Habsburg İspanyası nedir? Küresel monarşiye giden yol

Habsburg İspanyası, İspanyol monarşisinin Habsburg hanedanıyla yönetildiği 1516–1700 döneminin tarihçilik adıdır. Hanedan mirası, Amerika fetihleri ve okyanus ticareti, bu monarşiyi Avrupa, Amerika ve Asya’ya bağladı. Kastilya, Aragon, Katalonya ve Valencia’nın ayrı temsil kurumları bulunan yapı, bileşik monarşi niteliğindeydi. [1][2]

Amerika’dan çıkan gümüşün bir bölümü, Manila üzerinden Asya ticaretine katılıyordu. Siz bu bağlantıyı izlerken, evliliklerin ve borçların aynı siyasi yapıyı nasıl biçimlendirdiğini göreceksiniz. Çin porseleniyle savaş kredilerinin yolları, böylece Habsburg hükümdarlarının yönetiminde kesişiyordu. [6][8]

Habsburglar İspanya tahtını nasıl devraldı?

Aragonlu Fernando ile Kastilyalı Isabel’in 1469’daki evliliği, sonraki hanedan geçişinin temelini oluşturdu. Ancak Habsburgların tahtlara ulaşmasını açıklamak için, 1496’daki çifte evliliği de izlemek gerekir. Fernando ile Isabel’in kızı Juana, o yıl Habsburg prensi Felipe ile evlendi. Oğulları Juan ise Felipe’nin kız kardeşi Margarete ile evlenerek karşılıklı bağı tamamladı. [2][3]

Bu evliliklerden sonra Prens Juan’ın ve Juana’nın önündeki diğer mirasçıların ölmesi, veraset sırasını değiştirdi. Juana ile Felipe, böylece İspanyol tahtlarının öncelikli varisleri hâline geldi. Buradaki belirleyici bağlantı, evliliklerle kurulan akrabalığın miras sırasındaki değişimle birleşmesiydi. Siz tahtın devrini izlerken, Juana’nın bu zincirdeki yerini özellikle dikkate almalısınız. [3]

Isabel 1504’te öldüğünde, Kastilya tacı doğrudan kızı Juana’ya geçti; Fernando onun adına naiplik yaptı. Fernando’nun 1516’daki ölümünden sonra, Juana ile Felipe’nin oğlu Carlos İspanyol tahtlarına çıktı. Hollanda doğumlu hükümdarın gelişi, yabancı yönetimine karşı tepkiler de doğurdu. Habsburg yönetiminin başlangıcı, dolayısıyla yalnız miras edinmekten ibaret sorunsuz bir geçiş değildi. [4]

Carlos’un mirası, İspanyol tahtlarına çıkışından sonra Avrupa’da daha da genişledi. Hükümdar, 1519’da dedesi Maximilian’ın Avusturya mirasını devraldı ve imparator seçildi. İspanya’da I. Carlos adıyla hüküm sürerken, imparatorluk unvanı V. Karl oldu. Bu iki ad, farklı hükümdarlardan ziyade aynı kişinin farklı makamlarını gösterir. [2]

İspanya nasıl küresel bir monarşiye dönüştü?

Habsburg İspanyası’nın genişlemesini anlamak için, Avrupa’daki miraslarla Amerika’daki fetihleri birlikte düşünmek gerekir. Hernán Cortés, 1521’de Aztek İmparatorluğu’nu fethederek monarşinin Amerika’daki egemenliğini genişletti. Bu sonuçta, Azteklerin yerli rakipleriyle kurduğu ittifakların desteği belirleyici unsurlardan biriydi. Dolayısıyla fetih anlatısında Cortés’in yanında, onunla birlikte hareket eden yerli müttefikler de bulunur. [2]

Amerika’daki egemenliğin genişlemesine, denizaşırı toprakları yönetmek için kurulan kurumlar eşlik etti. Carlos, Kastilya’nın denizaşırı toprakları için 1524’te Hint Adaları Konseyi’ni kurdu. Ardından 1535’te Meksika’ya bir genel vali atayarak yönetim düzenini geliştirdi. Böylece Amerika bağlantısı, fetihlerin yanında konsey ve genel valilik üzerinden de biçimlendi. [2]

