Göktürk Kağanlığı: Türk adını ilk kullanan devlet

Bugün kimliğinizde, pasaportunuzda ve takımınızın tribününde ‘Türk’ sözcüğünü görüyorsunuz. Bu sözcüğü resmî devlet adı olarak ilk kullanan yönetim, 552 yılında Moğolistan bozkırlarında kurulan Göktürk Kağanlığı’dır.

Bu yazıda kağanlığın nasıl ve nerede kurulduğunu, hükümdarlarını, savaşlarını ve elimizdeki en sağlam belgeleri, yani Orhun yazıtlarını öğreneceksiniz. Bayrak ve yüzölçümü gibi sık aranan konularda hangi bilginin sağlam, hangisinin tartışmalı olduğunu da ayıracağız.

Göktürk Kağanlığı’nı kim kurdu, nasıl kuruldu?

Kurucu Bumin Kağan’dır. Bumin, 552 yılında Juan-Juanları yenerek bağımsız Göktürk Kağanlığı’nı kurdu. Bu tarihten önce Göktürkler bağımsız değildi.

Göktürkler, bağımsızlıktan önce Juan-Juanlara bağlı yaşıyordu. Altay Dağları’nın güney eteklerinde demir üretimi yapıyorlardı. Silah ve araç yapabilen bir topluluğun, bağlı olduğu devleti yıkacak güce ulaşması bu yüzden şaşırtıcı değildir.

Göktürkler 545 yılında Çin’deki Batı Wei Devleti ile ilk resmî ilişkilerini kurmuştu. Yani bağımsızlıktan yedi yıl önce de dış dünyayla diplomasi yürütüyorlardı.

Göktürk Kağanlığı ne zaman ve nerede kuruldu?

Kuruluş tarihi 552’dir. Kuruluş sahası, bugünkü Moğolistan ile Altay Dağları çevresindeki İç Asya bozkırlarıydı. Kağanlığın doğu merkezinin adı Ötüken’di.

Göktürklerin dili Eski Türkçeydi. Soğdca da kağanlığın yazışma ve yönetiminde kullanılıyordu. Başlıca inanç geleneği ise Gök Tanrı inancıydı.

Göktürk Kağanlığı hükümdarları kimlerdi?

İlk kağan Bumin’dir. Ardından Kara Kağan geçti; Kara Kağan’ın 553’teki ölümünden sonra Mukan Kağan tahta çıktı. Mukan 553–572, kardeşi Taspar Kağan ise 572–581 yıllarında hüküm sürdü.

Batıda başka bir isim öne çıkar: Bumin’in kardeşi İstemi Yabgu. Kağanlığın batıdaki fetihlerini ve batı kanadının yönetimini o üstlendi.

İkinci Kağanlık döneminde sıra şöyleydi: İlteriş Kutluğ Kağan 682’de bağımsızlığı yeniden kurdu. Ardından kardeşi Kapgan, daha sonra Bilge Kağan hükümdar oldu.

1. 552 Bumin Kağan
2. 553’e kadar Kara Kağan
3. 553–572 Mukan Kağan
4. 572–581 Taspar Kağan
5. 682’den İlteriş Kutluğ Kağan, sonra Kapgan, sonra Bilge Kağan

Göktürk Kağanlığı savaşları ve diplomasisi

Göktürkler yalnız kılıçla değil, ittifakla da genişledi. İstemi, 557’de Sasani hükümdarı I. Hüsrev ile Akhunlara karşı ittifak kurdu. Böylece batıdaki rakibe iki devletin baskısı bindi.

Soğd elçi Maniakh, 568’de Konstantinopolis’te İmparator II. Justinus’a ulaştı ve Göktürk-Bizans ittifakını görüştü. Bu, Orta Asya bozkırından Akdeniz’e uzanan bir diplomasi hattıdır. Bir araştırma ilk Göktürk-Bizans elçiliğini 563’e tarihler; birçok çalışma ise ilk temas için Maniakh’ın 568 elçiliğini esas alır.

Savaş haritası da batıya uzanır: Göktürk kuvvetleri 576 yılında Kerç Boğazı’nı geçerek Kırım’a girdi. Moğolistan’dan çıkan bir ordunun Karadeniz kıyısına ulaşması, mesafeyi düşününce dikkat çekicidir.

Doğu kanadının sonu ise Çin’den geldi. Doğu Göktürk Kağanlığı’nın bağımsız yönetimi 630 yılında Tang Çin’inin askerî müdahalesiyle sona erdi. 682’de İlteriş Kutluğ Kağan bu bağımsızlığı yeniden kurdu.

Göktürk Kağanlığı en geniş sınırları ve haritası

Genişleme döneminde Göktürklerin hâkimiyet sahası doğuda Kore çevresinden batıda Karadeniz’e kadar uzandı. Haritaya baktığınızda bunun Avrasya bozkır kuşağının büyük bölümü olduğunu görürsünüz.

Bölünme tarihi kaynaklarda farklıdır. Türk Maarif Ansiklopedisi doğu-batı ayrılığını 582’ye yerleştirir. İngilizce Vikipedi ise İlk Kağanlığın kesin bölünmesini 603 olarak verir. Haritalarda gördüğünüz doğu ve batı kanatları bu ayrışmanın sonucudur.

Göktürk Kağanlığı kaç km²? Yüzölçümü ve nüfus

Bu sorunun tek cevabı yok. İngilizce Vikipedi İlk Göktürk Kağanlığı için 557 yılında 6 milyon km² verir. Türkçe Vikipedi ise genel Göktürk Kağanlığı için tarih belirtmeden 9,3 milyon km² (9.300.000 km²) yazar.

