Hatay Devleti’nin cumhurbaşkanlığı ve başbakanlığı yalnızca birer kez, birer kişiye verildi. Devlet, bir yıl bile dolmadan, 9 ay 27 günde tarih sahnesinden çekildi.
Bu yazıda Hatay Devleti’nin neden ve nasıl kurulduğunu, bayrağını, meclisini ve yöneticilerini öğreneceksiniz. 1939’daki katılma sürecini adım adım, kaynaklardaki farklı anlatımları da ayırarak izleyeceksiniz.
Hatay Devleti neden kuruldu?
Hikâye, Hatay Devleti’nden on yedi yıl önce başlar. 20 Ekim 1921 tarihli Ankara Anlaşması, İskenderun Sancağı’nı Suriye tarafında bıraktı. Aynı metin bölgeye özel yönetim öngördü ve Türkçeye resmî nitelik tanıdı.
İş 1936’da değişti. Fransa o yıl Suriye’ye bağımsızlık hazırlığına girişti. Türkiye bunun üzerine 9 Ekim 1936 tarihli notayla İskenderun Sancağı için de bağımsızlık istedi.
Fransa 10 Kasım 1936 tarihli cevabında karşı çıktı. Manda hukukunun Suriye’nin bölünmesine izin vermediğini savundu. Yani iki tarafın hukuki dayanağı baştan farklıydı.
Tartışma Milletler Cemiyeti’ne taşındı. Cemiyet 27 Ocak 1937’de bir uzlaşma formülü kabul etti. Formüle göre Sancak, içişlerinde bağımsız, dış ilişkilerinde Suriye’ye bağlı bir “ayrı varlık” olacaktı.
Milletler Cemiyeti Konseyi, Sancağın statüsünü, anayasasını ve sınır belgelerini 29 Mayıs 1937’de oybirliğiyle kabul etti. Hatay Devleti’ne giden yol bu belgelerle açıldı.
Hatay Devleti ne zaman kuruldu?
5 Temmuz 1938’de Kurmay Albay Şükrü Kanatlı komutasındaki 2.500 kişilik Türk birliği, Hassa ve Payas yönlerinden Hatay’a girdi. İki ay sonra, 2 Eylül 1938’de Hatay Millet Meclisi toplandı. Meclisin aynı günkü kararıyla Hatay Devleti kuruldu.
Devletin başkenti Antakya’ydı. Yönetim biçimi cumhuriyet, resmî dili Türkçeydi.
Hatay Devleti’nin başkanı ve cumhurbaşkanı kimdi?
Hatay Devleti’nin ilk ve tek cumhurbaşkanı Tayfur Sökmen’dir. Meclis onu 2 Eylül 1938’de, kuruluş günü seçti. “Başkan” ya da “cumhurbaşkanı” diye arama yapıyorsanız aradığınız isim budur. Bu makam başka biri tarafından hiç üstlenilmedi.
Hatay Devleti’nin başbakanı kimdi?
İlk ve tek başbakan Dr. Abdurrahman Melek’tir. Tayfur Sökmen onu 5 Eylül 1938’de hükümeti kurmakla görevlendirdi. Meclisin açılışından yalnızca üç gün sonra hükümet kurulmuş oldu.
Hatay Millet Meclisi ve meclis başkanı
Hatay Millet Meclisi 40 üyeliydi. Dönemin cemaat sınıflandırmasıyla dağılım şöyleydi:
- 22 Türk
- 9 Alevi/Nusayri
- 5 Ermeni
- 2 Arap
- 2 Rum Ortodoks
Meclis başkanlığına 2 Eylül 1938’de Abdülgani Türkmen seçildi.
Milletvekillerinin seçimi de ilginçtir. Her cemaatte aday sayısı, o cemaate ayrılan sandalye sayısına eşit kaldı. Bu yüzden ikinci derece seçim yapılmadı ve milletvekillikleri 20 Ağustos 1938’de onaylandı.
Meclisin ilk icraatlarından biri sembolik oldu. 7 Eylül 1938’de İstiklal Marşı’nı Hatay Devleti’nin de millî marşı olarak kabul etti.
Hatay Devleti’nin bayrağı nasıldı?
