Moche uygarlığı ve Sipán Lordu: Mezar nasıl bulundu?

Sipán Lordu’nun ahşap tabutla gömüldüğü mezardan yaklaşık 600 eşya çıkarıldı. Siz bu yazıda, 1987’deki keşfin nasıl gerçekleştiğini ve Moche dünyasını nasıl aydınlattığını öğreneceksiniz. [1]

Hikâye, Şubat 1987’de polisin arkeolog Walter Alva’ya ilettiği bir yağma haberiyle başladı. Yağmacılardan ele geçirilen eserler, Alva’yı Peru’nun kuzeyindeki Sipán’da araştırma yapmaya yöneltti. Ardından ortaya çıkan yağmalanmamış mezar, yöneticilerin törenlerdeki rollerini araştırmak için kanıtlar sağladı. [2][3][4]

Moche ne demek, Moçe adı nereden geliyor?

Moche, Türkçede Moçe adıyla da anılan, yaklaşık MS 100–800 arasında gelişmiş bir uygarlıktır. Arkeolojide kullanılan adı, Peru’daki Moche Vadisi’nden gelir; İspanyolca telaffuzu yaklaşık «moçe» olarak karşılanabilir. Türkçe ve yabancı dildeki metinlerde karşılaştığınız adlandırmalar, bu nedenle farklı görünebilir. [5][6][7]

Mochica adı ise İspanyol fethi döneminde kuzey kıyısında konuşulan Muchic diliyle bağlantılıdır. Moche adının coğrafi kökeniyle Mochica adının dil bağlantısını ayrı değerlendirmek gerekir. Siz bir müze açıklamasında Mochica sözcüğünü gördüğünüzde, bu adlandırma ilişkisini hatırlayabilirsiniz. [6]

Moche kültür alanı, Peru’nun kuzey kıyısında uzanan çeşitli akarsu vadilerini kapsıyordu. Lambayeque, Jequetepeque, Chicama ve Moche, bu kültürün yayıldığı vadiler arasında bulunuyordu. Virú, Chao ve Santa vadileri de aynı coğrafi dağılımın parçalarıydı. [7]

Bu yer adları, Moche uygarlığını haritada ararken kullanabileceğiniz somut bir çerçeve sunar. Sipán keşfinin gerçekleştiği Huaca Rajada da Peru’nun Lambayeque bölgesinde yer alır. Böylece mezarın bulunduğu alanı, kuzey kıyısındaki kültür coğrafyası içinde konumlandırabilirsiniz. [7][8]

Moche uygarlığı nasıl bir yaşam ve yönetim kurdu?

Moche toplulukları, kurak kıyı arazilerindeki tarımı beslemek için gelişmiş sulama kanalları kurdu. Bu kanallar, nehirlerden alınan suyu ekim yapılan tarlalara yönlendirmeye hizmet ediyordu. Gündelik hayatla bağlantı burada açıktır: Moche tarımında suyun tarlaya ulaştırılması temel bir ihtiyaçtı. [7]

Moche yönetimini açıklamak için kullanılan eski modeller, tek bir devlet üzerinde duruyordu. Oslo Üniversitesi Kültür Tarihi Müzesi, araştırmacıların uzlaşısını küçük özerk siyasi birimler üzerinden aktarır. Bu birimler, ortak ideoloji ve ikonografiyi paylaşan topluluklar olarak ele alınır. [9]

Bu yaklaşımda, Moche dünyasındaki ortak tören betimleri siyasi birliği tek başına kanıtlamaz. Aynı görsel dil, küçük ve özerk siyasi birimler arasında da paylaşılabilir. Sipán Lordu’nun otoritesini değerlendirirken, Oslo Müzesi’nin aktardığı bu yönetim modeli dikkate alınmalıdır. [9]

Moche sanatında savaşçılar, tutsaklar ve törenler farklı malzemeler üzerinde tekrar tekrar betimlendi. Bu sahneler seramiklerde, duvar resimlerinde, tekstillerde ve altın-gümüş süs eşyalarında görülür. Dolayısıyla tören dünyasını araştıranlar, yalnızca mezarlardan çıkarılan metal eşyalara bakmaz. [9]

