یونانی کوینه (Koini Grekçesi) شکل مشترکی از زبان یونانی بود که پس از فتوحات اسکندر (İskender) در سده چهارم پیش از میلاد، در بخش بزرگی از مدیترانه (Akdeniz) و خاورمیانه (Orta Doğu) گسترش یافت. این زبان بیشتر بر پایه یونانی آتیک (Attika Yunancası) شکل گرفت. هم کسانی که زبان مادری‌شان یونانی بود و هم کسانی که یونانی را به‌عنوان زبانی دیگر آموخته بودند، از آن برای ارتباط استفاده می‌کردند.
چطور زبان دستگاه اداری پادشاهی می‌توانست وسیله بیان گلایه خشمگینانه یک کودک هم باشد؟ پاپیروس‌های یونانی هم امور رسمی را ثبت کرده‌اند و هم دلخوری‌های خانوادگی را. اگر شما مسیر کوینه را از سپاهیان اسکندر تا سکونتگاه‌های مصر (Mısır)، ترجمه‌های کتاب مقدس و نامه‌های شخصی دنبال کنید، گسترش آن را در پیوند با نهادها و ارتباطات روزمره می‌بینید.
کوینه یعنی چه و کدام گویش‌ها در شکلگیری آن سهم داشتند؟
این نام از عبارت ἡ κοινὴ διάλεκτος میآید؛ یعنی «زبان مشترک» یا «گویش مشترک». «مشترک» در اینجا به وسیله‌ای مشترک برای ارتباط اشاره دارد. در دوره هلنیستی (Helenistik Dönem)، مردم بیرون از یونان (Yunanistan) هم از این زبان استفاده می‌کردند؛ از جمله کسانی که زبان مادری‌شان چیز دیگری بود.
آتیک پایه اصلی آن را فراهم کرد. گویش ایونی (İyonya Yunancası) بهویژه در واژگان سهم داشت، اما سهم گویش دوری (Dor Yunancası) کمتر بود. تأثیر گویش آئولی (Aiol Yunancası) بسیار محدود ماند. بنابراین کوینه از چند گویش یونانی مایه گرفت، اما سهم آن‌ها برابر نبود.
این نام سطوح مختلف بیان را هم در بر می‌گیرد. کوینه هم شامل زبان ادبی پولیبیوس (Polibios) و پلوتارک (Plutarkhos) بود و هم گونه‌های گفتاری روزمره. وقتی شما با این اصطلاح روبه‌رو می‌شوید، ممکن است منظور نوشته‌ای پرداخته یا ارتباطی عادی باشد. این نام به یک سبک واحد اشاره نمی‌کند که همه گویشوران دقیقاً به یک شکل به کار ببرند.
فتوحات اسکندر چگونه زبان یونانی را گسترش داد؟
سپاهیان اسکندر، گویشوران گونه‌های مختلف یونانی را با هم در تماس قرار دادند. این برخوردها یکی از بسترهای شکلگیری گویشی مشترک بود. فتوحات او در سده چهارم پیش از میلاد، قلمرو رواج یونانی را گسترش داد. این روند به تبدیل آن به زبانی مشترک در بخش بزرگی از مدیترانه و خاورمیانه کمک کرد.
پس از اسکندر، دامنه کاربرد یونانی مشترک از پادشاهی بطلمیوسی (Ptolemaios Krallığı) در مصر تا شاهنشاهی سلوکی (Seleukos İmparatorluğu) در بین‌النهرین (Mezopotamya) امتداد داشت.
مصر نشان می‌دهد که فتح نظامی به‌تنهایی توضیح کاملی نیست. پیش از آنکه اسکندر در 332 پیش از میلاد این کشور را فتح کند، زبان یونانی در آنجا کاربرد داشت. پس از فتح او، نخبگانی یونانی‌زبان در جایگاه فرمانروایی مستقر شدند. تماس زبانیِ از پیش موجود، پیوند محکم‌تری با قدرت سیاسی پیدا کرد.
در دوره بطلمیوسیان، یونانی زبان دربار و ردههای بالای دستگاه اداری بود. بنابراین نخبگان مصری که می‌خواستند وارد طبقه حاکم شوند، باید آن را می‌آموختند. امکان دستیابی به منصب‌های بلندپایه، به یونانی ارزشی عملی می‌داد که فراتر از ارتباط میان یونانیزبانان بود.