Bayrak, Türk bayrağına benziyordu. Beyaz yıldızın içinde küçük bir kırmızı yıldız taşıyordu ve onu ayıran tek unsur buydu. Fotoğraflara bakarken ikisini karıştırmamak için bu ayrıntıya dikkat edin.
Hatay Devleti’nin haritası ve sınırları
Hatay’ın sınırı 1937 düzenlemesine dayanır. Bu düzenleme, İskenderun Sancağı’nın mevcut idari çevresini esas aldı. Bayır, Bucak ve Hazne ise sınırın dışında kaldı.
İdari yapı da zamanla büyüdü. Başlangıçta Antakya, İskenderun ve Kırıkhan ilçeleri vardı. Reyhanlı ile Yayladağ eklenince ilçe sayısı beşe çıktı.
Hatay Devleti kaç yıl sürdü?
2 Eylül 1938’den 29 Haziran 1939’a kadar geçen süre 9 ay 27 gündür. Devlet bir yıllık takvimi tamamlayamadı.
Kısa kronoloji
- 20 Ekim 1921 Ankara Anlaşması, İskenderun Sancağı için özel yönetim öngördü.
- 9 Ekim 1936 Türkiye, Fransa’ya verdiği notayla Sancak için bağımsızlık istedi.
- 27 Ocak 1937 Milletler Cemiyeti, “ayrı varlık” formülünü kabul etti.
- 29 Mayıs 1937 Sancağın statüsü, anayasası ve sınır belgeleri onaylandı.
- 5 Temmuz 1938 Türk askerî birliği Hatay’a girdi.
- 2 Eylül 1938 Hatay Millet Meclisi açıldı, Hatay Devleti kuruldu.
- 5 Eylül 1938 Abdurrahman Melek hükümeti kurmakla görevlendirildi.
- 16 Şubat 1939 Türkiye kanunlarının Hatay kanunları olarak kabulü kararlaştırıldı.
- 13 Mart 1939 Türk parası resmî para olarak kabul edildi.
- 23 Haziran 1939 Türkiye ile Fransa, katılmayı kabul eden anlaşmayı imzaladı.
- 29 Haziran 1939 Meclis, Türkiye’ye katılma ve kendini feshetme kararı aldı.
- 7 Temmuz 1939 3711 sayılı kanunla Hatay vilayeti kuruldu.
- 23 Temmuz 1939 Antakya’da askerî devir ve bayrak töreni yapıldı.
Katılma nasıl gerçekleşti?
Süreç, devletin kuruluşundan sonra hızlandı. Meclis 16 Şubat 1939’da Türkiye Cumhuriyeti kanunlarının Hatay kanunları olarak aynen kabul edilmesine karar verdi. Bu karar, hukuk düzenini Türkiye’ninkine yaklaştırdı.
13 Mart 1939’da para değişti. Hatay, başlangıçta Suriye parasını kullanıyordu. Kendi parasını hazırlama düşüncesini gerçekleştirmeden Türk parasına geçti. Alışverişte ödediğiniz banknot, o tarihten sonra Hatay’da da Türk parası oldu.
Son adım diplomatik oldu. Türkiye ile Fransa, 23 Haziran 1939’da Ankara’da “Türkiye ile Suriye Arasında Toprak Sorunlarının Kesinlikle Çözümüne İlişkin Antlaşma”yı imzaladı. Antlaşma, Hatay’ın Türkiye’ye katılmasını kabul ediyordu.
Altı gün sonra, 29 Haziran 1939’da Hatay Millet Meclisi Türkiye’ye katılmayı oybirliğiyle kabul etti. Aynı kararla kendi varlığına da son verdi.
7 Temmuz 1939 tarihli 3711 sayılı kanunla Hatay vilayeti kuruldu. Seyhan’dan Dörtyol, Gaziantep’ten Hassa yeni ile bağlandı. 23 Temmuz 1939 sabahı Antakya Kışlası’nda Fransız bayrağı indirildi, Türk bayrağı çekildi. Askerî devir böylece tamamlandı.
