Mançukuo, 1932–1945 arasında Mançurya’da var olan, Japonya’ya bağımlı bir kukla devletti. Siz bu yazıda Japonya’nın kaynak, güvenlik ve yerleşim hedeflerinin kuruluşu nasıl şekillendirdiğini öğreneceksiniz. Puyi resmî hükümdarlığı temsil ederken, fiilî kararları Japon askerî ve idari kadroları yönlendiriyordu. [1][3][4]
Bir demiryolu saldırısı, Mançurya’nın işgaline ve ardından yeni bir devletin ilanına nasıl bağlandı? Shenyang yakınındaki 18 Eylül 1931 saldırısı, bu sorunun somut başlangıç noktasıdır. Mukden Olayı’ndan Puyi’nin sarayına uzanan süreç, bağımsızlık iddiasıyla askerî denetim arasındaki mesafeyi gösterir. Anshan’daki işçiler ve topraklarını kaybeden Çinli çiftçiler ise düzenin gündelik karşılığını ortaya koyar. [3][8][10]
Japonya Mançurya’da neden bağımlı bir devlet kurdu?
Japonya’nın Mançurya’daki nüfuzu, Mançukuo’nun kuruluşundan önce demiryolları ve başka imtiyazlar üzerinden genişlemişti. Japonya, 1905’te Rusya’nın bölgedeki demiryolu haklarını ve diğer imtiyazlarını devraldı. Böylece 1931 işgalinden önce askerî, siyasi ve ekonomik etkisini artırdı. Mançukuo, Japonya’nın zaten nüfuz sahibi olduğu bu bölgede kuruldu. [2]
Kuruluşun başlıca gerekçelerinden biri, Mançurya’nın doğal kaynaklarını Japon İmparatorluğu’nun ihtiyaçlarına bağlamaktı. Bu ihtiyaçlar hem ekonomik üretimi hem de askerî faaliyetleri kapsıyordu. Anshan’daki Shōwa Demir Çelik İşletmeleri’nin geliştirilmesi, söz konusu hedefin somut örneklerinden biriydi. İşletmeler, Japonya’nın savaşını ve imparatorluk genişlemesini desteklemek amacıyla büyütüldü. [3][8]
Mançukuo’nun Sovyetler Birliği’ne komşuluğu da Japon planlarında ayrı bir yer tutuyordu. Bağımlı devlet, komünizme karşı siyasi bir set olarak tasarlanmıştı. Japon çiftçilerin Mançurya’ya yerleştirilmesi ise Japonya kırsalındaki ekonomik ve toplumsal baskıları hafifletmeyi amaçlıyordu. Dolayısıyla kuruluşun arkasında kaynak kullanımı, stratejik konum ve tarımsal yerleşim hedefleri birlikte bulunuyordu. [3]
Japon denetimindeki kuruluşlar, Mançukuo’nun bağımsızlık iddiasını kabul ettirmek için propaganda kampanyaları yürüttü. Bu kampanyalarda özellikle ABD ve Büyük Britanya’nın desteği hedefleniyordu. Siz Mançukuo’yu değerlendirirken, bağımsızlık söylemini Japonya’nın kaynak ve güvenlik hedefleriyle birlikte okuyabilirsiniz. Çünkü uluslararası kabul arayışı, Japon askerî denetimi sürerken yürütülüyordu. [3][4]
