ise Valilik, tatmin edici bilgi bulunmadığını açıkça belirtir. Aktarılan açıklamalardan biri, Saray köyünden kente doğru yükselen araziye dayanır. Rivayete göre bu yükselişi anlatan Yüz Kat sözü, Yozgat adına dönüşmüştür. Ancak anlatı, adın kesinleşmiş dilbilimsel açıklaması olarak kabul edilemez. [5]
Diğer rivayette Hızır ile Ömer Cabbar Ağa arasında geçen bir anlatı bulunur. Hızır’ın dileği, Ömer Cabbar Ağa’nın yozuna başka yozların katılması üzerinden aktarılır. Valilik bu açıklamayı da doğrulanmış bir etimoloji şeklinde sunmaz. Dolayısıyla Bozok’un Türkmenlerle ilişkisiyle Yozgat adının rivayetleri aynı kesinlikte değildir. [5]
Siz Yozgat adını bir okul ödevinde açıklarken, rivayet ifadesini özellikle koruyabilirsiniz. Böylece 1927’deki ad değişikliğiyle Yüz Kat anlatısını aynı türden bilgi saymazsınız. İlki tarihli bir değişikliktir; ikincisi adın oluşumunu açıklamaya çalışan bir rivayettir. [4][5]
Yozgat’ın tarihî geçmişi hangi höyüklerde izlenir?
Kaşkışla köyünün yaklaşık 500 metre güneyindeki höyükte bulunan seramikler, MÖ üçüncü binyıla tarihlenir. Bu buluntular, Yozgat çevresindeki yerleşim geçmişini kent merkezinin köy döneminden geriye taşır. Burada tarihlenen şeyin seramik parçaları olduğunu belirtmek, buluntunun ne söylediğini doğru sınırlar. [6]
Yozgat ile Sorgun arasındaki Uşaklı Höyük’te kazılar, 2013 yılında başladı. Kazılar, MÖ üçüncü binyıldan Bizans dönemine uzanan bir yerleşim dizisini ortaya çıkardı. Aynı yerde farklı dönemlerin bulunması, bölgenin geçmişini yalnızca tek uygarlıkla açıklamayı güçleştirir. [3]
Sorgun’un Şahmuratlı köyündeki Kerkenes yerleşimi, yaklaşık 2,5 kilometrekarelik alanı kaplar. Yerleşimin çevresini kuşatan surların toplam uzunluğu ise yaklaşık 7 kilometredir. Bu ölçüler, gezi sırasında görülen kalıntıların kapladığı alanı zihninizde canlandırmanıza yardımcı olabilir. [7]
Kerkenes’in MÖ 600 dolaylarında Medler tarafından kurulduğunu savunan bir kuram bulunur. Buna karşılık, 2003’te bulunan Frigce yazıtlar yerleşimin Frig kimliği taşıdığı görüşünü desteklemiştir. Bu nedenle kuruluş kuramıyla yazıtların desteklediği kimlik yorumunu birbirinden ayırmak gerekir. Kerkenes örneği, tarihî yorumların hangi buluntuya dayandığını sormanın neden gerekli olduğunu gösterir. [7]
Yozgat’taki tarihî Roma hamamı nerede, hangi döneme ait?
