Samsun Tarihi ve Adının Kökeni: Amisos’tan 1919’a

Samsun’daki erken yerleşim katlarından biri, Bafra’daki İkiztepe’de MÖ 4300–3200 yıllarına uzanır. Bu yazıda şehrin tarihini, adının kökenini ve bugün görebileceğiniz tarihî yapıları sırayla öğreneceksiniz.

Samsun’da bir gün geçirseniz bile birkaç çağın izine rastlarsınız. 1884’te yaptırılan bir cami, 19 Mayıs 1919’un anıldığı bir müze ve 15. yüzyıla tarihlenen bir hamam aynı şehirde durur. Aşağıda bu yerleri ve arkalarındaki belgeleri bulacaksınız.

Samsun’un tarihî yerleri hangi dönemlere uzanır?

İlk durak Bafra’daki İkiztepe Höyüğü’dür. Kazılarda MÖ 4300–3200 yıllarına tarihlenen Geç Kalkolitik yerleşim katları belirlenmiştir. Sistemli kazılar 1974’te Türk Tarih Kurumu adına Uluğ Bahadır Alkım başkanlığında başlamıştır. 2012’de verilen aranın ardından çalışmalar 2021’de Aslıhan Beyazıt başkanlığında yeniden başlamıştır.

İkinci durak antik Amisos’tur. TDV İslâm Ansiklopedisi, Samsun’un antik çekirdeği olan bu yerleşimi MÖ 6. yüzyılda Miletlilerin kurduğu bir şehir olarak tanımlar. Amisos’un izleri bugün de toprağın altından çıkmaktadır.

• 1995, Cedit Mahallesi: Yol genişletme çalışması sırasında altın, cam, mermer ve pişmiş toprak eserler içeren kaya oyma bir mezar bulundu.
• 2004, Amisos Tepesi: Baruthane Tümülüsleri altındaki iki mezar, Samsun Müzesi ve İstanbul Üniversitesi’nin ortak kurtarma kazılarıyla ortaya çıkarıldı.

Yani şehrin bazı eski katmanlarına bir yol işi sırasında rastlanmıştır. Bugün kullandığınız caddelerin altında antik bir şehir yatıyor olabilir.

Samsun adı nereden geliyor?

Adın kökeni tek bir cümleyle kapanmaz. Etimoloji kuramları arasında Amisos’un Yunanca kökenli olduğu görüşü vardır. Bir diğer görüş, adın Yunanca öncesi bir Anadolu adına dayandığını savunur. Kelimenin asıl dili kesinleşmiş değildir.

İsmin Samsun biçimine ise Orta Çağ kaynaklarında rastlanır. 12. ve 13. yüzyıllarda Türk kaynakları şehri Samsun, Batı kaynakları Sampson adıyla kaydetmiştir.

Samsun adını Nuh’un oğlu Sam’a, Tevrat’taki Samson’a veya köpek anlamındaki samson kelimesine bağlayan anlatılar da vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi bunları tarihsel etimoloji olarak görmez, yakıştırma olarak değerlendirir.

Osmanlı döneminde şehir için Samsun adı kullanılmıştır. Bağlı olduğu sancak ise Canik adıyla anılmıştır. Yani Canik, şehrin değil sancağın adıdır.

Orta Çağ’da tablo daha karışıktır. Antik Amisos’un yanında gelişen Türk yerleşimiyle birlikte bölgede iki ayrı şehir bulunmuştur. Hristiyanların yaşadığı kesim Kara Samsun adıyla da anılmıştır. Müslüman Samsun ise 1398’de Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı yönetimine girmiştir.

Samsun’un tarihî camileri hangileridir?

Göğceli Camii (Çarşamba)

Çarşamba’daki Göğceli Camii, ahşap örnekler üzerinde yapılan testlere göre 1206 yılına tarihlenir. Önündeki revakın eklenmesi veya onarımı ise 1335’e tarihlenir. Yani aynı yapıda yaklaşık 130 yıllık iki ayrı evre izlenebilir.

