Yıldırım Bayezid kimdir? Niğbolu zaferi ve dönemi

Yıldırım Bayezid, Niğbolu zaferinden sonra Ankara Savaşı’nda Timur’a esir düşen Osmanlı padişahıdır. Bu yazıda siz, ailesinden savaşlarına ve ölümüne uzanan hükümdarlık çizgisini öğreneceksiniz. 1389-1402 arasında hüküm süren Bayezid, Osmanlı tahtının dördüncü padişahı olarak kaydedilir. [1][4]

Bayezid’in dönemini izlemek için Niğbolu, İstanbul, Ankara ve Bursa adlarını birlikte düşünmek gerekir. Niğbolu askerî zaferi, İstanbul kuşatmayı, Ankara yenilgiyle sonuçlanan savaşı temsil eder. Bursa’daki türbesi ise ölümünden sonra oğlunun yaptırdığı yapıdır. Böylece savaş tarihleriyle bir gezi sırasında karşılaşabileceğiniz mimari eser arasında bağ kurabilirsiniz. [2][3][4][6]

I. Bayezid kimdir, kimin oğludur?

I. Bayezid’in babası Sultan I. Murad, annesi ise Gülçiçek Hatun olarak bilinir. Yıldırım adıyla tanınan hükümdarın doğum yılı konusunda kesin bir tarih verilemez. Hayatını anlatan kaynaklarda yaklaşık 1354 ve 1360 tarihleriyle karşılaşılır. Dolayısıyla doğum gününü veya ölüm yaşını kesinleştirmek, mevcut belirsizliği gözden kaçırır. [1][2]

Bayezid’in Yıldırım lakabı, Halil İnalcık’ın anlatımında 1386’daki Frenk Yazısı Savaşı’na bağlanır. İnalcık, lakabın sebebini Bayezid’in savaşta gösterdiği cesaret ve atılganlıkla açıklar. Siz de lakabın kökenini araştırırken bu belirli olay üzerinden ilerleyebilirsiniz. Burada anlatılan cesaret, adı ve tarihi belirtilen bir savaşla ilişkilidir. [2]

Bayezid, 1389’daki I. Kosova Savaşı’nın ardından Osmanlı tahtına çıktı ve hükümdarlığı başladı. Tahta geçişi, babası I. Murad’ın ölümü üzerine gerçekleşen bir iktidar değişimiydi. Aynı sırada kardeşi Yakub Çelebi’yi öldürtmesi de saltanatının başlangıcındaki olaylar arasındadır. Böylece 1389, hem hükümdarlığının başlangıcını hem kardeşinin öldürtülmesini içeren bir tarih oldu. [1][2]

I. Bayezid döneminde Anadolu ve İstanbul’da neler yaşandı?

Bayezid’in Anadolu seferleri, tahta çıkışından kısa süre sonra Osmanlı idaresinin kapsamını genişletti. 1389-1390 kışında Alaşehir ile Aydın, Saruhan, Menteşe, Hamîd ve Germiyan bölgeleri alındı. Bu yer adları, hükümdarlığın başlangıcındaki Anadolu hareketinin hangi alanlara uzandığını gösterir. Seferi yalnız genel bir fetih ifadesiyle anlatmak, bu coğrafi kapsamı belirsizleştirir. [2]

İstanbul üzerindeki baskı da Bayezid’in padişahlık döneminin belirgin gelişmeleri arasında yer aldı. Hükümdar, 1394 ilkbaharında şehri sıkı bir kuşatma altına alarak baskısını artırdı. Ardından 1396-1397 yıllarında İstanbul üzerindeki baskıyı güçlendirmek amacıyla Anadoluhisarı’nı yaptırdı. Kuşatma ile hisarın yapımı, aynı şehir üzerindeki baskıyı artıran gelişmelerdi. [2]

Anadolu’daki ilerleyiş, 1397 sonbaharında Karamanoğlu Alâeddin Bey’in yenilmesiyle yeni bir aşamaya ulaştı. Bu yenilginin ardından Konya ve diğer Karaman toprakları Osmanlı hâkimiyetine girdi. Böylece Bayezid’in saltanatında İstanbul kuşatmasıyla Anadolu seferleri aynı hükümdarlık çizgisinde buluştu. Konya’nın alınışıyla Anadoluhisarı’nın yapımı, dönemin farklı coğrafyalardaki gelişmelerini birlikte görmenizi sağlar. [2]

Niğbolu zaferi nasıl kazanıldı, neyi değiştirdi?

