Bir halıyı iki bin yılı çok aşan bir süre boyunca saklamak için ne gerekir? Pazırık halısı bu soruya buzla cevap verir. 1949’da Altay Dağları’ndaki bir mezardan çıkarıldığında, günümüze ulaşmış bilinen en eski düğümlü havlı halı olarak kabul edildi.
Bu yazıda halının nerede bulunduğunu, bugün hangi müzede durduğunu ve buzun onu nasıl koruduğunu öğreneceksiniz. Kime ait olduğu sorusunun neden hâlâ tartışıldığını da göreceksiniz. Tartışmalı konularda hangi görüşün kime ait olduğunu açıkça ayırdık.
Pazırık halısı nedir?
Pazırık halısı, yünden dokunmuş, düğümlü ve havlı bir halıdır. Ermitaj Müzesi kataloğu eseri MÖ 5–4. yüzyıllara tarihler. Katalogda ölçüleri 183 × 200 santimetre olarak verilir. Yani bir oturma odasında yere serilen orta boy bir halıya yakın bir büyüklüktedir.
Dokuması dikkat çekicidir. Desimetrekare başına yaklaşık 3.600 simetrik çift düğüm vardır. Bu düğüm tipinin geleneksel adı Türk düğümüdür. Avucunuzun içi kadar bir alana binlerce düğüm sığdıran bir işçilikten söz ediyoruz.
Halının orta alanı 24 kareden oluşur. Karelerin her birinde haç biçimli bir desen vardır ve bu desenler stilize lotus rozetleri olarak yorumlanır. Merkezi beş bordür çevreler. Bordürlerde atlar, insanlar, alageyikler ve grifonlar betimlenmiştir.
Pazırık halısı nasıl yazılır?
Türkçede yaygın yazım “Pazırık halısı”dır. Türkçe Vikipedi’deki madde adı da budur. İngilizcede “Pazyryk carpet” araması, “Pazyryk burials” yani Pazırık mezarları maddesine yönlendirir. Yabancı kaynak ararken “Pazyryk” yazımını kullanmanız işinizi kolaylaştırır.
Pazırık halısı nerede bulundu?
Halı, Sergey İvanoviç Rudenko’nun 1949 kazısında Doğu Altay’daki 5 numaralı Pazırık kurganından çıkarıldı. Halının bulunduğu Pazırık mezarlığı bugün Rusya sınırları içindeki Sibirya’nın Altay Dağları’nda yer alır.
Pazırık halısı nerede sergilenir, hangi müzede?
Halının aslı Rusya’nın Sankt Petersburg kentindeki Devlet Ermitaj Müzesi’nde sergilenir. Ermitaj kataloğuna göre halı müze koleksiyonuna 1950 yılında alındı. Yani kazıdan bir yıl sonra müzenin parçası oldu. Envanter numarası 1687/93’tür.
Bir müzede “asıl” eseri görmek istiyorsanız aradığınız yer Ermitaj’dır. Aslı müze koleksiyonundadır.
Buz halıyı nasıl korudu?
Yün gibi organik malzemeler normalde toprakta uzun süre dayanmaz. Pazırık’ta ise iki etken devreye girdi. Mezarlara sızan su donarak eşyaları buz içine hapsetti. Donmuş zemin de kazıya kadar korundu. Bu koşullar halı gibi organik buluntuların çürümesini yavaşlattı.
Penn Museum’daki bir incelemeye göre sürecin ayrıntısı daha ilginçtir. Mezar soyguncuları ahşap odaları bozmuştu. Bozulan odalara yeraltı suyu doldu ve dondu. Soyguncuların değersiz bulup bıraktığı dokumaların korunmasına bu buz katkıda bulundu.
İkinci etken kurganların üstündeki taş yığınlarıydı. Bu yığınlar güneş ısısını perdeledi. Alttaki zeminde donmuş mercekler oluştu ve organik malzemeler korundu. Kısacası halıyı yalnızca soğuk değil, soğuğu mezarda tutan bir düzenek korudu.
Renkler nasıl bu kadar dayandı?
Halının başlangıçtaki kırmızı, koyu mavi, yeşil ve sarı renkleri zamanla solmuştur. Yine de renklerin bugün hâlâ seçilebilmesi dikkat çekici. 4 Mart 2021’de Scientific Reports’ta yayımlanan bir araştırma bunu incelemek için sinkrotron tabanlı mikro X-ışını floresans görüntülemesi kullandı.
Araştırmanın çıkarımına göre yün, boyanmadan önce fermente edilmişti. Bu işlem boyanın liflerin içine nüfuz etmesini sağlıyor ve rengi daha kalıcı yapıyordu. Yani halının renkleri yalnızca iyi saklandığı için değil, iyi boyandığı için de ayakta kaldı.
Pazırık halısı kime ait, hangi devlete ait?
Bu sorunun tek ve kesin bir cevabı yoktur. Pazırık mezarlarında yazılı kayıt bırakılmadığından gömülen kişilerin adları ve konuştukları dil bilinmemektedir. Yorumlar bu boşluğun etrafında şekillenir.
Hun görüşü
Türkçe Vikipedi’ye göre Hun aidiyeti iddiası, Abdülkadir İnan ve Bahaeddin Ögel gibi araştırmacılara atfedilir. Bu iddia halının kesinleşmiş devlet kimliği olarak sunulmamalıdır. “Pazırık halısı hangi Türk devletine aittir?” sorusunun ders kitabı kalıbında tek cümlelik cevabı bu yüzden tartışmalıdır.