1931 Mukden Olayı ile Mançukuo’nun kuruluşu arasında nasıl bir bağlantı vardı?
Mukden Olayı, 18 Eylül 1931’de Shenyang yakınındaki bir demiryolunda gerçekleşti. Ishiwara Kanji’nin de aralarında bulunduğu Japon subayları, demiryolunda bir saldırı düzenledi. Ardından saldırıyı Çinlilere yükleyerek Kwantung Ordusu’nun işgali için bahane yarattılar. Böylece demiryolundaki olay, Japon askerî ilerleyişinin gerekçesine dönüştürüldü. [3]
Mukden Olayı’nı izleyen aylarda Japon kuvvetleri Mançurya’daki askerî ilerleyişlerini sürdürdü. Bu ilerleyişin ardından, 1 Mart 1932’de Mançukuo’nun kuruluşu ilan edildi. Dolayısıyla saldırıyla devlet ilanı aynı gün gerçekleşen iki olay değildi. Aralarında, Japon ordusunun bölgedeki denetimini genişlettiği bir askerî süreç bulunuyordu. [3][5]
Mançukuo’nun kuruluşunu açıklarken 1905, 1931 ve 1932 tarihlerini birlikte değerlendirmek gerekir. Demiryolu imtiyazları, Japonya’nın bölgedeki nüfuzunun işgal öncesindeki dayanaklarından biriydi. Mukden Olayı işgale bahane sağladı; kuruluş ilanı ise askerî ilerleyişi izledi. Bu sıralama, Mançukuo’nun neden Japonya’ya bağımlı olduğunu anlamayı kolaylaştırır. [1][2][3][5]
Puyi’nin hükümdarlığı ile Japon ordusunun fiilî yönetimi nasıl ayrılıyordu?
Çing Hanedanı’nın son imparatoru Puyi, Mançukuo’da önce devlet başkanı unvanını taşıdı. Devlet başkanlığı dönemi 1932’de başladı ve 1934’e kadar devam etti. Puyi, 1 Mart 1934’te imparator ilan edilerek Kangde saltanat adını aldı. İmparatorluk unvanını, Mançukuo’nun çöktüğü 1945 yılına kadar korudu. [1][4]
Ancak Puyi’nin unvanları, kararlar üzerinde bağımsız denetim sahibi olduğu anlamına gelmiyordu. Mançukuo kabinesindeki bakanların yanında Japon bakan yardımcıları görev yapıyordu. Bu yardımcılar kararları yönlendirirken, Puyi esas olarak sembolik hükümdar konumunda kaldı. Yönetimde görünen unvanlarla fiilî karar gücü arasındaki ayrım burada belirginleşiyordu. [4]
Kwantung Ordusu başkomutanı, aynı zamanda Japonya’nın Mançukuo büyükelçisi olarak görev yapıyordu. Üstelik başkomutanın Puyi’nin kararlarını veto etme yetkisi de bulunuyordu. Siz bir yönetimin bağımsızlığını değerlendirirken, kararları kimin durdurabildiğine de bakabilirsiniz. Mançukuo örneğinde bu yetki, Japon askerî komutasının Puyi üzerindeki konumunu açıkça gösteriyordu. [4]
Milletler Cemiyeti ve Lytton Raporu devletin uluslararası konumunu nasıl etkiledi?
Çin, Mançukuo’nun tanınmasına karşı diplomatik itirazlarını devletin kuruluşundan sonra da sürdürdü. Çin maslahatgüzarı Hawkling Yen, 23 Haziran 1932’de ABD’ye bir protesto sundu. Japonya’nın olası tanımasının, 1922 Dokuz Devlet Antlaşması’nı ihlal edeceğini savundu. İtirazın dayanağı, antlaşmanın Çin’in egemenliğini koruyan hükümleriydi. [6]
Japonya, bu itirazlara rağmen 15 Eylül 1932’de Japonya–Mançukuo Protokolü’nü imzaladı. Böylece Mançukuo’yu tanıyan ilk devlet oldu ve bağımsızlık iddiasına resmî destek verdi. Ancak Japonya’nın tanıması, Milletler Cemiyeti’nin Mançukuo’yu bağımsız kabul etmesini sağlamadı. Yeni devletin uluslararası konumu, Çin’in egemenliği ve toprak bütünlüğü üzerinden tartışılmaya devam etti. [5][7]
Lytton Raporu, Mançukuo’nun kuruluşunun Çin’in toprak bütünlüğünü ihlal ettiği sonucuna vardı. Dokuz Devlet Antlaşması’nın ihlalini de gerekçe göstererek yeni devletin tanınmasına karşı çıktı. Milletler Cemiyeti Genel Kurulu, 24 Şubat 1933’te Mançukuo’nun bağımsız devlet olarak meşruiyetini reddetti. Japon temsilci Matsuoka Yōsuke, bu oturum sırasında toplantıyı terk etti. [5][7]
Bununla birlikte, uluslararası tanımama politikaları Mançurya’daki Japon askerî denetimini sona erdiremedi. 1931–1933 krizini izleyen ateşkes, Japonya’yı bölgede hâkim durumda bıraktı. Dolayısıyla diplomatik meşruiyetin reddi ile askerî denetimin sürmesi aynı dönemde görüldü. Mançukuo’nun uluslararası itirazlara rağmen yaşaması, bu iki sonucun birlikte değerlendirilmesini gerektirir. [7]
Sömürgeci ekonomik düzen ve zorlayıcı yönetim halkı nasıl etkiledi?