Büyük Cami (İlkadım)

İlkadım’daki Büyük Cami’nin ahşap öncülü 1869 yangınında yanmıştır. Günümüzdeki yapıyı 1884’te Batumlu Hacı Ali yaptırmıştır. Cami, kent merkezindeki yangın sonrası yenilenmenin tanıklarından biridir.

Samsun Kalesi’ne ne oldu?

Samsun Kalesi’nin surlarını bugün şehir merkezinde aramanız boşuna olur. Surlar, 1869’daki büyük yangının ardından yeni şehir planı uygulanırken yıkılmıştır. Kent dokusundan büyük ölçüde kaldırılmışlardır.

Aynı yangın Büyük Cami’nin ahşap öncülünü de yok etmiştir. 1869 yangını, Samsun’un yapı mirasını belirleyen kırılma noktalarından biridir. Eski şehrin bugün az görülmesinin ana nedeni budur.

Bedesten ve Şifa Hamamı: Samsun’un çarşı ve hamam mirası

Vezirköprü Bedesteni ve Arastası

Samsun’un bedesten çarşısı denince akla Vezirköprü gelir. Bedesten ve Arasta, Ayşe Hanım’ın Nisan–Mayıs 1696 tarihli vakfiyesinde anıldığı için bu tarihten önce yapılmış olmalıdır. Yani kesin bir inşa tarihi yoktur, 1696 üst sınırdır.

Saathane Meydanı’ndaki Şifa Hamamı

Şifa Hamamı envanterde 15. yüzyıla tarihlenir. Yapının inşa kitabesi yoktur. Varlığı 1813 tarihli Süleyman Paşa vakfiyesiyle belgelenir. Vakıflar Bölge Müdürlüğü restorasyona 2017’de başlamış ve 2021’de tamamlamıştır.

Saathane Meydanı’ndan geçerken bu hamamın dört yıllık bir onarımdan çıktığını bilmek, yapıya bakışınızı değiştirebilir.

Samsun’un tarihî mekânları ve doğal güzellikleri

Çarşamba Köprüsü

Çarşamba’da Yeşilırmak’ın iki yakasını birleştiren ilk ahşap köprü 1890’da yapılmıştır. Tarihî Yeşilırmak Köprüsü ise 1931’de tamamlanmıştır. 2007’den beri yalnızca yayaların kullanımına ayrılmıştır. Bugün nehri yürüyerek geçebilirsiniz.

Gazi Müzesi ve 19 Mayıs 1919

Mustafa Kemal Paşa 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmıştır. Bu tarih, Millî Mücadele’nin başlangıcını simgeleyen gün olmuştur. Paşa, gelişinde bugün Gazi Müzesi olan Mıntıka Palas binasında altı gün kalmıştır.

Millî Mücadele’nin ağır günleri bu tarihle bitmemiştir. Yunan donanması, önemli ulaşım ve ihracat merkezlerinden Samsun’u 7 Haziran 1922’de bombalamıştır.

Kızılırmak Deltası

Samsun’un doğal güzellikleri arasında Kızılırmak Deltası Sulak Alan ve Kuş Cenneti öne çıkar. Alan Bafra, Alaçam ve Ondokuzmayıs ilçelerine yayılır. 13 Nisan 2016’da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur. Yani alan listeye aday gösterilmiştir, henüz asıl listede değildir.