İskit-Sibirya ve Saka yakınlığı
Ermitaj arkeoloğu Pavel Azbelev, Pazırık kültürünü İskit-Sibirya tipi kültürler arasında sınıflandırır. Orta Asya Sakalarıyla yakınlığını vurgular. Bu, Hun görüşüne karşılık öne sürülen bir okumadır.
İran üretimi kuramı
Rudenko’nun köken kuramına göre halı Ahamenidler döneminde İran’da dokunmuş ve Altaylara ihraç edilmiştir. Karen S. Rubinson bu yoruma karşı çıkar. Halıdaki bazı insanlar atlarına binmiştir. Persepolis kabartmalarındaki at sunucuları ise yayadır. Rubinson’a göre bu fark, üretim yerinin Ahamenid saray çevresi dışında olabileceğini düşündürür.
Ermeni üretimi kuramı
Ulrich Schürmann ve Volkmar Gantzhorn Ermeni üretimi kuramını savunur. İngilizce Wikipedia bu görüşü İran üretimi görüşüyle birlikte aktarır.
KPSS için not
Sınavlara hazırlanıyorsanız şunu bilin: Hun aidiyeti kaynaklarda kesin bilgi olarak değil, belirli araştırmacılara atfedilen bir görüş olarak geçer. Halının tarihi, bulunduğu yer ve müzesi ise net olgulardır. MÖ 5–4. yüzyıl, Altay, 1949 ve Ermitaj ezberlenecek asıl çekirdektir.
Kısa kronoloji
- MÖ 5–4. yüzyıllar Ermitaj kataloğunun halı için verdiği tarihleme aralığı
- Antik Çağ, kesin tarih bilinmiyor Mezarlara giren su donarak organik eşyaları buz içinde korudu
- 1949 Düğümlü halı 5 numaralı kurgandan çıkarıldı
- 1950 Halı Ermitaj Müzesi koleksiyonuna alındı
- 1991 Karl Meßlinger, elektron mikroskobu incelemesi için bazı düğümlerden örnek aldı
- 4 Mart 2021 Yünün boyanmadan önce fermente edildiği çıkarımını destekleyen X-ışını mikroskopisi araştırması yayımlandı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Hav yüksekliği: Halının ön yüzündeki iplik uçları kırpılarak yaklaşık 2 milimetre yüksekliğinde hav oluşturulmuştur. Parmak ucunuzla dokunsanız ince bir kadife hissi alırdınız.
- Soyguncuların payı: Soyguncuların bozduğu ahşap odalara dolan su dondu ve onların değersiz bulup bıraktığı dokumaları korudu. Mezarın bozulması, paradoksal biçimde korunmaya yaradı.
- PHOENIX mikroskobu: 2021 incelemesinde İsviçre’nin Villigen kentindeki Paul Scherrer Enstitüsü’nün PHOENIX mikroskobu yün liflerini 3–5 mikrometre uzamsal çözünürlükle görüntüledi.
- 30 yıl arayla iki inceleme: Karl Meßlinger 1991’de bazı düğümlerden elektron mikroskobu için örnek almıştı. Bu, 2021 çalışmasından 30 yıl önceydi.
Halı ne için kullanıldı?
Kullanım amacı kesin değildir. Pavel Azbelev ölçülerinden hareketle halının bir arabanın içini süslemiş olabileceği kuramını aktarır. Yani yerde yürünen bir halıdan çok, taşıtın iç dekorunun parçası olabilir. Bu bir kuramdır ve kanıtlanmış bir bilgi değildir.
Sık sorulan sorular
Pazırık halısı hangi devlete aittir?
Halının hangi devlete ya da topluluğa ait olduğu kesinleşmemiştir. Hun, İskit-Sibirya kültürü, Ahamenid İran’ı ve Ermeni üretimi gibi farklı yorumlar vardır. Hiçbiri kesin sonuç olarak sunulamaz.
Pazırık halısı nerede sergileniyor?
Halının aslı Rusya’nın Sankt Petersburg kentindeki Devlet Ermitaj Müzesi’nde sergilenir. Ermitaj kataloğunda envanter numarası 1687/93’tür.
Pazırık halısı kaç yıllıktır?
Ermitaj Müzesi kataloğu halıyı MÖ 5–4. yüzyıllara tarihlendirir. Bu nedenle halı, günümüze ulaşmış bilinen en eski düğümlü havlı halı olarak kabul edilir.
Pazırık halısı neden bu kadar iyi korunmuş?
Mezarlara sızan su donarak eşyaları buz içine hapsetti. Kurganların üstündeki taş yığınları da zemini serin tuttu. Bu koşullar yün gibi organik malzemelerin çürümesini yavaşlattı.
Kaynaklar
- Ermitaj Müzesi — Early Cultures, eser 82 hermitagemuseum.org
- İngilizce Wikipedia — Pazyryk burials en.wikipedia.org
- George Washington Üniversitesi Central Asia Program — Ermitaj arkeoloğu Pavel Azbelev ile söyleşi centralasiaprogram.org
- Penn Museum — Karen S. Rubinson, The Textiles from Pazyryk penn.museum
- Scientific Reports — X-ray microscopy reveals the outstanding craftsmanship of Siberian Iron Age textile dyers nature.com
- FAU — Fermented wool is the answer chemistry.nat.fau.eu
- Türkçe Vikipedi — Pazırık halısı tr.wikipedia.org
Görsel: Pazyryk carpet (10169022503).jpg — Ninara from Helsinki, Finland, CC BY 2.0