اسکان جمعیت نیز بستر دیگری برای تماس فراهم کرد. در فیوم (Feyyum)، اجتماعاتی مانند فیلادلفیا (Filadelfiya) پیرامون زمین‌هایی شکل گرفتند که به سربازان یونانی و مقدونی واگذار شده بود. یونانیان و مصریان در این سکونتگاهها کنار هم زندگی می‌کردند. با این حال، بیشتر جمعیت مصر همچنان به زبان مصری حرف میزدند و مینوشتند، هرچند یونانی جایگاه اداری قدرتمندی داشت.
خط زمانی
- سده چهارم پیش از میلاد: فتوحات اسکندر و تماس میان یونانیزبانان در سپاه او، گسترش یونانی مشترک را شتاب داد.
- 332 پیش از میلاد: اسکندر مصر را فتح کرد. پس از آن، نخبگان حاکم یونانی‌زبان در آنجا وزن بیشتری پیدا کردند.
- 323 پیش از میلاد: اسکندر درگذشت. این تاریخ را به‌طور سنتی آغاز دوره پساکلاسیک زبان یونانی می‌دانند.
- سده‌های سوم تا دوم پیش از میلاد: جامعه یهودی اسکندریه (İskenderiye)، متون مقدس عبری را به یونانی ترجمه کرد.
- 261–256 پیش از میلاد: زنون (Zenon) امور تجاری آپولونیوس (Apollonios) را در داخل و خارج مصر اداره می‌کرد.
- پیش از 27 آوریل 257 پیش از میلاد: الکساندروس (Aleksandros) از فیلادلفیا نامه‌ای یونانی به زنون نوشت.
- 104 میلادی: تئوناس (Theonas) به یونانی برای آپیون (Apion) نامه نوشت و ارتباط روزمره را با خبرِ یک اعلامیه اداری همراه کرد.
- سده‌های دوم تا سوم میلادی: تئون (Theon)، که کودک بود، در نامه‌ای یونانی پدرش را به‌خاطر جا گذاشتن او سرزنش کرد.
یونانی کوینه چه تفاوتی با یونانی آتیک کلاسیک دارد؟
کوینه پایه آتیک خود را حفظ کرد، اما الگوهای دستوری آن تغییر کرد. آتیک کلاسیک صورت‌های دستوریِ مثنی داشت که مشخصاً به دو موجود یا چیز اشاره می‌کردند. این صورت‌ها در کوینه از میان رفتند. در نتیجه، تمایزی دستوری حذف شد که گویشوران آتیکِ دوره‌های پیشین می‌توانستند با تغییر صورت واژه بیان کنند.
کاربرد وجه تمنایی نیز کمتر شد. بعضی از کارکردهای آن به وجه التزامی و زمان آینده منتقل شد. در واقع، وظایف دستوری میان صورت‌ها دوباره تقسیم شد: معناهایی که پیش‌تر با یک دسته از صورت‌ها بیان می‌شدند، حالا با صورت‌های دیگری انتقال می‌یافتند.
شکل نوشتاری هم تغییر کرد. در جاهایی که آتیک معمولاً ترکیب حروف ττ را به کار می‌برد، کوینه عموماً از σσ استفاده می‌کرد. این ویژگی مشخصی است که شما هنگام مقایسه این دو گونه می‌توانید به آن توجه کنید. این تفاوت در کنار تغییرات دستور زبان و جمله‌سازی قرار می‌گیرد.
جمله‌های کوینه عموماً کوتاه‌تر شدند. نویسندگان بیشتر بندها را کنار هم می‌آوردند و به هم وصل می‌کردند. حروف اضافه نیز نقش پررنگ‌تری پیدا کردند. ساختارهای متکی بر بندهای وابسته، غلبه کمتری داشتند. این گرایش‌ها به توضیح تفاوت‌های آتیک کلاسیک و یونانی هلنیستی کمک می‌کنند، اما به این معنی نیستند که همه متن‌های کوینه سبک یکسانی دارند.
تلفظ هم در دوره کوینه تغییر کرد. نظام تکیه از تفاوت‌های مبتنی بر زیر و بمی صدا به سوی تکیه فشاری رفت؛ یعنی یک هجا با تأکید بیشتری ادا می‌شد. بنابراین تحول کوینه، علاوه بر واژگان نوشتاری، پایانه‌های دستوری و ترتیب بندها، صدا را هم در بر می‌گرفت.
در ترجمه هفتادی، عهد جدید و پاپیروس‌های روزمره چه گونه‌هایی دیده می‌شود؟
ترجمه هفتادی (Septuaginta)، مجموعه‌ای از ترجمه‌های یونانی کتاب مقدس عبری است که جامعه یهودی اسکندریه در سده‌های سوم و دوم پیش از میلاد تهیه کرد. مترجمان به یونانی مینوشتند و هم‌زمان می‌کوشیدند ویژگی‌های صوری متن‌های عبریِ مبدأ را حفظ کنند. این تلاش باعث شد بخش‌هایی از ترجمه، ویژگی‌هایی متفاوت با کاربرد عادی یونانی هلنیستی داشته باشد.