Niğbolu seferinin örgütlenmesinde Macar Kralı Sigismund belirleyici bir rol üstlendi. Seferin temel amacı, Osmanlıların Balkanlar’daki ilerleyişini durdurmak olarak şekillendi ve kuvvetler Niğbolu’ya yöneldi. Haçlı kuvvetleri, 10 Eylül 1396 tarihinde Niğbolu’yu kuşatarak kaleyi hedef aldı. Osmanlı garnizonunun direnişi üzerine kuşatma ablukaya dönüştü; kale direnişi sürdü. [3]

Asıl savaş, 25 Eylül 1396’da bugünkü Bulgaristan’daki Niğbolu Kalesi önlerinde gerçekleşti. İlk saldırıyı Fransız kuvvetleri yaptı; karşılarında sivri kazıklarla desteklenen Osmanlı savunması bulunuyordu. Bu savunma hattı, ağır süvarilerin ilerleyişini yavaşlatarak saldırının hareketini sınırladı. Savaşın bu aşamasını anlamak için asker sayısından önce savunma düzenine bakabilirsiniz. [3]

Niğbolu’daki mücadelede Stefan Lazareviç’in komutasındaki Sırp kuvvetleri de Bayezid’in yanında savaştı. Haçlı kaynaklarına göre bu kuvvetler, Sigismund’un saldırısının püskürtülmesine yardım etti. Bayezid’in Olivera Despina’yla evliliği ve onun kardeşi Stefan’la iş birliği burada birlikte hatırlanabilir. Aile ilişkileriyle askerî ortaklık, aynı hükümdarlık döneminin birbirine bağlanan somut unsurlarıydı. [2][3]

Savaşın Osmanlı zaferiyle bitmesi, Niğbolu’da esir alınan asilzadelerin hayatlarını da etkiledi. Jean de Nevers ve Mareşal Boucicaut, esir alınan isimler arasında bulunuyordu. Bu asilzadelerden sağ kalanlar, fidye karşılığında ülkelerine dönerek esaretten kurtuldu. Dolayısıyla Niğbolu’nun sonucu, savaş alanının yanında esaret ve fidye ilişkileriyle de izlenebilir. [3]

Niğbolu zaferi, Osmanlıların Tuna hattındaki hâkimiyetini sağlamlaştıran askerî sonuçlar doğurdu ve Bayezid’in şöhretini artırdı. Hükümdarın İslâm dünyasındaki şöhretinin artması, zaferin kaynaklarda belirtilen sonuçlarından biri oldu. Siz, 25 Eylül 1396 tarihini hatırlarken bu coğrafi ve siyasi sonuçları birlikte değerlendirebilirsiniz. Niğbolu böylece Bayezid’in padişahlığını anlatırken ayrı bir bölümde ele alınan olaydır. [3]

Ankara Savaşı neden çıktı, I. Bayezid nasıl öldü?