Anshan’daki Shōwa Demir Çelik İşletmeleri, Japonya’nın savaşını destekleyen sanayileşmenin merkezlerinden biriydi. Ancak işletmelerin geliştirilmesi, Çinli işçilerin gündelik şiddet ve ayrımcılıkla karşılaşmasını engellemedi. Aynı sanayileşme sürecinde, Çinli savaş esirlerinin zorla çalıştırılması da arttı. Üretim hedefleriyle işçilerin yaşadığı koşullar, Anshan örneğinde birlikte ele alınmalıdır. [8]
Japon denetimindeki Fushun kömür madeni, 1937’de 10,34 milyon ton üretime ulaştı. Bu miktar, Mançurya ve Çin’in toplam kömür üretiminin yaklaşık dörtte biriydi. Fushun’un üretim ölçeği, bölgedeki madenlerin ekonomik ağırlığını somut biçimde gösterir. Kömür madeni ile Anshan’daki çelik işletmeleri, kaynak kullanımının farklı örneklerini oluşturuyordu. [8][9]
Tarımsal yerleşim politikaları da Mançurya’daki Çinli çiftçilerin topraklarını doğrudan etkiledi. Japon yerleşimcilere verilen geniş arazilerin bir bölümü, ordunun Çinli çiftçilerden el koyduğu topraklardı. Japon yönetimi, çiftçiler ve aile üyelerinden oluşan yaklaşık 380.000 kişiyi Mançukuo’ya gönderdi. Japonya kırsalındaki baskıları hafifletme hedefi, böylece Mançurya’daki toprak kayıplarıyla birleşti. [3][10]
Siz gündelik hayatla bağlantıyı, Çinli çiftçilerin ekip biçtikleri araziler üzerinden kurabilirsiniz. Japon yerleşimcilere verilen toprakların bir bölümü, bu çiftçilerin el konulan arazilerinden oluşuyordu. Anshan’daki işçiler açısından ise sanayileşme, çalışma ortamındaki şiddet ve ayrımcılıkla birlikte yaşandı. Böylece kaynak ve üretim politikaları, insanların geçim alanlarına doğrudan yansıdı. [8][10]
Zorlayıcı yönetimin başka bir boyutu, Pingfang merkezli 731. Birim’in faaliyetleriydi. Ishii Shirō yönetimindeki birim, biyolojik silah geliştirmek amacıyla insanlar üzerinde deneyler gerçekleştirdi. Deneylerde Çinli savaş esirleriyle Müttefik savaş esirleri kullanıldı. Bu faaliyetler, Japon denetimi altındaki Mançurya’da askerî amaçlarla yürütülen uygulamalar arasındaydı. [3]
1945’te Sovyet harekâtı ve Japonya’nın teslim olması devleti nasıl sona erdirdi?
