Phaselis’te 125 metre uzunluğundaki ana caddenin altında kanalizasyon ve yağmur suyu drenaj sistemi bulunur.[1] Siz bu yazıda kentin konumunu, üç limanını ve gezilecek kalıntılarının tarihini öğreneceksiniz. Antalya’nın Kemer ilçesindeki yerleşimde, limanlarla günlük yaşamın altyapısı aynı geziye sığar.[1]
Antik aktarımlar, Phaselis’in kuruluşunu MÖ 691/690 dolaylarına ve Rodos’un Lindos kentine bağlar.[2] Deniz ticaretiyle gelişen kent, bugün tiyatrosu, hamamları ve su kemerleriyle gezilebilir.[1][2] Siz de kalıntıları incelerken sokak, su dağıtımı ve kıyı arasındaki ilişkiyi izleyebilirsiniz. Evinizde kullandığınız suyun dağıtımıyla karşılaştırabileceğiniz somut örnekler, Roma döneminin künk ve kanallarında bulunur.[1]
Faselis nerede, Antalya’nın hangi ilçesinde?
Phaselis Örenyeri, Antalya’nın Kemer ilçesinde, Tekirova Mahallesi sınırları içinde yer alır.[1] Kültür ve Turizm Bakanlığının yayımladığı açık adres, 8011 Sokak No:1 olarak geçer. Yol tarifi ararken yerleşimi bu adres ve Phaselis Örenyeri adıyla eşleştirebilirsiniz.[1]
Kent, Kemer’in yaklaşık 16 kilometre güneyinde, Antalya–Kumluca kara yolu yakınında bulunur. Yol üzerindeki konumu, Antalya–Kumluca güzergâhının yaklaşık 57’nci kilometresi olarak da tarif edilir.[3] Bu iki mesafe, Antalya ve Kemer üzerinden konumunu anlamanıza yardımcı olur.
Beydağları ile Akdeniz kıyısı arasındaki kalıntılar, Olimpos Beydağları Millî Parkı’nın ormanlık alanındadır.[3] Yaklaşık 288 dönümlük yerleşim, denize uzanan yarımada ve kuzeyindeki tepe üzerinde yayılır. Kentin arkasında yükselen Tahtalı Dağı’nın yüksekliği ise 2365 metreye ulaşır.[2] Böylece Phaselis’in coğrafyasını yarımada, orman ve dağ birlikte tanımlar.
Türkçede Faselis adı da kullanılır; uluslararası literatürde yerleşim Phaselis olarak geçer. Eski Yunanca yazılışı Φασηλίς olan bu adlar, aynı antik kenti belirtir.[4] Siz farklı yazımlarla karşılaştığınızda, Antalya’nın Tekirova çevresindeki yerleşimini aradığınızı konum üzerinden doğrulayabilirsiniz.
Phaselis’in tarihi nasıl şekillendi?
Phaselis’in kuruluşu, antik aktarımlara göre MÖ 691/690 dolaylarında Lindos öncülüğündeki Rodoslulara dayanır.[2] Buradaki tarihleme, kuruluşun antik anlatılar üzerinden aktarıldığını belirten bir çerçeveyle kullanılmalıdır. Kentin ticari gelişimi ise Mısır, Fenike, Ege ve Yunanistan arasındaki deniz güzergâhıyla ilişkilidir.[2]
Limanlar, Phaselis’in bu güzergâhta bir ticaret kentine dönüşmesini sağlayan temel unsurlardı.[2] Antik coğrafyada yerleşim, Likya ile Pamfilya bölgelerinin birleştiği sınır kesiminde bulunuyordu.[5] Dolayısıyla kentin konumu, hem kıyı ticareti hem bölgesel coğrafya üzerinden okunabilir. Haritadaki sınır konumunu, limanların denize açılan yapısıyla birlikte düşünmek yararlıdır.
Phaselis, MÖ 333 yılında Büyük İskender’i altın taçla karşılayan kentler arasındaydı.[6] MÖ 1’inci yüzyılda ise korsan Zeniketes’in denetimi altına girdi. Roma komutanı Publius Servilius Vatia’nın MÖ 77 veya 76’daki zaferi, bu egemenliği bitirdi.[3] Bu olaylar, kuruluşundan sonraki siyasi değişimlerin somut dönüm noktalarını oluşturur.