Bayezid ile Timur arasındaki çatışmada, rakip hükümdarlara sığınan kişilerin etkisi vardı. Anadolu beyleri Timur’a sığınırken Ahmed Celâyir ile Kara Yûsuf Bayezid’e sığındı. Ahmed Celâyir ve Kara Yûsuf, Timur’un rakipleri olarak bu gerilimde yer aldı. Bu karşılıklı sığınmalar, iki hükümdar arasındaki çatışmanın nedenleri arasında sayılır. [2]

TDV İslâm Ansiklopedisi, Ankara Savaşı’nın tarihini 28 Temmuz 1402 olarak verir. Bayezid ile Timur’un orduları, Çubuk Ovası’nda karşı karşıya gelerek savaştı. Savaş, Bayezid’in yenilgisi ve esir düşmesiyle sonuçlandı; hükümdarlığı da 1402’de sona erdi. Niğbolu zaferiyle Ankara yenilgisi, aynı padişahın saltanatındaki farklı askerî sonuçlardır. [1][4]

Bayezid, 8 Mart 1403 tarihinde Timur’un esareti altındayken Akşehir’de öldü. Ölüm nedeni konusunda ise tarih ve yer kadar kesin konuşmak mümkün değildir. Âşıkpaşazâde intihar iddiasını aktarırken Timurlu tarihçileri hükümdarın hastalıktan öldüğünü anlatır. Bu farklı aktarımlar, tek bir ölüm nedeninin kesinleştirilmesini engeller ve ihtiyat gerektirir. [1][2]

Timur’un Bayezid’i zehirlettiği iddiası da kesinleşmiş bir öldürülme bilgisi olarak sunulamaz. Esir hükümdarın bakımının Timur’un kendi hekimlerine verildiğine ilişkin kayıtlar da bulunur. Bu nedenle Bayezid’i kimin öldürdüğü sorusu, kesin bir kişi adıyla yanıtlanamaz. Kesin olarak aktarılabilen olay, 1403’te Akşehir’de esaret altında hayatını kaybetmesidir. [2][5]

I. Bayezid’in oğulları kimlerdi, ardından ne oldu?

Bayezid’in oğulları arasında Süleyman, İsa, Musa, Mustafa ve Mehmed Çelebi bulunur. Daha sonra Osmanlı padişahı olan oğlu, Mehmed Çelebi adıyla tanınan I. Mehmed’dir. Bayezid’in ardından 1402-1413 arasında yaşanan dönem, Osmanlı tarihinde Fetret Devri olarak adlandırılır. [5]

Osmanlı tahtında birliği yeniden sağlayan hükümdar, 1413 yılında Bayezid’in oğlu I. Mehmed oldu. Böylece Bayezid’in hayatını anlatan kronoloji, ölüm tarihi olan 1403’ün ötesine uzanır. Oğullarından Emir Süleyman Çelebi’nin Bursa’daki türbeyi yaptırması da bu devamlılığın başka örneğidir. Siyasi mücadeleyle anıt yapımı, Bayezid sonrasındaki yılların farklı gelişmelerini gösterir. [5][6]

Kısa kronoloji

Bayezid’in hayatındaki tarihler, 1389’daki tahta çıkıştan 1403’teki ölümüne uzanan gelişmeleri sıralar. Doğum yılı ile yaklaşık 1381’deki evlilik tarihi ise belirsizlikleri gözetilerek okunmalıdır. [1][2]

1. Yaklaşık 1354 veya 1360 Doğumu için farklı yıllar verilir. [1]
2. Yaklaşık 1381 Sultan Hatun’la evlendi ve çeyiz olarak Osmanlılara bırakılan toprakların sancakbeyi oldu. [2]
3. 1386 Halil İnalcık’a göre Frenk Yazısı Savaşı’ndaki cesareti ve atılganlığıyla Yıldırım lakabını aldı. [2]
4. 1389 I. Kosova Savaşı’nın ardından Osmanlı tahtına çıktı. [2]
5. 1389-1390 kışı Anadolu seferinde çeşitli bölgeleri Osmanlı idaresine aldı. [2]
6. 1394 ilkbaharı İstanbul’u sıkı kuşatma altına aldı. [2]
7. 25 Eylül 1396 Niğbolu Savaşı Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. [3]
8. 1396-1397 İstanbul üzerindeki baskı için Anadoluhisarı’nı yaptırdı. [2]
9. 1397 sonbaharı Konya ve diğer Karaman toprakları Osmanlı hâkimiyetine girdi. [2]
10. Mayıs 1400 Yıldırım Külliyesi’nin vakfiyesi düzenlendi. [6]
11. 28 Temmuz 1402 Ankara Savaşı’nda yenildi ve esir düştü. [4]
12. 8 Mart 1403 Akşehir’de esaret altında öldü. [2]
13. Haziran 1406 Bursa’daki türbesi Emir Süleyman Çelebi tarafından yaptırıldı. [6]
14. 1413 I. Mehmed, Osmanlı tahtında birliği yeniden sağladı. [5]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Bayezid, yaklaşık 1381’de Germiyanoğlu Süleyman Şah’ın kızı Sultan Hatun’la evlenmişti. Bu evlilikte çeyiz olarak Osmanlılara bırakılan toprakların sancakbeyi oldu. Dolayısıyla evlilik, Bayezid’in hükümdarlık öncesindeki idari göreviyle bağlantılı bir gelişmeydi. Sultan Hatun’la evlilik tarihi, 1389’daki tahta çıkışından önceki hayatını izlemeye yardımcı olur. [2]