Sarıkaya Roma Hamamı, MS ikinci yüzyılda doğal sıcak su kaynağının üzerine yapıldı. Hamamın yerini belirleyen unsur, doğrudan yapının altında bulunan sıcak su kaynağıydı. Böylece Sarıkaya’nın geçmişini anlatırken, yapı ile doğal kaynak birlikte değerlendirilmelidir. [8]
Roma döneminde Aquae Sarvenae adıyla bilinen yerleşim, daha sonra Basilica Therma olarak anıldı. UNESCO adaylık dosyası, adlandırmadaki değişikliği hamamın kuzeyine kilise eklenmesiyle ilişkilendirir. Dolayısıyla Aquae Sarvenae ve Basilica Therma adları, aynı yerleşimin farklı dönemlerini anlatır. [9]
Hamamın büyük termal havuzu, 23,30 metre uzunluğunda ve 12,80 metre genişliğindedir. UNESCO’da yayımlanan dosyada, bu havuzun derinliği 1,34 metre olarak verilir. Siz havuzu incelerken, bu ölçüler üzerinden yapının büyüklüğünü daha somut değerlendirebilirsiniz. [9]
Sarıkaya Roma Hamamı, 2 Mayıs 2018 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu. Buradaki statüyü anlatırken kullanılan Geçici Liste ifadesi, bilginin ayrılmaz bir parçasıdır. Tarihî yapının Roma dönemine ait olmasıyla UNESCO’ya sunulma tarihi farklı olayları gösterir. [9]
Yozgat’ın tarihî camisi, konakları ve saat kulesi ne anlatır?
Yozgat merkezindeki Çapanoğlu Camii’nin güney bölümü, içeri cami adıyla anılır. Kitabesine göre bu bölümü Çapanoğlu Mustafa Bey, 1779 yılında yaptırdı. Kuzeydeki dışarı cami bölümünü ise kardeşi Süleyman Bey, 1793–1794 yıllarında ekletti. [10]
Bu iki tarih, Çapanoğlu Camii’nin farklı aşamalarda büyütüldüğünü açık biçimde gösterir. Güney ve kuzey bölümleri ayırmak, yapıyı gezerken tarihini okumayı kolaylaştırır. Siz camiyi incelerken, içeri cami ile dışarı cami adlarını bu yönlerle eşleştirebilirsiniz. [10]
Çapanoğlu Çifte Hamamı’nın kadınlar bölümü de Süleyman Bey’in adıyla ilişkilidir. Vakfiye bilgileri, bu bölümün Süleyman Bey tarafından 1793 yılında yaptırıldığını gösterir. Böylece aynı isim, caminin genişletilmesinde ve hamamın kadınlar bölümünde karşınıza çıkar. [11]
Nizamoğlu Konağı, Yozgat Müze Müdürlüğü’nün tarihlendirmesine göre 1871 yılında yapıldı. Konak, 1979’da kamulaştırıldı ve onarım sonrasında 1985’te müze olarak açıldı. Yapım tarihiyle müzeye dönüşme tarihi, konağın kullanımındaki farklı aşamaları gösterir. [12]
Konağın üst katındaki güneydoğu ve güneybatı köşe odalarında ahşap tavan süslemeleri bulunur. Aynı odalarda, kuru fresko tekniğiyle yapılmış çok renkli figürlü manzaralar da vardır. Bu ayrıntılar, konağı yalnızca dış cephesi üzerinden değerlendirmenin yetersiz kalacağını gösterir. [13]
Yozgat Saat Kulesi, zemin ve çan bölümleriyle birlikte toplam yedi katlıdır. Kulenin dört cephesinin her birinde, birer saat yer alır. Üniversitenin değerlendirmesi, 1897 tarihli arşiv belgeleri nedeniyle bu yapım tarihini daha güçlü bulur. 15 Kasım 1900’de yayımlanan fotoğraf da 1908 yapım tarihi iddiasıyla çelişir. [14][15]
Yozgat’ın tarihî yerleri ve doğal güzellikleri birlikte nasıl okunur?
