Louvre’daki Samothrake Nikesi’nin toplam yüksekliği 564 santimetre, anıtın tahmini ağırlığı 32 tondur. Buna karşın heykelin başı ve kolları 1863’teki keşifte ele geçmedi.
Bu yazıda Fransız konsolosluk yöneticisi Charles Champoiseau’nun heykeli nasıl bulduğunu öğreneceksiniz. Parçaların Paris’e yolculuğunu, gemi biçimli kaidenin sonradan tanınmasını ve 2014 restorasyonunu da göreceksiniz. Heykelin yanıtsız kalan iki sorusuna da değineceğiz: Kim yaptı, hangi olay için?
Samothrake Nikesi nedir?
Samothrake Nikesi, Türkçede Semadirek Kanatlı Zaferi veya Semadirekli Nike adlarıyla da anılan mermer bir heykeldir. Yunan zafer tanrıçası Nike’yi, kanatlarını açmış hâlde bir geminin pruvasına inerken gösterir.
Louvre’un güncel koleksiyon kataloğu eseri Helenistik döneme, MÖ 200–175 arasına tarihler. Katalog heykelin yüksekliğini 328 santimetre olarak kaydeder. Anıtın toplam yüksekliği, kaidesiyle birlikte 564 santimetredir.
Malzeme de ayrı bir ayrıntıdır. Tanrıçanın gövdesi Paros mermerinden yapılmıştır. Gemi ve alt kaide ise Rodos’taki Lartos mermerindendir. Heykel tek bir bloktan oyulmamıştır. En az sekiz ayrı parçanın birleştirilmesiyle ortaya çıkmıştır.
Samothrake Nikesi özgün olarak nerede duruyordu?
Heykelin özgün yeri, kuzeydoğu Ege’deki Semadirek Adası’dır. Anıt, adadaki Büyük Tanrılar Kutsal Alanı’nda, Batı Tepesi üzerindeki bir nişte yer alıyordu.
Louvre’a göre bu kutsal alana gelenler denizin tehlikelerinden korunmak için dua ediyordu. Heykelin bir gemi pruvasına konması bu bağlamda anlam kazanır. Eserin antik yerleşimi, dalgalanan pelerini ve bedene yapışan giysisini vurgulayan sol çapraz açıdan görülmesine göre düzenlenmişti.
Charles Champoiseau heykeli nasıl buldu?
Charles Champoiseau, 1863’te Osmanlı kenti Edirne’de görev yapan Fransız konsolosluk yöneticisiydi. 13 Nisan 1863’te kadın heykelinin gövde parçalarını, giysi ve kanat tüyü parçalarıyla birlikte ortaya çıkardı.
Keşifte yaklaşık 110 parça bulundu. Fakat heykelin başı ve kolları ele geçmedi. Kırık bir tabağı yapıştırmaya çalışan herkes bilir: parça sayısı arttıkça iş uzar, eksik parçalar ise hep göze batar.
Parçalar yola çıktı. Ağustos 1863 sonunda Toulon’a ulaştılar. Paris’e varışları 11 Mayıs 1864’tür. Louvre’daki ilk restorasyon 1864–1866 yılları arasında yapıldı.
Kısa kronoloji
- MÖ 200–175: Louvre kataloğunun heykelin yapımı için verdiği tarih aralığı.
- 13 Nisan 1863: Champoiseau, Semadirek’te heykelin parçalarını keşfetti.
- 11 Mayıs 1864: Parçalar Paris’e ulaştı.
- 1864–1866: Louvre’da ilk restorasyon yapıldı.
- 1875: Gri mermer blokların gemi pruvası oluşturduğu anlaşıldı. Sağ ele ait parmak parçaları bulundu.
- 1879: Champoiseau kaide bloklarını Fransa’ya taşıdı.
- 1880–1883: Heykel, gemi biçimli kaidesiyle birlikte yeniden kuruldu.
- 1884: Cambridge Üniversitesi müzesi Louvre’dan heykelin bir kalıbını satın aldı.
- 1950: Jean Charbonneaux sağ elin avuç içini ve yüzük parmağının diğer bölümünü buldu.
- 2013–2014: Anıt yeniden incelendi, temizlendi ve restore edildi.
- 8 Temmuz 2014: Heykel Daru Merdiveni’ndeki yerine döndü.
Gemi kaidesi ve eksik parçalar nasıl tamamlandı?
Heykelin hikâyesi 1863’te bitmedi. 1875’te mimar Aloïs Hauser, adada bırakılan gri mermer blokların bir savaş gemisinin pruvasını oluşturduğunu belirledi. Böylece Nike’nin neye indiği anlaşıldı.
Champoiseau 1879’da kaide bloklarını Fransa’ya taşıdı. Ancak büyük bir dikdörtgen bloğu adada bıraktı. Bu bloğun sonradan kaidenin üst sırasına ait olduğu anlaşıldı. 1880–1883 restorasyonunda heykel, gemi pruvası biçimindeki kaidesiyle birlikte yeniden kuruldu.
