Bir devlet adamının kendi hayatını anlatan metni bin üç yüz yıldan fazla süredir Moğolistan’daki bir vadide duruyor. Tonyukuk, 62 satırlık yazıtında kağanlara verdiği öğütleri ve yürüttüğü savaşları birinci kişi ağzından anlatır. Metni başkası değil, kendisi diktirmiştir.
Bu yazıda Tonyukuk’un kim olduğunu, hangi devlette görev yaptığını ve adının ne anlama geldiğini öğreneceksiniz. Yazıtın nerede bulunduğunu, neler anlattığını ve hangi konularda araştırmacıların hâlâ anlaşamadığını da göreceksiniz.
Tonyukuk kimdir?
Tonyukuk, II. Göktürk Kağanlığı döneminde İlteriş, Kapgan ve Bilge kağanlara danışmanlık ve komutanlık yapmış bir devlet adamıdır. Yani tek bir hükümdarın değil, üç kağanın yanında görev almıştır.
Ahmet Taşağıl’ın Türk Dünyası Ansiklopedisi maddesi doğumunu Çin’de 646 yılına tarihler. Ölümü için 726 yılını soru işaretiyle verir. Bu tarihler kesin değildir; yaklaşık yaşam süresi, seksen yıla yakın bir ömre işaret eder.
Ankara Üniversitesi açık ders materyaline göre Tonyukuk Çin’de yetişmiş ve Çin siyasetini öğrenmiştir.
Unvanları da bilinir. Kaynaklarda Bilge, Boyla Baga Tarkan ve Apa Tarkan unvanları geçer. Adının önündeki Bilge unvanı hâkim, akıllı, bilgin ve âlim anlamlarında kullanılmıştır.
Bilge Kağan’ın kayınpederi olması da konumunu açıklar. Yani Tonyukuk yalnız danışman değil, hanedanla akrabalık bağı olan biriydi.
Tonyukuk hangi devlette görev yaptı?
Tonyukuk, II. Göktürk Kağanlığı’nın kuruluş ve güçlenme döneminde çalıştı. Türk Dünyası Ansiklopedisi’ne göre Kutlug Kağan onu askerî ve idari işleri yönetmek üzere Apa Tarkan görevine getirdi.
Bilge Kağan döneminde de Tonyukuk üst düzey strateji görevini sürdürdü. Bir iş yerinde yönetim kadrosu değişse bile süreci bilen kişinin yerinde kalması gibi düşünebilirsiniz. Kağanlar değişti, Tonyukuk’un sözü geçerli kaldı.
Tonyukuk’un tarihte yer alan bir başarısı Taşağıl’ın anlatımında şöyle geçer. Tonyukuk 2.000 kişilik kuvvetle 6.000 kişilik Dokuz Oğuz ordusunu yenmiş ve böylece Çin ve Kıtanlarla kurulabilecek ittifakı önlemiştir. Üç kat kalabalık bir orduyu yenmek, onun yalnız danışman değil komutan da olduğunu gösterir.
Tonyukuk ne demek? Adın anlamı ve yazılışı
Adın anlamı konusunda tek bir doğru yoktur. Wikipedia’nın derlediği kuramlara göre İlhami Durmuş ilk halktan vezir yorumunu önerir. Sertkaya derin ve duru düşünce sahibi anlamını verir. Giraud ise elbisesi yağla kutsanmış yorumunu getirir.
Okunuş da tartışmalıdır. Hakan Aydemir’in 2019 tarihli araştırmasına göre adın Tońukuk, Tuńukuk veya başka biçimde okunması konusunda bilimsel görüş birliği yoktur. Bu yüzden kaynaklarda Tonyukuk ve Tunyukuk gibi farklı yazılışlarla karşılaşırsınız.
Tonyukuk Anıtı nasıl yazılır?
