Turhan Hatice Sultan Kimdir? Yeni Cami’yi Tamamlatan Valide

Eminönü’nde Mısır Çarşısı’nın hemen yanında duran Yeni Cami, 30 Ekim 1665’te cuma namazıyla ibadete açıldı. Oysa inşası 9 Nisan 1598’de, Safiye Sultan döneminde başlamıştı. Yarım kalan yapıyı sonunda bir valide sultan bitirdi: Turhan Hatice Sultan.

Bu yazıda onun kim olduğunu, nereli sayıldığını ve Kösem Sultan’ın öldürüldüğü geceyi okuyacaksınız. Naiplik yıllarını, Yeni Cami’yi, türbesinin yerini ve ölüm tarihi konusundaki kaynak ayrılığını da bulacaksınız.

Turhan Hatice Sultan kimdir, kimin eşidir?

Turhan Hatice Sultan, Osmanlı padişahı Sultan İbrahim’in hasekisi ve IV. Mehmed’in annesidir. 2 Ocak 1642’de IV. Mehmed’i doğurduğunda haseki sultan unvanını aldı. Haseki, padişahın en yakın kadını ve şehzade annesi olan hanım demekti.

Oğlu 8 Ağustos 1648’de tahta çıkınca valide sultan oldu. Bu görevi 1683’teki ölümüne kadar, yaklaşık otuz beş yıl sürdürdü. Kısacası saray tarihinde uzun süre görevde kalan valide sultanlardan biridir.

İsmi de merak konusudur. Hatice Turhan adını Kösem Sultan’ın verdiği öne sürülür. Uşşakızade İbrahim ise önce Turhan veya Tarhan, ardından Hatice adını aldığını aktarır. Yani adın kaynağı konusunda iki ayrı anlatım vardır.

Turhan Hatice Sultan nereli?

Yaklaşık 1627’de doğduğu kabul edilir. Kökeni ise tartışmalıdır. Bir görüş onu Rus kökenli sayar. Taras Chukhlib ve Halime Doğru ise Ukrayna kökenini savunur.

Rivayete göre on iki yaşında Kırım Tatarlarına esir düştü. Sonra Kör Süleyman Paşa tarafından Kösem Sultan’a verildi. Bu bir rivayettir; kesin bir belgeye dayanmaz. Bu yüzden Turhan’dan söz ederken kökenini kesin bir hükümle değil, tartışmalı bir konu olarak anmak daha doğrudur.

Turhan Hatice Sultan ve Kösem: 1651 gecesi

İki kadının yolu, IV. Mehmed’in tahta çıkışıyla çatıştı. 1648–1651 arasında sarayda iki valide vardı. Kösem Sultan büyük valide sayılıyordu. Turhan Sultan ise küçük valide anlamına gelen Vâlide-i Sagīr unvanıyla anılıyordu.

Maaşlar da bu farkı gösterir. Kösem’in günlük maaşı 3000 akçeydi. Turhan’ınki 2000 akçeydi. Bugünün bir çalışanı gibi düşünün: aynı sarayda, aynı çocuk padişahın iki yakını, ama gelir ve unvan sırası belli.

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı bir anlatıya göre Melekî Kalfa, Kösem’in planını Turhan’a bildirdi. Plan, IV. Mehmed’i zehirletip Şehzade Süleyman’ı tahta çıkarmaktı. Bu bir suikast iddiasıdır; kesin bir olgu olarak okunmamalıdır.

Kösem Sultan 2–3 Eylül 1651 gecesi öldürüldü. Olay, Turhan yanlısı on dört ağanın onayından sonra Lala Süleyman Ağa’nın girişimiyle gerçekleşti. Yani eylemi yürüten, Turhan’ın yanındaki ağalar oldu. Turhan’ın yönetimdeki üstünlüğü bu geceden sonra başladı.

Naiplik yılları: Girit, kaleler ve Köprülü

Kösem’in ölümünden sonra Turhan Sultan, çocuk padişah IV. Mehmed adına 1656’ya kadar saltanat naibeliği yaptı. Yönetim yalnızca saray içinde kalmadı; donanma ve sınır savunması da onun masasındaydı.

1652’de Gürcü Mehmed Paşa’ya bir mektup gönderdi. Mektup, Girit’e gidecek donanmanın hazırlıklarını denetlediğini gösterir. Venedik savaşı sırasında Çanakkale Boğazı’nın girişinde iki kale yaptırdı: Rumeli yakasında Seddülbahir, Anadolu yakasında Kumkale. Boğazı bugün gezen biri bu iki adı haritada hâlâ görür.

1656’da Köprülü Mehmed Paşa sadrazamlık için dört şart ileri sürdü. Turhan Sultan bu şartları kabul etti. Naiplik dönemi de aynı yıl kapandı.

Turhan için sık yapılan bir genelleme acımasız bir saray kadını imajıdır. TDV ise başka bir tablo aktarır: Turhan, IV. Mehmed’in kardeşleri Süleyman ve Ahmed’in öldürülmesini engelledi. Kösem’in ölümü ile bu bilgi birlikte okunmalıdır.