Roma İmparatoru Hadrianus, MS 129 yılında Phaselis’i ziyaret eden hükümdar oldu.[1] Daha sonraki dönemde, Phaselis Piskoposu Fronto MS 451’de Kadıköy Konsili’ne katıldı.[3] Kültür Portalı, 1158’deki Selçuklu kuşatmasının ardından depremler ve limanın işlev kaybını aktarır. Aynı kaynağa göre kent, 13’üncü yüzyıl başlarından itibaren tamamen terk edilmiştir.[6]
Üç liman nerede, Faselis koyu hangi kıyıları kapsıyor?
Phaselis’in üç limanlı tanımı, yarımadanın farklı yönlerindeki liman alanlarını birlikte kapsar.[7] Kuzey Limanı yarımadanın kuzeyinde, Merkezi Liman ise kuzeydoğusunda yer alır. Güney Limanı, yarımadanın güneybatısında bulunan diğer liman alanını oluşturur.[7] Bu yönler, kıyıdaki kalıntıları zihninizde yerleştirmeniz için kullanılabilecek somut işaretlerdir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı da tanıtımında Phaselis’i üç ayrı limanla anlatır.[1] Bununla birlikte Erdoğan Aslan ve Selda Baybo, farklı bir erken dönem yorumu sunar. Araştırmacılar, bugünkü bataklık alanını erken dönem İç Liman olarak değerlendirir.[7] Bu yorum, üç limanlı yaygın tanımla birlikte aktarılması gereken araştırma ayrıntısıdır.
Güney Limanı, akropolisin batısındaki korunaklı alanda yer alır ve sualtı kalıntıları barındırır.[8] Mendirek, iskele ve kıyı yapılarına ait izler, limanın sualtındaki parçalarını oluşturur. Dolayısıyla Güney Limanı’nı anlamak, yalnız karadaki kalıntılara bakmakla sınırlı kalmaz.[8] Limanın mimari kapsamına ilişkin bu bilgi, kıyının ticari geçmişini daha somut kılar.
Faselis’in kıyıları, günümüzde antik kalıntıların yanında plaj ve deniz turizmi amacıyla kullanılır.[4] Bu nedenle Faselis koyu veya Faselis plajı aramaları, tarihî yerleşimin kıyılarıyla kesişir. Siz kıyıya bakarken, Kuzey, Merkezi ve Güney limanlarının farklı konumlarını birlikte değerlendirebilirsiniz.[7] Tarih gezisiyle deniz kullanımının aynı çevrede buluşması, yerleşimin bugünkü ziyaret bağlamını açıklar.
Phaselis Antik Kenti’nde gezilecek yerler hangileri?
Ana cadde ve su kemerleri
Ana cadde, Bakanlığın ölçülerine göre 125 metre uzunluğunda, 20 metre genişliğindedir.[1] Askerî Liman ile Güney Limanı’nı birbirine bağlayan bu yol, taş döşelidir. Altındaki kanalizasyon ve yağmur suyu drenajı, caddenin altyapıyla birlikte tasarlandığını gösterir.[1] Siz yürürken görünen taş yüzeyi, altındaki su tahliye düzeniyle birlikte düşünebilirsiniz.
Phaselis’in erken dönem su ihtiyacı, yerleşimdeki kuyu ve sarnıçlarla karşılanıyordu.[1] Roma döneminde kuzeydeki kaynaktan getirilen su için kemerler kullanılmıştır. Kente ulaşan su, künk ve kanallar yardımıyla yerleşim içinde dağıtılmıştır.[1] Su kemerleriyle dağıtım hatlarını birlikte değerlendirmek, sistemin farklı aşamalarını anlamayı kolaylaştırır.