Seramiklerde kırmızı ve krem tonlarıyla ince çizgili resimler yaygın biçimde kullanıldı. İnsan ve hayvan biçimleri ile üzengi biçimli ağızlar da sık görülen özelliklerdi. Siz bir Moche kabını incelerken, biçimine ve yüzeyindeki sahneye birlikte bakabilirsiniz. [7]

Madrid’deki Museo de América’da, elleri bağlı bir tutsağı gösteren Moche kabı bulunur. MS 100–750’ye tarihlenen 32,5 santimetrelik eser, 01425 envanter numarasını taşır. Çıplak tasvir edilen tutsağın boynundaki ip, sahnenin bir başka somut ayrıntısıdır. [10]

Metropolitan Museum’daki MS 500–800 tarihli şişe ise beş zirveli bir dağ gösterir. Eserde kurban sahnesiyle birlikte, Strombus kabuğundan boru çalan bir figür bulunur. Huaca de la Luna kazılarında da kurumuş çamur tabakalarında kurban edilmiş savaşçıların kalıntıları bulundu. [11]

Sipán Lordu’nun mezarı nasıl bulundu?

Huaca Rajada, Lambayeque bölgesinde, Chiclayo ilinin Zaña ilçesine bağlı Sipán yerleşimindedir. Keşfin başlangıcında, Şubat 1987’de polisin Walter Alva’ya bildirdiği mezar yağması vardı. Alva’nın bölgeye yönelmesinde, yağmacılardan ele geçirilen eserleri incelemesini isteyen polis çağrısı etkili oldu. [2][3][8]

BBC’nin keşif anlatısına göre Alva, bu çağrı sonrasında Sipán’da kamp kurdu. Proyecto Especial Naylamp’ın tarihçesi, Huaca Rajada’daki kazıların Nisan 1987’de başladığını belirtir. Dolayısıyla polis bildirimiyle yağmalanmamış mezarın bulunması, aynı anda gerçekleşen olaylar değildi. [3][12]

Naylamp’ın anlatısında, Lord’un mezarına ulaşılmadan önce bulunan bir savaşçı gömüsü de vardır. Bu Moche savaşçısının ayaklarının kesilmiş olduğu, keşif tarihçesinde açıkça kaydedilir. Savaşçı gömüsü, Sipán Lordu’na ulaşılmasından önceki kazı aşamalarına ait bulgulardan biridir. [12]

Peru Kültür Bakanlığı, yağmalanmamış mezarın keşfini 20 Temmuz 1987 olarak kaydeder. Bakanlık, ekibin başında Walter Alva, Susana Meneses ve Luis Chero Zurita’yı sayar. Sipán keşfini anlatırken, Alva’nın yanında çalışan bu isimleri de anmak gerekir. [4]

MARQ kazı dosyasına göre Sipán Lordu’nun kalıntıları ahşap bir tabutta bulundu. Mezardan çıkarılan yaklaşık 600 eşya, cenazeye eşlik eden donanımın kapsamını gösterir. Altın, gümüş ve yaldızlı bakırdan yapılmış tören eşyaları da bu buluntular arasındaydı. [1]

Neden Peru’nun Tutankamon’u deniyor, mezar ne anlattı?

Sipán keşfinin Tutankamon’un mezarıyla karşılaştırılması, MARQ dosyasında uluslararası basın ilgisiyle birlikte anlatılır. Karşılaştırmanın odağında, 1987 buluntusunun görkemi ve taşıdığı tarihsel bilginin değeri bulunur. Yağmalanmamış mezardaki yaklaşık 600 eşya, bu ilginin somut dayanaklarından birini oluşturur. [1]

MARQ, metal tören donanımını Sipán Lordu’nun farklı otorite alanlarıyla ilişkilendirerek yorumlar. Altın, gümüş ve yaldızlı bakır eşyalar, askerî, dinî ve sivil otoriteye işaret eder. Böylece mezar, yöneticiye eşlik eden süslerin ötesinde, onun toplumsal rolü hakkında bilgi verir. [1]

