Tunç Çağı nedir? Bronz kentleri nasıl değiştirdi?

Kaş açıklarındaki Uluburun batığı, yaklaşık 10 ton bakır ve 1 ton kalay taşıyordu. Tunç Çağı, bakır alaşımlarının üretimi ve dolaşımıyla tanımlanan, tarihleri bölgelere göre değişen arkeolojik dönemdir. Bronz üretimi uzak ticareti beslerken kent yönetimi, uzmanlaşma ve savaşçı seçkinlerle birlikte gelişti. [2][5][9][11]

Bakır ve kalayın yolculuğunu izlediğinizde, Kültepe’nin tabletleriyle Akdeniz’in gemi yükleri arasında bağlantı kurabilirsiniz. Siz bu yazıda bronzun üretimini, kentlerle ilişkisini ve savaşta kullanımını öğreneceksiniz. Günlük alışverişinizdeki mal ve kayıt ilişkisini, Kültepe’nin kil zarfları üzerinden düşünebilirsiniz. [8][9]

Tunç nasıl üretilir ve bakırdan neden farklıdır?

Kalay tuncu üretiminde, cevherden elde edilen kalay sıcak bakıra katılarak alaşım oluşturulur. Antiquity’de yayımlanan araştırma, yaklaşık yüzde 10 kalay ilavesinin sonuçlarını açıklar. Ortaya çıkan metal saf bakırdan daha sert, dökümü daha kolay ve daha altın renklidir. Dolayısıyla bronzun farkı, bakırın yalnızca başka bir görünüm kazanmasından ibaret değildir. [2][3]

Bu özellikler, metalin bileşimiyle üretim tekniğini birlikte düşünmeyi gerektiren somut bir örnektir. Siz bronz bir nesneyi değerlendirirken, bakır ve kalayın sağlanmasını da hesaba katabilirsiniz. Kalay bakırdan çok daha seyrek bulunduğundan, alaşım üretimi uzak kaynaklara bağımlılığı artırıyordu. Büyük miktarda tunç üretmek isteyen toplumlar açısından bu bağımlılık özellikle belirgindi. [3]

Üretim meselesi, hammaddenin bulunmasıyla tamamlanmıyordu; Uluburun külçeleri bunun somut kanıtını sunuyor. Bakır külçelerinin 2002’de yayımlanan incelemesi, kimyasal saflıkları yüksek görünse bile sorunlar taşıdıklarını gösterdi. Gözenek ve cüruf içeren bu külçeler, dökümden önce ek arıtma gerektiriyordu. Böylece hazır görünen metal yükünün bile işlenmesi gereken bir hammadde olduğu anlaşılıyor. [9]

Tunç Çağı neden her bölgede aynı tarihte başlamaz?

Tunç Çağı adı, Christian Jürgensen Thomsen’in 1836’da önerdiği üç çağ sistemine dayanır. Bu sınıflandırmada dönem, Taş Çağı ile Demir Çağı arasında yer alır. Ancak sınıflandırmadaki bu sıra, bütün toplumların aynı tarihte tunç kullandığı anlamına gelmez. Başlangıç değerlendirilirken yerel metal üretimi ve ticaretle tunç edinilmesi dikkate alınır. [1][2]

Britanya örneği, metal işleme bilgisiyle kalay tuncunun kullanımını ayrı ayrı izlemeyi sağlar. British Museum rehberine göre bakır ve altın işleme bilgisi yaklaşık MÖ 2400’de geldi. Bu aktarım kıta Avrupası bağlantılarıyla gerçekleşirken, bakır-kalay tuncu yaklaşık MÖ 2200’de kullanılmaya başladı. Aynı bölgenin tarihinde bile farklı metallere ilişkin gelişmeler aynı tarihe yerleştirilmiyor. [4]

Güneydoğu Asya’daki örnekler de teknolojinin farklı toplumsal çevrelerde yayılabildiğini açıkça gösterir. Met’in kronolojisinde, yaklaşık MÖ 1500–500 arasında tunç küçük ve özerk ova topluluklarında yayıldı. Siz farklı bölgeleri karşılaştırırken, yalnızca bir başlangıç tarihi aramakla yetinmemelisiniz. Üretimin nerede yapıldığı ve metalin nasıl edinildiği, dönemlendirmeyi anlamanıza yardımcı olur. [2][7]

Kalay ve bakır ticareti uzak toplumları nasıl birbirine bağladı?