Kısa kronoloji

1. MÖ 4300–3200 İkiztepe’de Geç Kalkolitik yerleşim katları oluştu
2. MÖ 6. yüzyıl TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Miletliler Amisos’u kurdu
3. 12.–13. yüzyıllar Türk kaynaklarında Samsun, Batı kaynaklarında Sampson adı kullanıldı
4. 1206 Ahşap analizine göre Göğceli Camii inşa edildi
5. 1335 Göğceli Camii’nin ön revakı eklendi veya onarıldı
6. 1398 Müslüman Samsun Osmanlı yönetimine girdi
7. 1696 Vezirköprü Bedesteni ve Arastası Ayşe Hanım vakfiyesinde kaydedildi
8. 1813 Şifa Hamamı Süleyman Paşa vakfiyesinde anıldı
9. 1869 Büyük yangın; Büyük Cami’nin ahşap öncülü yandı
10. 1884 Günümüzdeki Büyük Cami yaptırıldı
11. 1890 Çarşamba’da Yeşilırmak üzerine ahşap köprü yapıldı
12. 19 Mayıs 1919 Mustafa Kemal Paşa Samsun’a çıktı
13. 7 Haziran 1922 Yunan donanması Samsun’u bombaladı
14. 1924 Mıntıka Palas binası Mustafa Kemal’e hediye edildi
15. 1931 Çarşamba’nın tarihî Yeşilırmak Köprüsü tamamlandı
16. 1974 İkiztepe’de sistemli kazılar başladı
17. 1995 Cedit Mahallesi’nde kaya oyma mezar bulundu
18. 2004 Baruthane Tümülüsleri’nde kurtarma kazıları başladı
19. 2016 Kızılırmak Deltası UNESCO Geçici Listesi’ne sunuldu
20. 2021 Şifa Hamamı restorasyonu tamamlandı; İkiztepe kazıları yeniden başladı

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Sikkelerde Samsun: Şehrin adının tarihî yazımı, II. Gıyâseddin Mesud ve İlhanlı hükümdarı Olcaytu adına basılan sikkelerde de görülür.
• Dört tepe: Adı İkiztepe olmasına rağmen arkeolojik yerleşim, iki büyük ve iki küçük olmak üzere dört tepeden oluşur.
• Camideki demir çivi: Göğceli Camii’nin duvarları kurtboğazı geçmelerle kurulmuştur. Buna rağmen direk başlarının kiriş bağlantılarında ve bazı mertek eklerinde dövme demir çivi kullanılmıştır.
• Bedestenin adı: Vezirköprü Bedesteni halk arasında Fazıl Ahmet Paşa adıyla da anılır. Evliya Çelebi ise yapıyı Hacı Yusuf Ağa’nın hayratı olarak kaydeder.
• Hediye bina: Mıntıka Palas, Mustafa Kemal’in 20–24 Eylül 1924 tarihli Samsun ziyaretinde Samsun halkı tarafından kendisine hediye edilmiştir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Samsun islamansiklopedisi.org.tr
2. Türkçe Vikipedi — Samsun tr.wikipedia.org
3. Bafra Belediyesi — İkiztepe Höyüğü ve Kazıları bafra.bel.tr
4. Anadolu Ajansı — İkiztepe kazıları Karadeniz tarihine ışık tutuyor aa.com.tr
5. Belleten — Samsun (Amisos) Bölgesi’nin Kültürel Gelişimi Projesi belleten.gov.tr
6. Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Amisos Tepesi samsun.ktb.gov.tr
7. Türkiye Kültür Portalı — Samsun kulturportali.gov.tr
8. Ali Yılmaz ve Seyfullah Gül — Samsun Şehrinde Tarihî Yapı Mirası ve Şehirsel Koruma osmanlimirasi.net
9. Türkiye Kültür Portalı — Göğceli Camii kulturportali.gov.tr
10. Samsun Büyükşehir Belediyesi — Büyük Cami samsun.bel.tr
11. Samsun Büyükşehir Belediyesi — Bedesten ve Arasta samsun.bel.tr
12. Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Tarihi Şifa Hamamı samsun.ktb.gov.tr
13. Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Tarihi Çarşamba Köprüsü samsun.ktb.gov.tr
14. İngilizce Vikipedi — Samsun Province en.wikipedia.org
15. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Samsun Gazi Müzesi ktb.gov.tr
16. Türkiye Bilimler Akademisi — Samsun During the National Struggle tuba.gov.tr
17. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Kızılırmak Delta Wetland and Bird Sanctuary whc.unesco.org