II. Felipe döneminde, sarayın bulunduğu yer ve hükümdarın taşıdığı taçlar da değişti. Hükümdar, büyük ölçüde gezici sarayı 1561’de Madrid’e taşıyarak şehri başkent yaptı. Portekiz Kralı Henrique’nin 1580’deki ölümünün ardından, Portekiz tacını da ele geçirdi. Madrid’de bir saray merkezi oluşurken, hükümdarın yönetimindeki toprakların çeşitliliği devam ediyordu. [4]

Bu çeşitliliğin kurumsal karşılığı, Kastilya, Aragon, Katalonya ve Valencia’nın ayrı temsil kurumlarında görülebilir. Bileşik monarşi ifadesi, aynı hükümdarın yönetimindeki bu ayrı siyasi yapıları anlatır. XVII. yüzyılda IV. Felipe, Amerika topraklarıyla birlikte Napoli, Sicilya ve Milano’yu yönetiyordu. Aynı hükümdar, Avusturyalı Habsburg akrabalarıyla ittifak ilişkisini de sürdürüyordu. [2][15]

Küresel bağlantının ticari örneği, 1565’te başlayan Manila kalyon ticaretiyle açıkça görülebilir. Amerikan gümüşü Asya’ya taşınırken, Çin porseleni, ipek, fildişi ve baharat ters yönde ilerliyordu. Bu ürünler, Filipinler üzerinden Meksika’nın Acapulco limanına getirilerek okyanusları birbirine bağlıyordu. Siz bugün bir eşyanın nereden geldiğine bakarken, porselenin bu yolculuğuyla gündelik bağ kurabilirsiniz. [6]

İspanyol Habsburgları ile Avusturya Habsburgları nasıl ayrıldı?

İki Habsburg kolunun ayrılmasının temeli, Carlos’un kardeşi Ferdinand’a yaptığı devirlerle atıldı. Carlos, 1521 Worms Antlaşması’yla Avusturya topraklarının yönetimini kardeşine bıraktı. Ardından 1522 Brüksel anlaşmasıyla Tirol ve başka bölgeleri de ona devretti. Bu nedenle ayrılmayı, yalnız Carlos’un hükümdarlığının sonundaki tek bir kararla açıklamak eksik kalır. [5]

Carlos’un 1554–1556 arasındaki devirleri, hanedan içindeki görev ve toprak dağılımını belirginleştirdi. Napoli, Milano, Hollanda, Sicilya ve İspanya, oğlu II. Felipe’ye geçti. İmparatorluk makamında ise kardeşi Ferdinand onun yerini alarak farklı hattı sürdürdü. İspanyol ve Avusturyalı Habsburgları ayırırken, hangi toprakların ve makamların devredildiğine bakmak gerekir. [4]

Ayrı yönetim hatları oluşması, hanedanın sonraki ilişkilerinin bütünüyle koptuğu anlamına gelmez. IV. Felipe’nin XVII. yüzyıldaki monarşisi, Avusturyalı Habsburg akrabalarıyla ittifak kurmayı sürdürdü. Siz iki kolu karşılaştırırken, toprak paylaşımıyla akrabalık ittifakını birlikte değerlendirebilirsiniz. Böylece ayrılmanın konusu olan hükümdarlık alanlarıyla, devam eden siyasi ilişkiyi ayırt edebilirsiniz. [15]

Amerikan gümüşü, savaşlar ve borçlar monarşiyi nasıl etkiledi?

Amerikan gümüşünün mali hikâyesi, yalnız Avrupa’ya ulaşan değerli maden üzerinden anlatılamaz. UNESCO’ya göre XVII. yüzyılda Potosí madenlerinde, mita sistemiyle 13.500 yerli zorunlu çalıştırılıyordu. Cerro Rico madenleri, su gücüyle çalışan değirmenler ve cıvalı patio tekniğinden yararlanıyordu. Bu uygulamalarla madenler, 1580 sonrasında tam üretim kapasitesine ulaşmıştı. [7]

Gümüş üretimi sürerken, II. Felipe döneminde hazine defalarca ödeme durdurmasına başvurdu. Bu durdurmalar 1557, 1560, 1575 ve 1596 yıllarında gerçekleşerek borç ilişkilerini etkiledi. İlk iki kriz, babası V. Karl’dan devraldığı borçlarla da bağlantılıydı. Dolayısıyla Amerika’dan gelen gümüş, hükümdarın bütün ödeme sorunlarını kendiliğinden ortadan kaldırmıyordu. [8]