Katılma tartışması: referandum iddiası
Anlatımlar bu konuda ayrışıyor. İngilizce Wikipedia, Robert Fisk’e dayanarak 1939 katılma sürecini usulsüzlükle suçlanan bir referandumla ilişkilendirir. Aynı maddeye göre Hatay kökenli on binlerce kişi Türkiye’den getirilerek seçmen olarak kaydedildi.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Antakya Tarihi Kent Merkezi sayfasındaki anlatımda hukuki dayanak farklıdır. Dayanak, Meclisin 29 Haziran 1939’da kendi iradesiyle aldığı oybirliği kararıdır. Bu anlatım, o toplantı için ayrı bir halkoylaması sonucu vermez.
Bu yüzden iki şeyi ayırmanız gerekir. Birincisi, Meclisin katılma kararıdır. İkincisi, bir halkoylaması yapıldığı ve seçmen kaydında usulsüzlük olduğu iddiasıdır. Kaynaklar bu ikinciyi farklı anlatmaktadır.
Fransa’nın 1936’daki itirazı da hukuki bir tartışmanın parçasıdır. Fransa, manda hukukunun Suriye’nin bölünmesine izin vermediğini söylüyordu. Türkiye ise Sancak için ayrı statü istiyordu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- İlk toplantı bir sinemadaydı. Hatay Millet Meclisi ilk toplantısını 2 Eylül 1938’de Antakya’daki Gündüz Sineması’nda yaptı.
- Katılma kararı başka binada alındı. 29 Haziran 1939’daki karar, sinemada değil, 1927-1928’de inşa edilen Hükümet Konağı’nda verildi.
- Dış ticaret kayıtları değişti. Hatay, Türkiye’nin 1938 dış ticaret kayıtlarında ayrı devlet olarak yer aldı. 1939 kayıtlarında ise vilayet olarak gösterildi.
- Vatandaşlık seçimi tanındı. Katılma düzenlemesi Hatay vatandaşlarına Türk veya Suriye vatandaşlığını seçme imkânı verdi. Suriye ya da başka bir devletin vatandaşlığını seçenler bölgeden göç etti.
Sık sorulan sorular
Hatay Devleti ne zaman kuruldu ve ne zaman sona erdi?
Hatay Devleti, Hatay Millet Meclisinin 2 Eylül 1938 tarihli kararıyla kuruldu. Meclis, 29 Haziran 1939’da Türkiye’ye katılmayı oybirliğiyle kabul etti ve kendi varlığına son verdi.
Hatay Devleti’nin cumhurbaşkanı ve başbakanı kimdi?
İlk ve tek cumhurbaşkanı, 2 Eylül 1938’de Meclis tarafından seçilen Tayfur Sökmen’dir. İlk ve tek başbakan Dr. Abdurrahman Melek’tir. Melek, 5 Eylül 1938’de hükümeti kurmakla görevlendirildi.
Hatay Devleti kaç yıl sürdü?
Bir yıl dolmadı. 2 Eylül 1938 ile 29 Haziran 1939 arası 9 ay 27 gündür.
Hatay Devleti’nin bayrağı nasıldı?
Türk bayrağına benziyordu. Tek fark, beyaz yıldızın içindeki küçük kırmızı yıldızdı.
Hatay Millet Meclisinde kaç milletvekili vardı?
Meclis 40 üyeliydi. Dönemin cemaat sınıflandırmasıyla 22 Türk, 9 Alevi/Nusayri, 5 Ermeni, 2 Arap ve 2 Rum Ortodoks milletvekili yer aldı.
Kaynaklar
- Belleten — İsmail Soysal, Hatay Sorunu ve Türk-Fransız Siyasal İlişkileri belleten.gov.tr
- Hatay Valiliği — Tüm Zamanların Şehri: Hatay hatay.gov.tr
- Hatay Valiliği — Tarihçe hatay.gov.tr
- Vikipedi — Hatay Devleti tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Hatay State en.wikipedia.org
- Türk Dünyası Ansiklopedisi — Hatay Devleti turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Antakya Tarihi Kent Merkezi, History antakyatarihikentmerkezi.ktb.gov.tr
- Afyon Kocatepe Üniversitesi Açık Erişim — Hatay Devleti Başbakanı acikerisim.aku.edu.tr
- Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi — Hamit Pehlivanlı, Türkiye Cumhuriyeti ile Hatay Devleti’nin İktisadi İlişkileri atamdergi.gov.tr
Görsel: Sanjak of Alexandretta.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