Yozgat Çamlığı, 1958 yılında Türkiye’nin ilk millî parkı olarak ilan edildi. Bu tarih, Çamlık’ın doğa gezisinin yanında koruma tarihi açısından da ele alınmasını sağlar. Tarihî yapıların yapım tarihleriyle millî parkın ilan tarihi, farklı türden dönüm noktalarıdır. [16]
Sarıkaya’da Roma Hamamı doğal sıcak su kaynağının üzerine kurulurken, Çamlık’ta doğrudan ağaçlar öne çıkar. Bu iki yer, Yozgat çevresindeki geçmişi doğayla birlikte okumaya imkân verir. Hamamda suyun yapıdaki yerini, Çamlık’ta ise ağaçların yaşını düşünerek gezinizi anlamlandırabilirsiniz. [8][16]
Kent merkezindeki Çapanoğlu Camii ile Nizamoğlu Konağı, farklı yapı türlerini karşılaştırmayı sağlar. Sarıkaya Hamamı ve Şahmuratlı’daki Kerkenes ise merkez dışındaki tarihî yerler arasındadır. Siz gezi listenizi hazırlarken, bu yerleşim adlarını kullanarak duraklarınızı birbirinden ayırabilirsiniz. [7][8][10][12]
Kısa kronoloji
Yozgat çevresinin kronolojisi, MÖ üçüncü binyıl buluntularıyla Cumhuriyet dönemindeki değişiklikleri birlikte içerir. Aşağıdaki tarihler, arkeolojik buluntuları, yapıların tarihlerini ve ad değişikliğini sıralar. [3][4][6]
- MÖ üçüncü binyıl Kaşkışla seramiklerinin tarihlendiği dönemdir; Uşaklı Höyük’te de yerleşim izleri bulunur. [3][6]
- MS ikinci yüzyıl Sarıkaya Roma Hamamı, doğal sıcak su kaynağının üzerine inşa edildi. [8]
- 1529–1530 Yozgat, Kızılkocalu oymağının yerleşim sahasında küçük bir köy olarak bulunuyordu. [1]
- 1779 Çapanoğlu Mustafa Bey, caminin güneyindeki içeri cami bölümünü yaptırdı. [10]
- 1793–1794 Süleyman Bey, caminin kuzeyindeki dışarı cami bölümünü yapıya ekletti. [10]
- 1871 Müze Müdürlüğü’nün tarihlendirmesine göre Nizamoğlu Konağı bu yılda yapıldı. [12]
- 1897 Üniversite değerlendirmesi, Saat Kulesi için arşiv belgeleriyle desteklenen bu tarihi güçlü bulur. [15]
- 1927 Bozok adıyla anılan ilin adı, Yozgat olarak değiştirildi. [4]
- 1958 Yozgat Çamlığı, Türkiye’nin ilk millî parkı olarak ilan edildi. [16]
- 1985 Nizamoğlu Konağı, onarım sonrasında müze olarak hizmet vermeye başladı. [12]
- 2013 Uşaklı Höyük’te, farklı dönemleri ortaya çıkaran arkeolojik kazılar başladı. [3]
- 2018 Sarıkaya için UNESCO başvurusu yapıldı; Uşaklı Höyük’te Hitit döşemesi bulundu. [9][17]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Uşaklı Höyük’te 2018 yılında bulunan Hitit dönemi döşemesi, renkli taşlarla geometrik desenler oluşturur. Pisa Üniversitesi, bunu Yakın Doğu’da bu uygulamanın belgelenmiş en eski örneği olarak tanımlar. Buradaki karşılaştırma, özellikle renkli taşlarla geometrik desen oluşturma uygulaması için yapılır. [17]
Sarıkaya kaplıcalarının geçmişinde, günlük hayatla doğrudan bağlantılı bir gelir kullanımı bulunur. UNESCO adaylık dosyasına göre, 1905’te Boğazlıyan’daki öğretmenlerin maaşları kaplıca gelirlerinden ödeniyordu. Bugün aile bütçesinde eğitim giderlerini düşünürken, bu kayıt size somut bir karşılaştırma sunabilir. [9]
Nizamoğlu Konağı, müzeye dönüşmeden önce konut, Kız Sanat Okulu ve Tekel deposu olarak kullanıldı. Aynı binanın bu kullanımları, konut geçmişiyle eğitim ve depolama işlevlerini birleştirir. Çapanoğlu Camii’nin kuzeydoğusundaki küçük kubbeli türbede ise toplam 18 sanduka bulunur. Sandukalar, Çapanoğlu ailesi üyeleriyle Yozgat eşrafına ait olarak kaydedilmiştir. [10][12]
Yozgat Çamlığı’ndaki yaş ölçümleri, bir Anadolu karaçamının 1564 yılında çimlendiğini belirledi. Bu ağaç, 2022 yılı itibarıyla 458 yaşındaydı. Yaş bilgisini aktarırken 2022 tarihini korumak, yaşın hangi yıl için verildiğini açıklar. [16]
Yozgat’ta kaçak kazı ve define arama hangi kayıtlarla görülüyor?