1570’lerin ilk yarısında, Flandre ve Osmanlı cephelerinin artan giderleri hazine üzerindeki baskıyı büyüttü. Aynı sırada 1572–1574 gümüş sevkiyatlarının olağan dışı düşüklüğü Kastilya hazinesini sıkıştırdı. Burada gelirlerin miktarı kadar, savaş harcamalarıyla aynı döneme nasıl denk geldiği de belirleyiciydi. Gümüş akışını, cephelerin ihtiyaçlarından ayrı değerlendirmek bu sıkışmayı açıklamaya yetmez. [8]

1575 ödeme durdurması, 14,6 milyon dukalık asiento borcunu kapsayan bir mali müdahaleydi. Alacaklılara, 1577 uzlaşmasında ortalama olarak alacaklarının yüzde 62’si geri ödendi. Bu rakamlar, krizin yalnız sarayla sınırlı olmayan bir alacaklı boyutu bulunduğunu gösterir. Borçların yeniden düzenlenmesi, bankerlerin hükümdardan beklediği ödemelerin koşullarını doğrudan etkiliyordu. [8]

Bu ödeme durdurmalarının anlamı konusunda, araştırmacılar birbirinden farklı yorumlar geliştirmiştir. Drelichman ve Voth, II. Felipe’nin borçlarının hükümdarlığının büyük bölümünde sürdürülebilir olduğunu savunur. Onların yorumunda ödeme durdurmaları, sürekli mali çöküşün tek başına yeterli kanıtı değildir. Bu yaklaşım, krizlerin varlığını kabul ederken borç düzeninin uzun süreli işleyişini vurgular. [9]

Álvarez-Nogal ve Chamley ise 1575–1577 krizindeki siyasi baskıya ve ticari zarara odaklanır. Kralın, Cortes’teki şehirleri vergi taahhütlerini ikiye katlamaya zorlayan stratejisini öne çıkarırlar. Çalışmaları, kredi donmasının banka iflaslarına, duran panayırlara ve ticari zarara yol açtığını gösterir. Böylece sürdürülebilirlik tartışmasının yanında, krizin şehirler ve ticaret üzerindeki sonuçları görünür olur. [10]

II. Carlos’un ölümü neden bir veraset krizine yol açtı?

II. Carlos, iki evliliğinden de çocuğu olmadan 1 Kasım 1700’de öldü. Ölümüyle İspanyol Habsburglarının hükümdarlığı sona erdi; vasiyeti ise yeni varisi belirliyordu. Bu varis, Fransa Kralı XIV. Louis’nin torunu Anjou Dükü Felipe’ydi. Vasiyet, onu İspanyol monarşisinin tek varisi olarak göstererek tahtın geleceğini düzenliyordu. [13]

Ancak Felipe’nin adaylığı, Fransa ile İspanya’nın birleşmesi ihtimali konusunda kaygı doğurdu. İngiltere, Hollanda Cumhuriyeti ve imparatorluk tarafı, 1701 Büyük İttifakı’nda bir araya geldi. Bu ittifak, Habsburg Arşidükü Karl’ın İspanya tahtı üzerindeki iddiasını destekliyordu. [14]

1713 Utrecht düzenlemesi, V. Felipe’yi İspanya kralı olarak tanırken veraset hakkını sınırlandırdı. Felipe, Fransa tahtındaki veraset hakkından çıkarıldı. İspanya’nın İtalya ile Hollanda’daki topraklarının çoğu ise Avusturya’ya geçti. Sonuç, hem hükümdarın kimliğini hem Avrupa’daki toprak dağılımını ilgilendiren bir düzenlemeydi. [14]