Sovyetler Birliği, 8 Ağustos 1945’te Japonya’ya savaş ilan ederek harekete geçti. Ertesi gün, Japon işgali altındaki Kuzeydoğu Çin’e saldırıyı başlattı. Ağustos ayındaki Sovyet ilerleyişi ve Japonya’nın yenilgisi, Mançukuo yönetimini çökertti. Japon askerî denetimine dayanan devlet, bu gelişmeler sırasında varlığını sürdüremedi. [4][11]
Japonya’nın teslim olma kararı, 15 Ağustos 1945’te kamuoyuna duyuruldu. Bütün Japon kuvvetlerine ateşkes emri, bu duyurunun ertesi günü iletildi. Resmî teslim belgesi ise 2 Eylül 1945’te imzalandı. Teslim kararının açıklanması, ateşkes emri ve resmî imza farklı tarihlerde gerçekleşti. [11]
Mançukuo’nun çöküşü sırasında Puyi, Japonya’ya kaçmaya çalışırken Sovyet kuvvetlerinin eline geçti. Böylece 1934’te başlayan imparatorluk dönemi, Ağustos 1945’te rejimin dağılmasıyla sona erdi. Mançukuo’nun sonunu açıklayan gelişmeler, Sovyet harekâtı ile Japonya’nın yenilgisinin birleşmesiydi. Puyi’nin yakalanması da bu askerî ve siyasi çöküş sırasında gerçekleşti. [1][4]
Kısa kronoloji
- 1905 Japonya, Rusya’nın Mançurya’daki demiryolu ve diğer imtiyazlarını devraldı. [2]
- 18 Eylül 1931 Mukden Olayı, Kwantung Ordusu’nun işgaline bahane oluşturdu. [3]
- 1 Mart 1932 Mançukuo’nun kuruluşu, Japon askerî ilerleyişinin ardından ilan edildi. [5]
- 23 Haziran 1932 Çin, Mançukuo’nun Japonya tarafından tanınmasına karşı ABD’ye diplomatik protesto sundu. [6]
- 15 Eylül 1932 Japonya, Japonya–Mançukuo Protokolü’nü imzalayarak yeni devleti resmen tanıdı. [5]
- 24 Şubat 1933 Milletler Cemiyeti meşruiyeti reddetti; Matsuoka Yōsuke toplantıyı terk etti. [5]
- 1 Mart 1934 Puyi, Kangde saltanat adıyla Mançukuo imparatoru ilan edildi. [4]
- 3 Mart 1934 El Salvador, Mançukuo’yu Japonya dışında siyasi olarak tanıyan ilk devlet oldu. [5]
- 8–9 Ağustos 1945 Sovyetler Birliği savaş ilan etti ve Kuzeydoğu Çin’e saldırdı. [11]
- 15 Ağustos 1945 Japonya’nın teslim olma kararı kamuoyuna duyuruldu. [11]
- Ağustos 1945 Mançukuo yönetimi çöktü; Puyi, Sovyet kuvvetlerinin eline geçti. [4]
- 2 Eylül 1945 Japonya’nın resmî teslim belgesi imzalandı. [11]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
El Salvador, 3 Mart 1934’te Mançukuo’yu siyasi olarak tanıyan bir diğer devlet oldu. Öncesinde önemli bir ticari ilişki bulunmamasına rağmen bu kararı aldı. Böylece Japonya dışında Mançukuo’yu siyasi olarak tanıyan ilk devlet konumuna geldi. Bu örnek, tanınma meselesinin yalnız Japonya’nın kararıyla sınırlı kalmadığını gösterir. [5]
Vatikan’ın 1934’te Piskopos Gaspais’yi görevlendirmesi ise fiilî tanıma şeklinde yorumlandı. Ancak JACAR, Vatikan’ın diplomatik elçi göndermediğini ve diplomatik temsilcilik kurmadığını belirtiyor. Bu nedenle Gaspais’nin görevlendirilmesini anlatırken, söz konusu diplomatik ayrımı korumak gerekir. El Salvador’un siyasi tanımasıyla Vatikan’ın görevlendirmesi, aynı tür diplomatik işlem değildi. [5]