Sipán mezarlarındaki başlık ve süsler, tören resimlerinde görülen donanımla da örtüşüyordu. Bu benzerlik, yöneticilerin «Kurban Töreni» olarak adlandırılan ritüellere katıldığı yorumunu destekledi. Siz burada, bir mezar buluntusuyla bir resmin aynı araştırma sorusunda buluştuğunu görebilirsiniz. [8]

Museo Larco’nun 7. salonundaki 75. vitrin, söz konusu törenin görsel anlatımını sergiler. Betimde «Işıldayan Tanrı», kurban edilen savaşçıların kanıyla dolu kadehi teslim alır. Sipán’daki donanım benzerlikleri, bu tür sahnelerle yöneticiler arasındaki ilişkinin araştırılmasını destekler. [8][13]

Moche tarihinin başka tartışmaları da arkeolojik bulgular üzerinden yeniden değerlendirilmektedir. Uceda ve çalışma arkadaşlarının 2021 araştırması, MS 600 dolaylarındaki iklim olayı sonrasını inceler. Bulgular, Huacas de Moche’de olay sonrasında yeni tapınak yapıldığını ve Huaca del Sol’un genişletildiğini gösterir. [14]

Bu yapılaşma, El Niño benzeri olayın yerleşimin terk edilmesine yol açtığı iddiasını sorgulatır. Araştırmada değerlendirilen kanıt, olayın ardından inşa edilen tapınak ve genişletilen Huaca del Sol’dur. Dolayısıyla Moche’de iklim ve toplumsal değişim ilişkisini açıklarken, sonraki yapılaşma da hesaba katılmalıdır. [14]

Kısa kronoloji

Moche uygarlığının dönemiyle Sipán kazısının tarihleri, farklı zaman ölçeklerinde ele alınmalıdır. Aşağıdaki kronoloji, yaklaşık MS 100’den 2021’de açıklanan kazı sonuçlarına kadar temel durakları birleştirir. [5][12]

1. Yaklaşık MS 100–800 Moche uygarlığı Peru’nun kuzey kıyılarında gelişti. [5][7]
2. Yaklaşık MS 600 El Niño benzeri olay sonrasında Huacas de Moche’de yeni yapılaşma gerçekleşti. [14]
3. Şubat 1987 Polis, Sipán’daki mezar yağmasını Walter Alva’ya bildirdi. [2]
4. Nisan 1987 Huaca Rajada’daki arkeolojik kazılar başladı. [12]
5. 20 Temmuz 1987 Sipán Lordu’nun yağmalanmamış mezarı keşfedildi. [4]
6. 1988 Sipán’dan çıkarılan ilk eserler Almanya’da restore edildi. [16]
7. 1990 Peru’da eserlerin korunmasına yönelik bir laboratuvar kuruldu. [16]
8. 2002 Museo Tumbas Reales de Sipán, Lambayeque’de açıldı. [17]
9. 2021 Naylamp, projede 16 seçkin mezarının ortaya çıkarıldığını bildirdi. [12]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Sipán Lordu’nun yerfıstığı biçimli kolyesi, toplam 20 parçadan oluşan bir düzen taşır. Parçaların 10 tanesi altından, diğer 10 tanesi ise gümüşten yapılmıştı. Altın parçalar bedenin sağına yerleştirilirken, gümüş parçalar bedenin sol tarafında bulunuyordu. [15]

Bu kolyede yalnızca malzeme ve sayı değil, parçaların bedendeki konumu da kayıtlıdır. Sağdaki altınlarla soldaki gümüşler, mezardaki yerleşim düzenini somut biçimde görmenizi sağlar. Bir vitrinde yan yana gördüğünüz parçaların cenazede nasıl durduğunu, bu bilgiyle düşünebilirsiniz. [15]