Kısa kronoloji

1. 1469 Isabel ile Fernando’nun evliliği, sonraki monarşinin hanedan temelini oluşturdu. [2]
2. 1496 Juana ile Felipe’nin evliliği, Habsburglarla İspanyol tahtları arasında miras bağlantısı kurdu. [3]
3. 1504 Isabel’in ölümü üzerine Kastilya tacı kızı Juana’ya geçti. [4]
4. 1516–1519 Carlos İspanyol tahtlarına çıktı; ardından V. Karl adıyla imparator seçildi. [2][4]
5. 1521–1522 Avusturya topraklarının Ferdinand’a devri, iki hanedan kolunun ayrılmasının temelini oluşturdu. [5]
6. 1524 Carlos, Kastilya’nın denizaşırı topraklarını yönetmek için Hint Adaları Konseyi’ni kurdu. [2]
7. 1554–1556 İspanya, Hollanda ve belirtilen İtalyan toprakları II. Felipe’ye devredildi. [4]
8. 1561–1565 Saray Madrid’e taşındı; ardından Manila kalyon ticareti başladı. [4][6]
9. 1575–1577 Ödeme durdurmasını, kredi krizi ve alacaklılarla yapılan uzlaşma izledi. [8][10]
10. 1580 II. Felipe, Henrique’nin ölümünün ardından Portekiz tacını ele geçirdi. [4]
11. 1700–1701 II. Carlos çocuksuz öldü; ardından Karl’ı destekleyen Büyük İttifak kuruldu. [13][14]
12. 1713 Utrecht, V. Felipe’nin krallığını tanıdı ve Fransa verasetinden ayrılmasını düzenledi. [14]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

1496’daki çifte evlilik düzenlemesi, hanedan bağının yanında somut bir ödeme kolaylığı sağladı. İki hanedanın birbirine ödeyeceği geleneksel çeyizler, karşılıklı olarak mahsuplaştırılabildi. Siz bunu, karşılıklı borçların birbirinden düşülmesine benzeyen gündelik bir hesapla düşünebilirsiniz. Evlilik diplomasisinin içinde, böylece aile bağları kadar ödeme düzenlemeleri de bulunuyordu. [3]

Metropolitan Müzesi’nin aktardığı tahmin, Amerikan gümüşünün Asya bağlantısının boyutuna işaret eder. Yeni İspanya ve Peru gümüşünün üçte birine varan bölümü Uzak Doğu’ya gitti. Bunun bir tahmin olduğu, oranı değerlendirirken özellikle göz önünde tutulmalıdır. Manila ticareti, gümüşün hikâyesini Avrupa’yla sınırlamayan bu bağlantının somut örneğidir. [6]

II. Felipe’nin yüzlerce kredi sözleşmesinde, ödeme tutarı veya vadesi doğrulanabilir olaylara bağlanabiliyordu. Gümüş filolarının gelişi, bu sözleşmelerde kullanılabilen olaylar arasında yer alıyordu. Böylece hükümdar, riskin bir bölümünü sözleşme koşulları aracılığıyla bankerlerle paylaşıyordu. Borçlanma ilişkisi, yalnız alınan tutardan değil, ödeme şartlarından da oluşuyordu. [11]

İspanya Ulusal Arkeoloji Müzesi’nin tanıttığı V. Karl altın madalyası, mirası görselleştiriyordu. Madalyanın arka yüzünde, hükümdarın miras aldığı krallıklar ayrı arma işaretleriyle gösteriliyordu. Bu tasarım, farklı krallıkları aynı hükümdarla ilişkilendiren bir imparatorluk propagandası taşıyordu. Bileşik monarşinin ayrı parçaları, böylece bir madalyanın üzerinde birlikte temsil edilebiliyordu. [12]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Habsburg İspanyası tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Habsburg Spain en.wikipedia.org
3. Schönbrunn Group — Marrying into Spain: Philip the Fair and Joan the Mad habsburger.net
4. The Metropolitan Museum of Art — Iberian Peninsula, 1400–1600 metmuseum.org
5. Schönbrunn Group — Ferdinand I: overshadowed by his elder brother habsburger.net
6. The Metropolitan Museum of Art — The Manila Galleon Trade metmuseum.org
7. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — City of Potosí whc.unesco.org
8. Drelichman ve Voth — Serial defaults, serial profits repositori-api.upf.edu
9. CEPR — The Sustainable Debts of Philip II cepr.org
10. Álvarez-Nogal ve Chamley — Philip II against the Cortes and the Credit Freeze of 1575–1577 e-archivo.uc3m.es
11. CEPR — Risk Sharing with the Monarch cepr.org
12. Museo Arqueológico Nacional — El Imperio de los Austrias man.es
13. Versailles Sarayı — Spain and Versailles en.chateauversailles.fr
14. National Army Museum — War of the Spanish Succession nam.ac.uk
15. The Wallace Collection — The Habsburgs and the Spanish Empire wallacecollection.org

Görsel: Spanish Habsburgs.jpg — Wikimedia Commons, Public domain