Küçük parçalar da yıllar sonra geldi. Avusturyalı kazıcılar 1875’te sağ elin başparmağını ve yüzük parmağının bir bölümünü buldu. Jean Charbonneaux 1950’de avuç içini ve yüzük parmağının diğer bölümünü buldu. Louvre’un ayrı eser kaydında açık durumdaki sağ el kalıntısının ölçüleri 28 × 17 santimetredir.
Samothrake Nikesi’ni kim yaptı, hangi zafer için?
İki soru da açık. Heykeltıraş kesin olarak bilinmiyor. Hangi olay için adandığı da belirlenememiştir.
Bazı araştırmacılar Rodoslu heykeltıraş Pythokritos’a atıf önermiştir. Kansas Üniversitesi Wilcox Klasik Müzesi bu bağlantının varsayımsal olduğunu belirtir.
Anıtın amacı için de iki yorum öne çıkar:
- Anıt, Rodosluların MÖ 190 dolaylarındaki bir deniz zaferini kutluyor olabilir.
- Louvre’un eğitim yayınına göre eser, denize açılan denizciler için koruyucu bir figür de olabilir.
Bir üçüncü yorum çürütüldü. Karl Lehmann ve Alec Daykin anıtı havuzlu bir çeşme şeklinde canlandırmıştı. Sonraki kazı incelemeleri su borularının yakındaki Stoa’ya gittiğini gösterdi ve bu yorum reddedildi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Mısır tarzı mezar sanıldı: Champoiseau, gemi biçimli kaidenin mermer bloklarını başlangıçta Mısır tarzı bir mezarın kalıntıları sanmıştı.
- İlk sergi kanatsızdı: Heykel Louvre’da ilk kez kanatsız sergilendi. Müzenin anlatımına göre başlangıçta ziyaretçilerden büyük ilgi görmedi.
- Sağ kanat alçıdır: Bugün görülen sağ kanat, kayıp antik kanadın yerine yapılmış alçı bir tamamlamadır.
- Mavi boya izleri: 2014 restorasyonunda tanrıçanın pelerininin alt bölümünde çıplak gözle görünmeyen mavi boya izleri saptandı.
- Kalıbı Cambridge’te: Cambridge Üniversitesi Klasik Arkeoloji Müzesi, heykelin kalıbını 1884’te Louvre’un kalıp servisinden satın aldı.
Samothrake Nikesi Louvre’da nerede görülür?
Heykel Louvre’un Denon kanadında, Daru Merdiveni’nin üst sahanlığındaki 703 numaralı salonda sergilenir. Müzeye girdiğinizde merdivenin tepesine bakmanız yeterlidir.
2013–2014 restorasyonunda heykel ile gemi arasındaki modern yükseltici kaldırıldı. İkisinin doğrudan teması yeniden sağlandı. Louvre’un dönemlik programına göre heykel, on aylık restorasyonun ardından 8 Temmuz 2014’te Daru Merdiveni’ndeki yerine döndü.
Sık sorulan sorular
Samothrake Nikesi’nin başı neden yok?
Champoiseau’nun 1863 keşfinde yaklaşık 110 parça bulundu, ancak heykelin başı ve kolları ele geçmedi. Sonraki kazılarda yalnızca sağ elin parmak ve avuç içi parçaları bulundu.
Samothrake Nikesi’ni kim yaptı?
Heykeltıraşı kesin olarak bilinmiyor. Rodoslu Pythokritos adı önerilmiş, fakat Kansas Üniversitesi müzesi bu bağlantının varsayımsal olduğunu belirtiyor.
Samothrake Nikesi Louvre’da nerede sergileniyor?
Heykel Denon kanadında, Daru Merdiveni’nin üst sahanlığındaki 703 numaralı salondadır. 2014’te on aylık restorasyonun ardından 8 Temmuz’da bu yerine döndü.
Samothrake Nikesi hangi dönemden kalma?
Louvre’un güncel koleksiyon kataloğu eseri Helenistik döneme, MÖ 200–175 arasına tarihler. Hangi olay için adandığı ise belirlenememiştir.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Semadirek Kanatlı Zaferi tr.wikipedia.org
- Louvre — A stairway to Victory louvre.fr
- Louvre Koleksiyonları — Victoire de Samothrace collections.louvre.fr
- Metropolitan Museum of Art — Pergamon and the Hellenistic Kingdoms of the Ancient World resources.metmuseum.org
- Kansas Üniversitesi Wilcox Classical Museum — Nike of Samothrace wilcoxcollection.ku.edu
- Louvre — Première visite, eser açıklamaları api-louvre.fr
- American Excavations Samothrace — Nike Monument samothrace.emory.edu
- Louvre — An uplifting sight louvre.fr
- English Wikipedia — Winged Victory of Samothrace en.wikipedia.org
- Semadirek Arkeoloji Müzesi — Hall D samothracemuseum.gr
- Louvre Koleksiyonları — Main de la Victoire de Samothrace collections.louvre.fr
- Europe 1 — La Victoire de Samothrace a retrouvé tout son éclat au Louvre europe1.fr
- Louvre — Agenda décembre 2014–février 2015 mini-site.louvre.fr
- Cambridge Üniversitesi Museum of Classical Archaeology — Nike of Samothrace museum.classics.cam.ac.uk
Görsel: Nike of Samothrace, Paris, Louvre.jpg — Wilfredor, CC0