Bursa’daki Yıldırım Bayezid Türbesi’nin kitabesi, yapının yaptırılmasına ilişkin ayrıntılı bilgiler verir. Kitabeye göre türbe, Haziran 1406’da oğlu Emir Süleyman Çelebi tarafından yaptırılmıştır. Yapının yaptırıldığı kişi ise kitabede Hüseyin oğlu Ali olarak belirtilir. Böylece türbenin tarihi, Bayezid’in ölüm tarihi olan 1403’ten ayrı tutulmalıdır. [2][6]

Kültür Portalı, Bursa’daki Yıldırım Bayezid Türbesi’ni Osmanlı mimarisinin ilk revaklı türbesi olarak tanımlar. Siz de Bursa gezinizde türbenin revakını bu mimari tanımla birlikte değerlendirebilirsiniz. Bu ayrıntı, bir padişahın mezarını ziyaret etmeyi mimari gözlemle de ilişkilendirir. Türbenin kitabesinde verilen Haziran 1406 tarihi ise ziyaret sırasında yapının tarihini anlamanızı sağlar. [6][7]

Yıldırım Külliyesi’nin Mayıs 1400 tarihli vakfiyesi, yapılar hakkında başka türde bilgi sunar. Belge külliyedeki yapıları kaydeder, ancak bunların inşa tarihlerini tek tek belirtmez. Bu yüzden vakfiyenin düzenlendiği tarih, bütün yapıların kesin inşa tarihi sayılamaz. Mayıs 1400 tarihini kullanırken belge tarihiyle yapı tarihini ayırmak gerekir. [6]

Bayezid’in demir kafeste aşağılandığı anlatısı, esaretine ilişkin tartışmalı ayrıntılar arasında bulunur. Bu anlatı sonraki aktarımlarda yaygınlaşırken Schiltberger ve Clavijo gibi erken kaynaklar kafesten söz etmez. Dolayısıyla Ankara Savaşı’nda esir düşmesiyle kafes anlatısını aynı kesinlikte değerlendirmek doğru olmaz. Bayezid’in esareti kesin bir olayken demir kafes iddiası tartışmalı kalmaktadır. [4][5]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — I. Bayezid tr.wikipedia.org
2. TDV İslâm Ansiklopedisi — BAYEZİD I, Halil İnalcık islamansiklopedisi.org.tr
3. TDV İslâm Ansiklopedisi — NİĞBOLU SAVAŞI, Feridun Emecen islamansiklopedisi.org.tr
4. TDV İslâm Ansiklopedisi — ANKARA SAVAŞI, Yusuf Halaçoğlu islamansiklopedisi.org.tr
5. Wikipedia — Bayezid I en.wikipedia.org
6. Museum With No Frontiers — Yıldırım Complex, Yekta Demiralp islamicart.museumwnf.org
7. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı — Yıldırım Bayezid Türbesi kulturportali.gov.tr

Görsel: Bayezid I, sultano.jpg — Aliprando Caprioli, CC0