Kalayın seyrek bulunması, bronz üretimini yerel bakır kaynaklarının ötesine taşıyan bir etkendi. Britanya’nın Erken Tunç Çağı’nda kalay, güneybatı İngiltere’deki kaynaklardan elde ediliyordu. Bakır ve altın İrlanda ile Galler’den sağlanırken, tedarikin ağırlığı zamanla değişti. MÖ 1600’den sonra kıta Avrupası metalleri bu bölge için daha önemli hâle geldi. [3][4]

Anadolu’daki Kültepe/Kaneş, hammadde alışverişinin başka mallarla birlikte yürüdüğünü gösteren bir örnektir. MÖ 2. binyılın başlarında buraya yerleşen Asurlu tüccarlar, kalay ve dokuma getiriyordu. Bunları Anadolu bakırı ve başka mallar karşılığında değiştirerek ticaret işlemleri gerçekleştiriyorlardı. İşlemler çiviyazılı tabletler, kil zarflar ve silindir mühürlerle belgeleniyordu. [8]

Bugünkü alışveriş kayıtlarınızla karşılaştırabileceğiniz somut nokta, Kültepe’de mal değişiminin belgelenmiş olmasıdır. Siz bir işlemin kaydını düşündüğünüzde, bu kil belgelerin işlevini daha kolay kavrayabilirsiniz. Buradaki bağlantı, kalay ticaretinin yalnızca metal taşıma işi olmadığını da gösterir. Dokumalar ve belgeler, aynı ticari faaliyetin birlikte değerlendirilebilen parçalarıdır. [8]

Uluburun batığı ise Akdeniz’deki taşımacılığın miktarını doğrudan görmenizi sağlayan bir buluntudur. Yaklaşık 10 ton bakır ve 1 ton kalay, deniz yoluyla taşınıyordu. Gemide ayrıca cam külçeleri, işlenmemiş fil dişleri ve devekuşu yumurtası kabukları bulunuyordu. Altın takılarla birlikte bu yük, metal hammaddelerinin farklı mallarla aynı gemide dolaştığını gösterir. [9][10]

Kentleşme, uzmanlaşma ve devletleşme metal kullanımıyla nasıl ilişkilidir?

Güney Mezopotamya’daki Uruk, yaklaşık MÖ 3200’de anıtsal kerpiç yapıları bulunan büyük bir kentti. Aynı dönemde kayıp mum yöntemiyle metal dökümü de ortaya çıktı. MÖ 4. binyılın sonunda kil tabletlere çizilen resim işaretleri, malların yönetimini kaydediyordu. İşçilere verilen tayınların dağıtımı da bu erken kayıtların konuları arasındaydı. [5]

Uruk’ta kent yaşamı, mal yönetimi ve metal dökümü aynı tarihsel çevrede görülür. Bununla birlikte, bu birliktelik tek başına kentlerin yalnızca bronz sayesinde doğduğunu kanıtlamaz. Güneydoğu Asya’da tunç teknolojisinin küçük ve özerk topluluklarda da yayılması, karşılaştırmayı genişletir. Metal kullanımıyla büyük kent düzenini, her bölgede zorunlu bir eşleşme sayamayız. [5][7]

Batı Orta Asya’daki Namazga IV evresi, üretimde uzmanlaşmanın yerleşim düzenine yansımasını gösterir. Holly Pittman’ın Met kataloğunda, zanaat üretiminin konut alanlarından ayrılmaya başladığı anlatılır. Aynı süreçte metalürji genişlerken, özel eğitim gerektiren üretim teknikleri de gelişiyordu. Burada uzmanlaşmanın somut işareti, üretim faaliyetleriyle yaşam alanlarının birbirinden ayrılmaya başlamasıdır. [6]

Mezopotamya’nın MÖ 2900–2350 arasındaki Erken Hanedanlar döneminde, yöneticilerin mal edinmesi siyasi anlam taşıyordu. Kent yöneticileri, güçlerini sergilemek için yabancı lüks malzemeleri ticaret veya fetihle sağlıyordu. Böylece uzak malların dolaşımı, yönetici gücünün görünür kılınmasıyla da ilişkileniyordu. Uruk kayıtlarıyla birlikte bu örnek, malların yönetimini kent tarihinin somut bir parçasına dönüştürür. [5]

Bronz silahlar savaşı ve toplumsal konumu nasıl etkiledi?