Tiyatro ve Domitianus Agorası
Phaselis tiyatrosu, akropolisin kuzeybatı eteğinde bulunan yaklaşık 1500 kişilik bir yapıdır.[2] Konumu, tiyatroyu yerleşimin tepeyle ilişkisi içinde değerlendirmenize olanak tanır. Yaklaşık kapasite bilgisi de yapının ölçeğini düşünürken kullanabileceğiniz somut bir ölçüdür.[2]
Domitianus Agorası’nın tarihlendirilmesinde, girişindeki ithaf yazıtı temel bir dayanak olarak kullanılır.[2] Agora, İmparator Domitianus’un MS 81–96 yıllarındaki hükümdarlık dönemiyle ilişkilendirilir. Buradaki tarih aralığı, imparatorun hükümdarlığını belirtir; tek bir yapım yılı vermez.[2] Yazıtın sağladığı bağlantı, kalıntının adını tarih içindeki bir kişiyle eşleştirir.
Hamamlar, Hadrianus Kapısı ve nekropolisler
Phaselis’te görülebilen iki hamam kalıntısı arasında Küçük Hamam da yer alır.[1] Bu yapı, Roma hamamlarının ısıtma sistemini incelemeye olanak veren kalıntılar barındırır. Günlük yaşamla bağ kurmak isteyen ziyaretçi için ısıtma sistemi, somut bir inceleme konusudur.[1]
Hadrianus Kapısı, Güney Limanı yönünden ana caddeye girişi sağlayan tek kemerli anıttır.[6] Kapı, İmparator Hadrianus’un kente yaptığı ziyaretin anısına inşa edilmiştir. Ziyaretin MS 129 tarihini bilmek, anıtın tarihsel bağlamını belirginleştirir.[1][6] Böylece liman, giriş anıtı ve ana cadde arasındaki bağlantıyı birlikte okuyabilirsiniz.
Phaselis’te Kuzeydoğu, Kuzeybatı ve Batı adlarıyla tanımlanan üç nekropolis alanı bulunur.[2] Bu alanlar, tiyatro ve hamamlarla birlikte yerleşimin farklı yapı gruplarını tamamlar. Kentin kalıntılarını değerlendirirken limanların yanında bu mezarlık alanlarını da hesaba katabilirsiniz.[2]
Kısa kronoloji
Phaselis’in kronolojisi, antik kuruluş aktarımından başlayarak Roma ve sonraki dönemlere uzanır.[2][3][6] Aşağıdaki tarihler, kent tarihindeki olayları ve modern araştırmaya etki eden gelişmeyi sıralar.
- MÖ 691/690 dolayları Antik aktarımlara göre Lindos öncülüğündeki Rodoslular Phaselis’i kurdu.[2]
- MÖ 333 Phaselis, Büyük İskender’i altın taçla karşılayan kentler arasında yer aldı.[6]
- MÖ 77 veya 76 Publius Servilius Vatia’nın zaferiyle korsan Zeniketes’in kentteki egemenliği sona erdi.[3]
- MS 81–96 Domitianus Agorası’nın ilişkilendirildiği İmparator Domitianus’un hükümdarlığı bu tarih aralığına denk gelir.[2]
- MS 129 Roma İmparatoru Hadrianus, Phaselis’e gelerek kenti ziyaret eden hükümdar oldu.[1]
- MS 451 Phaselis Piskoposu Fronto, Kadıköy Konsili’ne katılan din adamları arasında bulundu.[3]
- 1158 Kültür Portalı’nın kent tarihinde aktardığı Selçuklu kuşatması bu tarihte gerçekleşti.[6]
- 13’üncü yüzyıl başları Kültür Portalı’na göre Phaselis, bu dönemden itibaren tamamen terk edildi.[6]
- 24 Ocak 2019 Hortum felaketi, Helenistik Tapınak alanında acil müdahale gereksinimi doğmasına yol açtı.[10]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Phaselis tiyatrosunun Roma döneminde eklenen sahne binası, daha sonra farklı işlev kazanmıştır.[6] Sahne binasının duvarı, Geç Bizans döneminde kent surlarının parçası olarak kullanılmıştır. Aynı mimari öğenin tiyatrodan savunma düzenine katılması, yapının değişen kullanımını gösterir.[6] Tiyatroya bu bilgiyle bakmak, farklı dönemleri tek kalıntı üzerinde düşünmenizi sağlar.