یان یوستن (Jan Joosten) زبان پایه اسفار پنج‌گانه در ترجمه هفتادی را همان یونانی‌ای می‌داند که در اوایل دوره هلنیستی در مدیترانه به آن سخن می‌گفتند و مینوشتند. این ارزیابی، آن را در چارچوب زبان مشترک زمان خود قرار می‌دهد. ویژگی‌های ناشی از ترجمه نیز در همین بستر زبانی گسترده‌تر جای می‌گیرند.
در مقابل، نوشته‌های عهد جدید (Yeni Ahit) از ابتدا به یونانی تألیف شدند. در سراسر کتاب مقدس یونانی، بعضی واژه‌ها و عبارت‌ها صورت یونانی دارند، اما معناهای عبری را حمل می‌کنند. بخش بزرگی از واژگان تخصصی آن به دین و الهیات مربوط است. بنابراین ظاهر یونانی یک واژه همیشه تمام پیشینه معنای آن را نشان نمی‌دهد.
کتاب مکاشفه (Vahiy Kitabı) نمونه‌ای از بحث بر سر ساخت‌های نامعمول است. استیون تامپسون (Steven Thompson) فعل‌ها و ساختارهای نامعمول جمله‌های آن را با نحو زبان‌های سامی، بهویژه عبریِ کتاب مقدس، توضیح داد. مکس ویلکاکس (Max Wilcox) استدلال کرد که باید تأثیر ترجمه هفتادی یا تقلید آگاهانه از زبان آن را نیز در نظر گرفت. این توضیح‌ها، همان ویژگی‌ها را در نسبت‌های متفاوتی با متن‌های پیشین قرار می‌دهند.
پاپیروس‌های روزمره نشان می‌دهند که یونانی برای نیازهای تجاری و شخصی به کار می‌رفت. زنون بین 261 و 256 پیش از میلاد، امور تجاری آپولونیوس، مسئول امور مالی بطلمیوس دوم (II. Ptolemaios)، را در داخل و خارج مصر اداره می‌کرد. بایگانی او، زبان مشترک را به مدیریت عملی امور تجاری پیوند می‌دهد.
برای دیدن پیوند این زبان با زندگی روزمره، شما می‌توانید گلایه تئون از پدرش را بخوانید. این کودک، پس از آنکه در سفر به اسکندریه جا گذاشته شد، تهدید کرد که دیگر با پدرش حرف نمی‌زند و خوردن و نوشیدن را کنار می‌گذارد. این نامه یونانی با شناسه P.Oxy. 1.119 به سده دوم یا سوم میلادی تعلق دارد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
بایگانی زنون در فیلادلفیا بیش از 2,000 پاپیروس دارد. بیشتر آن‌ها یونانی‌اند. بعضی به دو زبان یونانی و دموتیک (Demotik) نوشته شده‌اند و گروه کوچک‌تری کاملاً دموتیک‌اند. این اسناد، همزیستی زبان‌ها را در اجتماعی ثبت کرده‌اند که یونانی در آن اهمیت عملی زیادی داشت.
یکی از نامه‌های باقی‌مانده، این ارتباط را به چیزی ملموس تبدیل می‌کند. نامه یونانی الکساندروس به زنون، پیش از 27 آوریل 257 پیش از میلاد در فیلادلفیا نوشته شد. اندازه پاپیروس آن 14 × 25.5 سانتی‌متر است. در این شیء کوچک و تاریخ‌دار، بخشی از تاریخ گسترده تماس زبان‌ها حفظ شده است.
نامه دیگری مکاتبه شخصی و امور اداری را کنار هم می‌آورد. در P.Oxy. 1155، به تاریخ 104 میلادی، تئوناس از اسکندریه به آپیون، خدمتگزار معبد ایزیس (İsis)، می‌نویسد. او به یونانی روزمره خبر می‌دهد که اعلامیه والی را هم می‌فرستد.
واژگان هم می‌توانستند به‌اندازه دستور زبان دگرگون شوند. دامنه معنای واژه βάσανος از «سنگ محک» به «آزمودن»، «شکنجه» و «بیماری» گسترش یافت. تغییر دامنه معنایی آن نشان می‌دهد که برای فهم کوینه، باید هم به معنا توجه کرد و هم به صورت‌های آشنای یونانی.