Arslantepe’de bulunan erken metal kılıçlar, silahların siyasi güçle ilişkisini incelemek için kullanılıyor. UNESCO, bu buluntuları seçkinlerin güçlerini silahlarla sergilediği örgütlü çatışma biçimleriyle ilişkilendirir. Dolayısıyla bir kılıç, dövüş aracı olmasının yanında siyasi gücün sergilenmesine de katılabiliyordu. Arslantepe örneği, metal silahları yalnızca üretim tekniği üzerinden okumamanız gerektiğini gösterir. [11]

Ege Tunç Çağı silahları, savaşın fiilen nasıl yürütüldüğüne ilişkin farklı kanıtlar sunar. Barry Molloy’un 2010 tarihli araştırması, kılıç ve mızrakların ölçümlerini ve kullanım aşınmalarını inceler. Deneysel arkeoloji de bu bulgularla birlikte savaşçıların dövüş pratiklerini araştırmaya yardımcı olur. Böylece silahların biçimi kadar üzerlerinde kalan kullanım izleri de değerlendirmeye katılır. [12]

Britanya’da kılıç ve kalkanlar, uzun arazi sınırları ve farklı zenginlikte mezar eşyalarıyla birlikte görülür. Ashmolean Museum, bunları savaş, toprak sahipliği ve toplumsal statü ayrımlarıyla ilişkilendirir. Siz bir müzede kılıç gördüğünüzde, bu nedenle çevresindeki diğer buluntulara da bakabilirsiniz. Silah, arazi sınırları ve mezar eşyaları birlikte değerlendirildiğinde daha geniş bir toplumsal çerçeve sunar. [13]

Tunç Çağı’nın sonu neden her yerde aynı olayla açıklanamaz?

Yaklaşık MÖ 1200’de Doğu Akdeniz’de, Hitit İmparatorluğu ve Ege saray düzeni çöktü. Levant ile Kıbrıs’taki bazı siyasi merkezler yıkılırken, bazıları da terk edildi. Aynı süreçte Yeni Krallık Mısır’ı da gerilemeye başlayan siyasi yapılar arasındaydı. Ancak bu gelişmeleri bütün bölgelerin Tunç Çağı’nı bitiren tek olay sayamayız. [15]

Ürdün Vadisi’nin yerleşim tarihi, MÖ 1200’den çok daha eski bir dönüşüm sunar. British Museum değerlendirmesinde, yaklaşık MÖ 3100’de surlu ön kent yerleşimlerinin geliştiği anlatılır. Bu düzen yaklaşık MÖ 2500’de çözülerek yerini kırsal köy yaşamına bıraktı. Dolayısıyla kent düzenindeki çözülme, farklı bölgelerde farklı tarihlerde ele alınması gereken bir süreçtir. [14]

Kuraklık açıklaması, Doğu Akdeniz krizi üzerine ileri sürülen belirli bir araştırma yorumudur. Kaniewski ve çalışma arkadaşları, 2013’te Kıbrıs ve Suriye kıyılarındaki polen kayıtlarını değerlendirdi. Yaklaşık MÖ 1200’de başlayan 300 yıllık kuraklığın kıtlık, göç ve krizi tetiklediğini veya hızlandırdığını savundular. Bu öneri, çevresel baskılarla siyasi ve ekonomik dönüşüm arasında bağlantı kurar. [16]

Buna karşılık, Avrupa’yı karşılaştırmalı inceleyen araştırma, iklim değişiminin etkilerinin toplumlara göre değiştiğini savunur. İrlanda araştırmasında insan etkinliği MÖ 900’den sonra azalmış, MÖ 800’den sonra hızla düşmüştür. Daha soğuk ve yağışlı iklim ise yaklaşık iki kuşak sonra ortaya çıkmıştır. Bu sıralama, İrlanda’daki gerilemeyi söz konusu iklim değişimiyle başlatmanın sorununu gösterir. [15][17]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki tarihler, Britanya, Mezopotamya ve Anadolu gibi farklı bölgelerdeki gelişmeleri yan yana getirir. Böylece aynı çağ adının neden tek bir takvimle açıklanamadığı daha açık görülür. [2][4][5][8]