UNESCO Türkiye Millî Komisyonu’nun resmî duyurusunda anıtın adı Bilge Tonyukuk Anıtı biçiminde yazılır. Bu, resmî yazışmalarda başvurabileceğiniz bir ölçüdür.
Tonyukuk Yazıtı nedir ve ne anlatır?
Tonyukuk Yazıtı, Tonyukuk’un ölümünden önce kendi adına diktirdiği, dört yüzlü iki yazıt taşından oluşur. Yazıtın dili Türkçe, yazı sistemi Göktürk harfleridir.
Birinci taşta 35, ikinci taşta 27 satır vardır. Toplam 62 satır eder. Birkaç sayfalık bir yazı kadar kısa görünebilir, ama bir devletin bağımsızlık mücadelesini içerir.
TDV İslâm Ansiklopedisi, anlatıcının Tonyukuk olduğunu belirtir. Aynı maddeye göre metnin yazarı da Tonyukuk olmalıdır. Yazıtta II. Doğu Türk Kağanlığı’nın bağımsızlık mücadelesi ve başarılarında Tonyukuk’un oynadığı rol anlatılır.
Bu yüzden yazıt, bir kağanı öven metinlerden farklıdır. Burada konuşan kişi, olayların içindeki danışmandır.
Tonyukuk Yazıtı ne zaman dikildi?
Dikiliş tarihi tartışmalıdır. Bir görüş 720–725 arasını önerir. Başka bir öneri 732–734 aralığını savunur. TDV İslâm Ansiklopedisi ise 716–734 aralığını verir. Kesin bir yıl söylemek mümkün değildir.
Tonyukuk Yazıtı Türkçesi: Metin nasıl başlar?
Vikipedi’deki Türkiye Türkçesi aktarımına göre metin, Bilge Tonyukuk’un kendisinin Tabgaç ülkesinde doğduğunu söyleyerek başlar. Türk halkının Tabgaç’a bağlı olduğu bilgisi de aynı girişte yer alır. Tabgaç, o dönem Çin için kullanılan addır.
Bu giriş, Tonyukuk’un Çin’de yetiştiği bilgisiyle uyumludur. Bir devlet adamı kendi yazıtını, yaşadığı çevreyi saklamadan açar.
Metinde sık anılan bir benzetme de vardır. TÜBİTAK Bilim Genç’e göre yazıtın 13. ve 14. satırlarında ince olanın kolay bükülüp kırıldığı, kalın olanın ise güç parçalandığı söylenir. Siz bu cümleyi bir ekip, bir ülke ya da bir şirket için okuyabilirsiniz: güçlü olan bir arada kalandır.
Tonyukuk Yazıtı nerede? Anıt nerede bulunur?
Yazıt, Moğolistan’da Ulan Bator’un Nalayh bölgesindeki Bain Tsokto adlı yerdedir. Alan, Tuul Irmağı vadisinde yer alır.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre yazıt, diğer büyük Orhon yazıtlarının yaklaşık 360 kilometre doğusundadır. Buna rağmen dönem ve içerik yakınlığı nedeniyle Orhon yazıtları arasında sayılır.
Yazıtı 1897’de botanikçi Yelizaveta Klements buldu. Yani bulan kişi bir dilbilimci ya da arkeolog değil, bitki araştırmacısıydı.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 646: Tonyukuk’un doğumu için verilen yaygın tarih.
- VIII. yüzyılın ilk yarısı: Tonyukuk kendi yazıtını diktirdi. Kesin yıl konusunda farklı tarihleme önerileri vardır.
- Yaklaşık 726: Ölümü için verilen yaygın tarih.
- 1897: Yazıt, Yelizaveta Klements tarafından bulundu.
- 2020: Anıtın dikilişinin 1300. yıl dönümü, Türkiye’nin önerisiyle UNESCO’nun Anma ve Kutlama Yıl Dönümleri Programı’na alındı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
İki taş aynı boyda değildir. Birincisi 243, ikincisi 217 santimetredir. Birinci taş, yani yaklaşık iki buçuk metrelik olan, ikincisinden 26 santimetre uzundur.