پرسش‌های متداول
کوینه یعنی چه؟
این واژه از ἡ κοινὴ διάλεκτος میآید و به معنی «زبان مشترک» یا «گویش مشترک» است. پایه آن آتیک بود و گویش ایونی بهویژه در واژگان آن سهم داشت.
اسکندر چگونه به گسترش یونانی کوینه کمک کرد؟
فتوحات او تماس میان یونانیزبانان را بیشتر کرد و قلمرو رواج یونانی را گسترش داد. پس از اسکندر، یونانی مشترک از پادشاهی بطلمیوسی در مصر تا شاهنشاهی سلوکی در بین‌النهرین کاربرد داشت.
آیا در مصر بطلمیوسی، یونانی جای زبان مصری را گرفت؟
بیشتر مردم همچنان به زبان مصری حرف میزدند و مینوشتند. یونانی بر دربار و ردههای بالای دستگاه اداری تسلط داشت. در عین حال، بایگانی زنون شواهدی از کاربرد یونانی و دموتیک را حفظ کرده است.
آیا ترجمه هفتادی و عهد جدید از ابتدا به یک شیوه نوشته شدند؟
ترجمه هفتادی، متون مقدس عبری را به یونانی برگرداند. نوشته‌های عهد جدید از ابتدا به یونانی تألیف شدند و همان فرایند ترجمه را طی نکردند.
منابع
- B. H. McLean، یونانی عهد جدید: مقدمه‌ای بر آن، گزیده کمبریج assets.cambridge.org
- ویکی‌پدیا، «یونانی کوینه» tr.wikipedia.org
- دانشنامه قبطی کلرمونت، «زبان یونانی» ccdl.claremont.edu
- ویکی‌پدیا، «یونانی کوینه» en.wikipedia.org
- Jay C. Treat، «تفاوت‌های یونانی کلاسیک و هلنیستی»، دانشگاه پنسیلوانیا ccat.sas.upenn.edu
- B. H. McLean، یونانی عهد جدید: مقدمه‌ای بر آن، گزیده دیگر کمبریج assets.cambridge.org
- Jan Joosten، «گونه‌های یونانی در ترجمه هفتادی و عهد جدید»، کمبریج cambridge.org
- کتابخانه دانشگاه میشیگان، «بایگانی زنون» apps.lib.umich.edu
- دانشگاه نیویورک، مؤسسه مطالعات جهان باستان (ISAW)، «نامه الکساندروس به زنون» isaw.nyu.edu
- دانشگاه میشیگان، کار و جدایی خانواده در مصر رومی deepblue.lib.umich.edu
- کتابخانه دانشگاه ییل، پاپیروس‌های اوکسیرینخوس، 1155، «نامه تئوناس» divinity-adhoc.library.yale.edu
- Daryl D. Schmidt، «ویژگی‌های سامی و ویژگی‌های برگرفته از ترجمه هفتادی در کتاب مکاشفه»، کمبریج cambridge.org
FAQ
کوینه یعنی چه؟
کوینه از عبارت یونانی ἡ κοινὴ διάλεκτος میآید و به معنی «زبان مشترک» یا «گویش مشترک» است. پایه اصلی آن یونانی آتیک بود و بهویژه گویش ایونی نیز در شکلگیری آن سهم داشت.
اسکندر چگونه به گسترش یونانی کوینه کمک کرد؟
فتوحات اسکندر در سده چهارم پیش از میلاد، تماس میان یونانیزبانان را بیشتر کرد و زبان یونانی را به قلمرو گستردهتری برد. پادشاهیهای پس از او نیز با دستگاه اداری، سکونتگاهها و تجارت، به رواج آن کمک کردند.
آیا در مصر بطلمیوسی، یونانی جای زبان مصری را گرفت؟
یونانی زبان دربار و ردههای بالای دستگاه اداری بود، اما بیشتر مردم همچنان به زبان مصری حرف میزدند و مینوشتند. بایگانی زنون شامل اسناد یونانی، اسناد دوزبانه یونانی و دموتیک و اسناد دموتیک است.
آیا ترجمه هفتادی و عهد جدید از ابتدا به یک شیوه نوشته شدند؟
ترجمه هفتادی، متون مقدس عبری را به یونانی برگرداند و گاهی ویژگی‌های زبان مبدأ را حفظ کرد. نوشته‌های عهد جدید از همان ابتدا به زبان یونانی تألیف شدند.
Image: Greek Script from Rosetta Stone (36140196440).jpg — Gary Todd from Xinzheng, China, CC0