Cenaze paketinin yüzeyindeki başka bir kolye, toplam 10 altın örümcekten oluşuyordu. Örümceklerin karınlarında bir seçkinin yüzü bulunması, MARQ dosyasının kaydettiği ayrıntılardan biridir. Böylece hayvan biçimiyle insan yüzü, aynı kolyenin küçük parçalarında bir araya geliyordu. [1]

Sipán kazılarında bulunan altın kalça koruyucularından biri, yaklaşık 1 kilogram ağırlığındaydı. Bu ölçü, törensel bir eşyanın yalnızca görünüşünü değil, maddi ağırlığını da anlatır. MARQ dosyasında kaydedilen ağırlık, buluntuyu zihninizde canlandırmak için kullanılabilecek somut bir veridir. [1]

Eserlerin korunması da keşiften sonra devam eden çalışmalar arasında yer aldı. İlk Sipán buluntuları 1988’de Almanya’da restore edildi; Peru’da 1990’da koruma laboratuvarı kuruldu. Kazı tarihinin yanında bu tarihler de eşyaların korunma sürecini görünür kılar. [16]

Sipán buluntuları bugün nerede görülebilir?

Lambayeque kentindeki Museo Tumbas Reales de Sipán, 2002 yılında ziyarete açıldı. Müze, Huaca Rajada’da bulunan seçkin mezarlarının eserlerini sergilemek amacıyla kuruldu. Bu nedenle Sipán buluntularını görmek isteyen gezginler için doğrudan ilgili bir duraktır. [17]

Müzenin mimarisi, Moche kültürünün tepesi kesik piramitlerinden esinlenerek tasarlanmış bir yapıdır. Böylece sergilenen eserlerle binanın biçimi arasında Moche kültürüne dayanan bir bağlantı kurulur. Siz müzeyi gezerken, eserlerin yanında yapının bu mimari göndermesini de fark edebilirsiniz. [18]

Sipán araştırmaları, yalnızca 1987’de bulunan Lord mezarıyla sınırlı bir sonuç vermedi. Naylamp’ın 2021 açıklamasına göre, sonraki 34 yılda Moche seçkinlerine ait 16 mezar ortaya çıkarıldı. Bu sayı, ilk keşfin ardından kazı çalışmalarının devam ettiğini somut biçimde gösterir. [12]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Museo Arqueológico de Alicante — Tesoros pre-incas: Sipán–Huaca de la Luna marqalicante.com
2. Agencia Andina — Señor de Sipán: conoce la importancia del hallazgo andina.pe
3. BBC Witness History — The discovery of the Lord of Sipan in Peru wspartners.bbc.com
4. Peru Kültür Bakanlığı — Huaca Rajada Sipán keşfinin 38. yılı gob.pe
5. Türkçe Vikipedi — Moçe kültürü tr.wikipedia.org
6. University of California — Sex, Myth, and Metaphor in Moche Pottery escholarship.org
7. English Wikipedia — Moche culture en.wikipedia.org
8. English Wikipedia — Huaca Rajada en.wikipedia.org
9. University of Oslo, Museum of Cultural History — Before the Incas came khm.uio.no
10. İspanya Kültür Bakanlığı, Museo de América — Vasija prisionero Moche cultura.gob.es
11. The Metropolitan Museum of Art — Stirrup-spout bottle with mountain sacrifice scene metmuseum.org
12. Peru Kültür Bakanlığı, Proyecto Especial Naylamp — Keşfin 34. yılı gob.pe
13. Museo Larco — Ceremonia del sacrificio museolarco.org
14. Latin American Antiquity — Climate and Social Changes cambridge.org
15. Museo Arqueológico de Alicante — El Señor de Sipán, Guía Didáctica marqalicante.com
16. Museo Nacional de Colombia — Sipán, el último tesoro de América museonacional.gov.co
17. Peru Dış Ticaret ve Turizm Bakanlığı — Museo Tumbas Reales de Sipán envanteri consultasenlinea.mincetur.gob.pe
18. Proyecto Especial Naylamp — Visitar el Museo Tumbas Reales de Sipán gob.pe

Görsel: Moche earrings.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0