Birinci taşın batı yüzünde Tonyukuk’un mensup olduğu boyun damgası vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi bunu belirtir. Yani yazıt, kişinin boy bağını da taşa işler.
Çin kaynaklarına dayanan anlatıma göre Tonyukuk, Bilge Kağan’ın şehirler ve Budist tapınakları kurma düşüncesine karşı çıkmıştır. Gerekçesi, hareketli yaşamın askerî üstünlüğünü korumaktı. Bu anlatım Wikipedia’daki derlemeye dayanır ve Çin kaynaklarından gelir.
Ashide Yuanzhen ile aynı kişi mi?
Çin kaynaklarındaki Ashide Yuanzhen’in Tonyukuk olduğu görüşü Hirth’in kuramıdır. Chen Hao ise adlandırma kronolojisi ve kaynakların güvenilirliği üzerinden bu özdeşleştirmeye karşı çıkar. Konu kesinleşmiş değildir.
2020’de UNESCO’da
Bilge Tonyukuk Anıtı’nın dikilişinin 1300. yıl dönümü, Türkiye’nin önerisiyle UNESCO’nun 2020 Anma ve Kutlama Yıl Dönümleri Programı’na alındı.
Sık sorulan sorular
Tonyukuk kimdir?
Tonyukuk, II. Göktürk Kağanlığı döneminde İlteriş, Kapgan ve Bilge kağanlara danışmanlık ve komutanlık yapmış bir devlet adamıdır. Bilge Kağan’ın kayınpederiydi ve kendi yazıtını diktirdi.
Tonyukuk Yazıtı nerede bulunur?
Yazıt, Moğolistan’da Ulan Bator’un Nalayh bölgesindeki Bain Tsokto adlı yerdedir. Alan, Tuul Irmağı vadisinde yer alır.
Tonyukuk Yazıtı hangi dilde ve hangi yazıyla yazılmıştır?
Yazıtın dili Türkçedir. Yazı sistemi Göktürk harfleridir. Metin iki taşta toplam 62 satırdır.
Tonyukuk Anıtı nasıl yazılır?
UNESCO Türkiye Millî Komisyonu’nun resmî duyurusunda ad, Bilge Tonyukuk Anıtı biçiminde yazılır. Adın okunuşu ise araştırmacılar arasında tartışmalıdır; Tońukuk ve Tuńukuk gibi biçimler önerilmiştir.
Tonyukuk adı ne demek?
Anlam konusunda tek bir görüş yoktur. İlhami Durmuş ilk halktan vezir, Sertkaya derin ve duru düşünce sahibi, Giraud ise elbisesi yağla kutsanmış yorumunu önerir.
Kaynaklar
- TÜBİTAK Bilim Genç bilimgenc.tubitak.gov.tr
- Türk Dünyası Ansiklopedisi — Tonyukuk turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
- İlhami Durmuş — Bilge Tonyukuk dergipark.org.tr
- Hakan Aydemir — Tonyukuk / Tunyukuk Adı Üzerine dergipark.org.tr
- Wikipedia — Tonyukuk en.wikipedia.org
- Ankara Üniversitesi Açık Ders — I. ve II. Köktürk Kağanlığı acikders.ankara.edu.tr
- Vikipedi — Tonyukuk tr.wikipedia.org
- Vikipedi — Tonyukuk Yazıtı tr.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Orhon Yazıtları islamansiklopedisi.org.tr
- Wikipedia — Tonyukuk inscriptions en.wikipedia.org
- UNESCO Türkiye Millî Komisyonu — 1300. Yıl Dönümü Lansmanı unesco.org.tr
Görsel: Bilge Tonyukuk – Orkhon Inscriptions.jpeg — Vezirtonyukuk, CC BY-SA 4.0