1. Yaklaşık MÖ 3200 Uruk’ta büyük kent yaşamı ve kayıp mum metal dökümü görülür. [5]
2. MÖ 2900–2350 Mezopotamya’da yöneticiler, yabancı lüks malzemelerle siyasi güçlerini sergiler. [5]
3. Yaklaşık MÖ 2400 Britanya’ya kıta Avrupası bağlantılarıyla bakır ve altın işleme bilgisi gelir. [4]
4. Yaklaşık MÖ 2200 British Museum rehberine göre Britanya’da bakır-kalay tuncu kullanılmaya başlar. [4]
5. MÖ 2. binyılın başları Kültepe’de Asurlu tüccarlar kalay ve dokuma ticaretini belgeler. [8]
6. Yaklaşık MÖ 1200 Doğu Akdeniz’de Hitit İmparatorluğu ve Ege saray düzeni çöker. [15]
7. Yaklaşık MÖ 800 Ashmolean Museum sınıflandırmasında Britanya’nın Tunç Çağı bu tarihte sona erer. [13]
8. 1836 Thomsen, Taş, Tunç ve Demir çağlarını ayıran üç çağ sistemini önerir. [1]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Britanya’da metal araçların yaygınlaşması, taş ve çakmaktaşından yapılan eşyaların hemen kaybolması anlamına gelmedi. Ashmolean Museum, yaklaşık MÖ 2300–800 arasındaki dönemde bu malzemelerin kullanımının sürdüğünü belirtir. Siz Tunç Çağı adını duyduğunuzda, her eşyanın bronzdan yapıldığını düşünmemelisiniz. Koleksiyonun sunduğu tablo, farklı malzemelerin aynı dönemde kullanılmaya devam ettiğini gösterir. [13]

Batı Orta Asya’nın Orta Tunç Çağı’nda, bölmeli damga mühürler çoğunlukla bakır alaşımından üretiliyordu. Bu mühürlerde muhtemelen kayıp mum dökümü kullanılıyor, farklı metal örnekleri de bulunuyordu. Aynı mühür türünün gümüşten, nadiren de altından yapılmış örnekleri vardı. Dolayısıyla benzer nesne türleri, yalnızca tek bir metal seçimiyle sınırlı değildi. [6]

Tayland’daki Ban Nan Di buluntuları, metal yüzeylerinde başka malzemelerin izlerinin korunabildiğini gösterir. Met’in yaklaşık MÖ 1500’e tarihlediği tunç eşyalarda, korozyona yapışmış ipek izleri saptandı. Ancak bu ipeğin yerel üretimden mi, ithalattan mı geldiği belirlenemedi. Buluntu ipeğin varlığını gösterirken, kökenine ilişkin kesin bir sonuç sunmuyor. [7]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Tunç Çağı tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Bronze Age en.wikipedia.org
3. Antiquity — From Land’s End to the Levant cambridge.org
4. British Museum — Prehistoric Britain britishmuseum.org
5. The Metropolitan Museum of Art — Uruk: The First City metmuseum.org
6. Holly Pittman, The Metropolitan Museum of Art — Art of the Bronze Age resources.metmuseum.org
7. The Metropolitan Museum of Art — Southeast Asia, 2000–1000 B.C metmuseum.org
8. The Metropolitan Museum of Art — Art of the Ancient Near East metmuseum.org
9. Hauptmann, Maddin ve Prange — Uluburun Bakır ve Kalay Külçelerinin Yapısı ve Bileşimi journals.uchicago.edu
10. Institute of Nautical Archaeology — Uluburun Late Bronze Age Shipwreck Excavation nauticalarch.org
11. UNESCO World Heritage Centre — Arslantepe Mound whc.unesco.org
12. Barry Molloy, American Journal of Archaeology — Swords and Swordsmanship in the Aegean Bronze Age ajaonline.org
13. Ashmolean Museum — Bronze Age Collection britisharchaeology.ashmus.ox.ac.uk
14. British Museum — Middle East Newsletter, Issue 7 britishmuseum.org
15. Journal of Archaeological Research — Was There a 3.2 ka Crisis in Europe? link.springer.com
16. PLOS ONE — Environmental Roots of the Late Bronze Age Crisis journals.plos.org
17. University of Leeds — Climate change was not to blame for the collapse of the Bronze Age leeds.ac.uk

Görsel: Bronze Age applied art and craft 2nd millenium BC (National Museum of Serbia).jpg — of photography Petar Milošević, CC BY-SA 4.0