Küçük Hamam yakınındaki latrinanın tabanı mozaik döşelidir; üç yanında derin kanallar bulunur.[2] Bu ayrıntılar, hamam çevresindeki günlük yaşam altyapısını incelemek için somut örnekler sunar. Ana cadde altındaki drenajla birlikte düşünüldüğünde, su tahliyesi farklı yapı türlerinde izlenebilir.[1][2] Mozaik taban ve kanallar, burada özellikle dikkat edilebilecek mimari unsurlardır.
Hadrianus Kapısı’nın mimari blokları, 2022 tarihli çalışmada dijital yöntemlerle belgelenmiştir.[9] Çalışmada lazer tarama, RTI ve fotogrametri gibi belgeleme yöntemleri kullanılmıştır. Kapının anıtsal işlevi yanında, bloklarının araştırılması da yapının bugünkü incelenme biçimini gösterir.[9] MS 129 ziyaretiyle ilişkili anıt, böylece modern belgeleme çalışmalarının da konusudur.[1][6]
24 Ocak 2019’daki hortum felaketi, kuzey yamaçtaki Helenistik Tapınak alanını etkilemiştir.[10] Alan, acil müdahale amacıyla aynı yılın kazı programına alınmıştır. Bu örnekte kazı programına alınma gerekçesi, belirli bir doğa olayıyla doğrudan bağlantılıdır.[10] Phaselis’in araştırma tarihini anlamak için antik tarihler kadar bu olay da somuttur.
Sık sorulan sorular
Faselis Antik Kenti nerede?
Phaselis Örenyeri, Antalya’nın Kemer ilçesinde, Tekirova Mahallesi sınırları içinde yer alır. Bakanlığın yayımladığı adres, 8011 Sokak No:1 olarak geçer.
Faselis koyu ile antik kent aynı yerde mi?
Faselis’in deniz turizminde kullanılan kıyıları, antik yerleşimin limanlarıyla aynı çevrede bulunur. Kentin üç limanlı tanımı Kuzey, Merkezi ve Güney limanlarını kapsar.
Phaselis’te hangi tarihi yapılar görülebilir?
Başlıca kalıntılar arasında ana cadde, tiyatro, su kemerleri, hamamlar ve Domitianus Agorası bulunur. Güney Limanı yönündeki Hadrianus Kapısı ile nekropolis alanları da yerleşimin parçalarıdır.
Phaselis’i kim kurdu?
Antik aktarımlara göre kent, MÖ 691/690 dolaylarında Rodos’un Lindos kentinin öncülüğünde kurulmuştur. Mısır, Fenike, Ege ve Yunanistan arasındaki deniz güzergâhında ticaretle gelişmiştir.
Kaynaklar
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Phaselis Örenyeri muze.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı DÖSİMM — Antalya, Phaselis Örenyeri dosim.ktb.gov.tr
- Wikipedia — Phaselis en.wikipedia.org
- Vikipedi — Faselis tr.wikipedia.org
- Betül Gürel — Phaselis Batı ve Kuzeybatı Nekropolis’leri dergipark.org.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Phaselis Antik Kenti kulturportali.gov.tr
- Erdoğan Aslan ve Selda Baybo — Phaselis Kent Limanları ve Sualtı Araştırmalarının Ön Değerlendirmesi journal.phaselis.org
- Erdoğan Aslan, Yusuf Kılıç ve Uğurcan Orhan — Phaselis Güney Limanı journal.phaselis.org
- Murat Arslan ve Aykan Akçay — Phaselis Hadrianus Kapısı: Belgeleme, Koruma, Sağlamlaştırma ve Yerinde Sergileme Çalışmaları avesis.akdeniz.edu.tr
- Uğurcan Orhan — Phaselis Helenistik Tapınak Pronaos Kazıları’nda Ele Geçen Amphoralar ve Diğer Materyal Kültür Kalıntıları hoyuk.gov.tr
Görsel: 20180511 153347 phaselis antik kenti.jpg — Özgesncnnnn, CC BY-SA 4.0