Karabıyık köyü sınırlarındaki Karatepe Höyüğü, yaklaşık 230 metre çapında ve 35 metre yüksekliğindedir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, höyük üzerinde kaçak kazı izleri bulunduğunu kaydeder. Bu kayıt, kaçak kazı konusunu adı ve ölçüleri belirtilen bir yerle somutlaştırır. [6]
İl Jandarma Komutanlığı, 1 Ağustos 2024’te Şefaatli’de yapılan define arama operasyonunu duyurdu. Açıklamaya göre operasyonda iki dedektör ve tarihî eser niteliğinde değerlendirilen dört obje ele geçirildi. Objeler hakkındaki değerlendirme ifadesini korumak, açıklamanın verdiği bilginin sınırlarını doğru aktarır. [18]
Sık sorulan sorular
Yozgat’ın eski adı nedir, adı ne zaman değişti?
İlin Bozok olan adı, 1927 yılında Yozgat olarak değiştirildi. Yozgat Valiliği, Bozok adını Oğuzların Bozok koluna mensup Türkmenlerin yerleşmesiyle ilişkilendirir.
Yozgat adı Yüz Kat sözünden mi geliyor?
Valilik, Yüz Kat açıklamasını Saray köyünden yükselen araziyle ilişkilendirilen bir rivayet olarak aktarır. Aynı kaynak, Yozgat adının kökeni hakkında tatmin edici bilgi bulunmadığını belirtir.
Yozgat’taki tarihî Roma hamamı hangi ilçede?
Roma Hamamı, Yozgat’ın Sarıkaya ilçesinde, doğal sıcak su kaynağı üzerinde bulunur. MS ikinci yüzyılda yapılan hamam, 2 Mayıs 2018 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur.
Yozgat’ın tarihî camisi ve müze konağı hangileri?
Çapanoğlu Camii’nin güney bölümü 1779’da yapılmış, kuzey bölümü 1793–1794 yıllarında eklenmiştir. Müze Müdürlüğü’nün 1871’e tarihlediği Nizamoğlu Konağı ise 1985’te müze olarak açılmıştır.
Kaynaklar
- Yozgat Valiliği — Malazgirt Savaşı Sonrası yozgat.gov.tr
- Vikipedi — Yozgat tr.wikipedia.org
- Pisa Üniversitesi — Uşaklı Höyük, New Results arpi.unipi.it
- Wikipedia — Yozgat Province en.wikipedia.org
- Yozgat Valiliği — Yozgat İsminin Verilmesi yozgat.gov.tr
- Yozgat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Arkeolojik Sit Alanları yozgat.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Kerkenes Harabeleri kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Sarıkaya Roma Hamamı kulturportali.gov.tr
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Basilica Therma Adaylık Dosyası whc.unesco.org
- Kültür Portalı — Çapanoğlu Camii kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Çapanoğlu Çifte Hamamı kulturportali.gov.tr
- Yozgat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Yozgat Müze Müdürlüğü yozgat.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Nizamoğlu Konağı kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Yozgat Saat Kulesi kulturportali.gov.tr
- Yozgat Bozok Üniversitesi Yozgatpedia — Yozgat Saat Kulesi yozgatpedia.bozok.edu.tr
- Doğa Koruma ve Milli Parklar 9. Bölge Müdürlüğü — Milli Parklar bolge9.tarimorman.gov.tr
- Pisa Üniversitesi — Uşaklı Höyük’ün Çok Renkli Mozaiği cfs.unipi.it
Görsel: Yozgat Clock Tower 3997.jpg — KediÇobanı, CC BY-SA 4.0