Anshan merkezli sanayileşmede, Sovyet ekonomik planlamasından esinlenen politikalar da kullanıldı. Bu ayrıntı, Mançukuo’nun Sovyetler Birliği karşısındaki siyasi işleviyle birlikte dikkat çeker. Japon planlarında komünizme karşı set olması, ekonomik planlamada Sovyet esinlerinin kullanılmasını engellemedi. Dolayısıyla siyasi hedeflerle kullanılan ekonomik yöntemler, Mançukuo’da farklı yönlere işaret edebiliyordu. [3][8]
1945’teki çöküş, Japon yerleşimci çocuklarının yaşamında sonraki yıllara uzanan sonuçlar bıraktı. Çinli ailelere bırakılan çocukların önemli bir bölümü, Japonya’ya ancak çok sonra dönebildi. Dönüşler, Japonya ile Çin Halk Cumhuriyeti’nin 1972’de ilişkilerini normalleştirmesinin ardından gerçekleşti. Bu çocukların önemli bir bölümünün dönüşü, 1970’lerin ortalarından itibaren mümkün oldu. [10]
Sık sorulan sorular
Mançukuo nerede ve hangi yıllarda var oldu?
Mançukuo, Çin’in kuzeydoğusundaki Mançurya’da 1932–1945 yılları arasında varlığını sürdürdü. Japonya’ya bağımlı bir kukla devletti.
Japonya Mançukuo’yu neden kurdu?
Japonya, Mançurya’nın kaynaklarını ekonomik ve askerî ihtiyaçlarına bağlamak istiyordu. Sovyetler Birliği karşısında siyasi set oluşturmak ve Japon çiftçileri yerleştirmek de hedefleri arasındaydı.
Puyi Mançukuo’yu gerçekten yönetiyor muydu?
Puyi, 1932–1934 arasında devlet başkanı, 1934–1945 arasında imparator unvanını taşıdı. Japon bakan yardımcıları kararları yönlendiriyor, Kwantung Ordusu başkomutanı Puyi’nin kararlarını veto edebiliyordu.
Milletler Cemiyeti’nin kararı Japon denetimini bitirdi mi?
Milletler Cemiyeti, 24 Şubat 1933’te Mançukuo’nun bağımsız devlet olarak meşruiyetini reddetti. Ancak tanımama politikaları Japon askerî denetimini sona erdiremedi.
Mançukuo nasıl sona erdi?
Ağustos 1945’te Sovyet ilerleyişi ve Japonya’nın yenilgisi Mançukuo yönetimini çökertti. Japonya’ya kaçmaya çalışan Puyi, Sovyet kuvvetlerinin eline geçti.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Mançukuo tr.wikipedia.org
- Gavan McCormack — Manchukuo: Constructing the Past, s. 105 eastasianhistory.org
- Annika A. Culver — Oxford Bibliographies: Manchukuo academic.oup.com
- İngilizce Wikipedia — Manchukuo en.wikipedia.org
- JACAR — Manchukuo’s International Relations jacar.go.jp
- ABD Dışişleri Bakanlığı — FRUS 1932, Cilt IV, Belge 110 history.state.gov
- ABD Dışişleri Bakanlığı — The Mukden Incident of 1931 and the Stimson Doctrine history.state.gov
- Koji Hirata — Making Mao’s Steelworks, Blood, Iron, and the Japanese Empire cambridge.org
- International Review of Social History — Labor Control and Mobility in Japanese-Controlled Fushun Coalmine cambridge.org
- Mariko Asano Tamanoi — Victims of Colonialism? apjjf.org
- National Army Museum — On This Day: August 1945 nam.ac.uk
Görsel: Japan Manchukuo Protocol 15 September 1932.jpg — World Imaging, CC BY-SA 3.0