Yeni Cami: Safiye Sultan başlattı, Turhan Sultan bitirdi

Yeni Cami’nin inşasını 1598’de Safiye Sultan başlattı. Yapı yarım kaldı. 1660 İstanbul yangınından sonra Turhan Sultan tamamlanmasını üstlendi. İnşaat 1661’de, Mimarbaşı Meremetçi Mustafa Ağa yönetiminde yeniden başladı.

Cami 30 Ekim 1665’te cuma namazıyla ibadete açıldı. Yeniden başlayan inşaat dört yıl sürdü. Temelden ibadete açılışa kadar geçen süre ise altmış yedi yılı bulur.

Yeni Cami Külliyesi yalnızca bir caminin ibadet salonundan ibaret değildi. Camiyle birlikte şunları içeriyordu:

• Mısır Çarşısı
• hünkâr kasrı
• türbe
• dârülkurrâ
• sebil
• çeşme
• sıbyan mektebi

Mısır Çarşısı’nı bugün alışveriş için gezenlerin çoğu, bir valide sultanın külliyesinin içinde dolaştığını fark etmez. Çarşı da bu bütünün bir parçasıydı.

Turhan Hatice Sultan nasıl öldü, türbesi nerede?

Turhan Sultan 1683’te Edirne’de öldü. TDV maddesi belirli bir hastalık veya ölüm nedeni bildirmez. Ölüm tarihi konusunda ise kaynaklar ayrılır. Türkçe ve İngilizce Wikipedia 4 Ağustos 1683’ü verir. TDV İslâm Ansiklopedisi 5 Temmuz 1683 tarihini benimser. Yıl ortaktır; gün ve ay farklıdır.

Ölümünün ardından gelini Gülnuş Sultan haremdeki en yüksek otorite haline geldi.

Türbesi İstanbul’un Eminönü semtinde, tamamlattığı Yeni Cami’nin yanındadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın verdiği tarihe göre Hatice Turhan Valide Sultan Türbesi 1663’te inşa edildi. Türbeye bitişik dârülkurrâ, hanedan kadınlarının defnedilmesiyle Havatin Türbesi’ne dönüştü.

Hatice Turhan Valide Sultan, Havatin ve Cedid Havatin türbeleri, altı yıllık restorasyonun ardından 28 Haziran 2019’da yeniden açıldı. Yani Eminönü’ne yolu düşen biri, üç türbeyi bir arada görebilir.

Kısa kronoloji

1. Yaklaşık 1627 Kabul edilen yaklaşık doğum tarihi
2. 2 Ocak 1642 IV. Mehmed’i doğurdu, haseki sultan oldu
3. 8 Ağustos 1648 Oğlunun tahta çıkışıyla valide sultan oldu
4. 2–3 Eylül 1651 Kösem Sultan öldürüldü; Turhan’ın yönetimdeki üstünlüğü başladı
5. 1653 Beşiktaş çeşmesini yaptırdı
6. 1656 Köprülü Mehmed Paşa’nın sadrazamlık şartlarını kabul etti
7. 1661 Yeni Cami inşaatı yeniden başladı
8. 1663 Türbesi inşa edildi (Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre)
9. 30 Ekim 1665 Yeni Cami ibadete açıldı
10. 1683 Edirne’de öldü (TDV: 5 Temmuz; Wikipedia: 4 Ağustos)
11. 28 Haziran 2019 Türbesi, bitişiğindeki iki türbeyle birlikte restorasyon sonrası açıldı

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Çeşme: Bilinen ilk hayır eseri, 1653’te Beşiktaş’ta yaptırdığı çeşmedir. Bu çeşme günümüze ulaşmamıştır.
• Erken gelen kitaplar: 1652 tarihli bir saray belgesi, Yeni Cami kütüphanesine ayrılan kitapların külliye tamamlanmadan yaklaşık on yıl önce gönderildiğini gösterir. Yani kütüphane için hazırlık, caminin kendisinden çok önce başlamıştı.
• Rehin kuralı: 1663 tarihli vakfiyeye göre kütüphaneden ödünç verilen kitap için değerinin iki katı rehin alınırdı. Kütüphaneden bir kitap almak isteyen biri, kitabın iki katı değerinde bir şey bırakmak zorundaydı.
• Kadro: Kütüphanede günlük 15 akçe ücretli bir kitap muhafızı vardı. Yanında bir kitap kâtibi ve bir ciltçi görevliydi.
• Maaş farkı: Kösem’in günlük 3000, Turhan’ın 2000 akçe maaş aldığı dönem, iki validenin birlikte bulunduğu yıllardır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Hatice Turhan Sultan tr.wikipedia.org
2. İngilizce Wikipedia — Turhan Sultan en.wikipedia.org
3. TDV İslâm Ansiklopedisi — Turhan Sultan islamansiklopedisi.org.tr
4. TDV İslâm Ansiklopedisi — Yenicami Külliyesi islamansiklopedisi.org.tr
5. TDV İslâm Ansiklopedisi — Turhan Vâlide Sultan Kütüphanesi islamansiklopedisi.org.tr
6. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Hatice Turhan Valide Sultan, Havatin ve Cedid Havatin Türbeleri basin.ktb.gov.tr

Görsel: Turhan Hatice.jpg — Pieter de Jode II, Public domain