İki rakam farklı kapsamlara ve tarihlere bağlıdır. Bu yüzden aynı yıla ait kesin ölçümler gibi karşılaştırılamaz. Bir ders sınavında karşınıza çıkarsa hangi kaynağa dayandığına bakın.

Nüfus için de benzer bir uyarı gerekir. İngilizce Vikipedi, Osman Karatay’ın çalışmasına dayanarak VI. yüzyıl nüfusunu yaklaşık 3 milyon gösterir. Bu, çağdaş bir nüfus sayımı değil, bir tahmindir.

Göktürk Kağanlığı bayrağı nasıl görünürdü?

İnternette dolaşan mavi zeminli kurt başlı bayrak görselleri kesin tarihî belgeye dayanmaz. Elvin Yıldırım’ın çalışması, Çin kaynaklarının altın kurt başlı sancak anlattığını kaydeder; renk belirtmediğini de ekler.

Somut bir örnek var: Şibir Kağan, 617 yılı çevresindeki Çin isyanlarında Liang Shih-tou ve Liu Wu-Chou’ya atlar ve altın kurt başlı tuğlar gönderdi. Yani kurt başlı altın simge kaynaklarda geçer, ama zemin rengi belli değildir.

Kısa kronoloji

• 545: Göktürkler ile Batı Wei arasında resmî ilişkiler kuruldu.
• 552: Bumin, Juan-Juanları yenerek bağımsız kağanlığı kurdu.
• 553–572: Mukan Kağan hüküm sürdü.
• 557: İstemi, Akhunlara karşı Sasanilerle ittifak kurdu.
• 568: Maniakh’ın elçiliği Konstantinopolis’e ulaştı.
• 572–581: Taspar Kağan hüküm sürdü.
• 576: Göktürk kuvvetleri Kırım’a geçti.
• 582 / 603: Doğu-batı bölünmesi için kaynaklarda farklı tarihler kullanılır.
• 630: Doğu Kağanlığı Tang Çin’ine yenildi.
• 682: İlteriş Kutluğ Kağan bağımsızlığı yeniden kurdu.
• Yaklaşık 720–725: Tonyukuk Yazıtı dikildi.
• 732: Kül Tigin Yazıtı dikildi.
• 735: Bilge Kağan Yazıtı dikildi.
• 744–745: Göktürk hâkimiyeti sona erdi; kaynakların son yıl tercihleri farklıdır.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Demirci bir halk: Göktürkler, Juan-Juanlara bağlıyken Altayların güney eteklerinde demir üretiyordu.
• Buda mabedi: Taspar Kağan, 572–581 arasındaki hükümdarlığında Budizm’e ilgi gösterdi ve Ötüken’de bir Buda mabedi yaptırdı. Gök Tanrı inancının hâkim olduğu bir devlette bu dikkat çekicidir.
• Soğdca yazıt: İlk Kağanlıktan kalan Bugut Yazıtı’nın Soğdca metni, Göktürk hanedanının tarihinin yalnız Türkçe belgelerle aktarılmadığını gösterir.
• Çince yüzler: Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının batı yüzlerinde Çince metinler bulunur.
• Altın kurt başlı tuğlar: Şibir Kağan’ın Çinli isyancılara gönderdiği armağanlar arasında bunlar da vardı.

Orhun yazıtları ve bugün görebilecekleriniz

Göktürkleri kendi ağızlarından dinlemek istiyorsanız Orhun yazıtlarına bakmalısınız. Kül Tigin Yazıtı 732’de, Bilge Kağan Yazıtı 735’te dikildi. Tonyukuk Yazıtı yaklaşık 720–725 yıllarına tarihlenir.

Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtlarının bulunduğu Höşöö Tsaydam anıt alanı, Moğolistan’da yaklaşık 47,56056° kuzey ve 102,84111° doğu koordinatlarındadır. Haritada bu koordinatı girerek yerini bulabilirsiniz.

Göktürk anıtlarını da kapsayan Orhun Vadisi Kültürel Peyzajı, 121.967 hektarlık alanıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir. Moğolistan’a gidecek bir gezgin için bu, listede yer alan somut bir durak demektir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Türk islamansiklopedisi.org.tr
2. Wikipedia — First Turkic Khaganate en.wikipedia.org
3. Vikipedi — Türk Kağanlığı tr.wikipedia.org
4. Türk Maarif Ansiklopedisi — Göktürkler turkmaarifansiklopedisi.org.tr
5. Türk Maarif Ansiklopedisi — Göktürk Yazıtları turkmaarifansiklopedisi.org.tr
6. Li Qiang ve Stefanos Kordosis — The Geopolitics on the Silk Road medievalworlds.net
7. Encyclopaedia Iranica — Sogdian Trade iranicaonline.org
8. İstanbul Üniversitesi — Elvin Yıldırım, Türk Kültüründe Renkler ve İfade Ettikleri Anlamlar, s. 69 nek.istanbul.edu.tr
9. Mehmet Tezcan — Orhun Yazıtları Diplomatik Bakımdan Hangi Gruba Girer? dergipark.org.tr
10. UNESCO — Orkhon Valley Cultural Landscape whc.unesco.org
11. Wikipedia — Orkhon inscriptions en.wikipedia.org

Görsel: Map of the First Turkic Khaganate in Eurasia circa 576 CE.png — naturalearthdata.com, offered to the Public Domain per Terms, CC0