محاصره کوتالعماره در ۲۹ آوریل ۱۹۱۶ پایان یافت. در آن روز، ژنرال چارلز تاونزند (Charles Townshend) پادگان خود را که از نیروهای بریتانیایی و هندی تشکیل شده بود، به نیروهای عثمانی تسلیم کرد. حدود ۱۳٬۰۰۰ نفر اسیر شدند. محاصره از ۷ دسامبر ۱۹۱۵ در جبهه عراقِ جنگ جهانی اول آغاز شده بود. گرسنگی و ناکامی عملیات نجات، سرنوشت آن را رقم زد.
عبارت رایج «۱۳٬۰۰۰ سرباز بریتانیایی» را باید با دقت به کار برد. جمعیت تسلیم‌شده شامل نیروهای بریتانیایی، نیروهای هندی و همراهان ارتش بود. اگر شما پادگان کوت را یکسره بریتانیایی تصور کنید، ترکیب نیروهای گرفتار در آن را نادیده گرفته‌اید. موزه هنگ سلطنتی همپشایر شمار تسلیم‌شدگان را ۱۳٬۳۰۹ نفر اعلام می‌کند که ۳٬۲۴۸ نفرشان از همراهان ارتش بودند.
محاصره کوتالعماره کجا رخ داد؟ نگاهی به نقشه
کوت در عراق امروزی، حدود ۱۶۰ کیلومتری جنوب بغداد قرار داشت. اگر شما به ترکیه سفر می‌کنید و به دنبال شناخت تاریخ عثمانی هستید، این موقعیت جغرافیایی اهمیت دارد: این پیروزی عثمانی در جبهه عراق و بیرون از مرزهای ترکیه امروزی رخ داد.
در نقشه محاصره کوت، ابتدا رود دجله را پیدا کنید. شهر روی شبه‌جزیره‌ای درون پیچ نعل‌اسبی رود قرار داشت. طول این شبه‌جزیره حدود ۳٫۲ کیلومتر و عرض آن ۱٫۶ کیلومتر بود. با این اندازه‌ها می‌توانید فضای محدودی را تصور کنید که پادگان در آن منتظر رسیدن نیروی کمکی بود.
رودخانه همچنین مسیر حرکت‌های اصلی این لشکرکشی را به هم پیوند می‌دهد. تاونزند به‌سوی بغداد پیش رفت، به کوت عقب نشست و تصمیم گرفت از شهر دفاع کند. او به عقب‌نشینی در امتداد دجله به‌سوی بصره ادامه نداد. به این ترتیب، کوت به محل توقف عقب‌نشینی و کانون محاصره‌ای طولانی تبدیل شد.
محاصره کوت در جنگ جهانی اول: چرا نیروهای بریتانیایی پیشروی کردند؟
بریتانیا در نوامبر ۱۹۱۴ بصره را اشغال کرد. یکی از هدف‌های اولیه این لشکرکشی، حفاظت از منابع تأمین نفت منطقه بود. پیشروی بعدی، نیروهای بریتانیایی و هندی را به‌سوی بغداد کشاند. لشکر ششم هندی پونا به فرماندهی تاونزند در ۲۸ سپتامبر ۱۹۱۵ وارد کوت شد.
ورود نیروها در سپتامبر، آغاز محاصره نبود. نیروهای تاونزند سپس به‌سوی بغداد پیش رفتند، اما پیشروی آن‌ها در سلمان پاک متوقف شد. آن‌ها عقب نشستند و حدود ۳ دسامبر ۱۹۱۵ به کوت رسیدند. نیروهای عثمانی در ۷ دسامبر آن‌ها را محاصره کردند.
تاونزند تصمیم گرفت کوت را نگه دارد و عقب‌نشینی به‌سوی بصره را ادامه ندهد. بنا بر گزارش موزه ملی ارتش، نیرویی که در دسامبر محاصره شد، حدود ۱۰٬۰۰۰ سرباز و ۳٬۵۰۰ همراه ارتش داشت. این ارقام به آغاز محاصره مربوط‌اند؛ آمار تسلیم‌شدگان، شمار کسانی را نشان می‌دهد که در پایان اسیر شدند.
آرایش نیروها در محاصره کوت: یگان‌های اصلی
تاونزند فرمانده لشکر ششم هندی پونا بود. بخش‌هایی از گردان ۱/۴ همپشایر در کوت، زیر فرمان تیپ سی‌امِ ژنرال چارلز ملیس (Charles Melliss) خدمت می‌کردند. این آرایش نشان می‌دهد نیروهای بریتانیایی و هندی در یک نیروی محاصره‌شده حضور داشتند و نباید ماجرای نبرد آن‌ها را جدا از هم روایت کرد.
فرماندهان عثمانی شامل نورالدین بیگ (Nurettin Bey)، خلیل بیگ (Halil Bey)، علی‌احسان بیگ (Ali İhsan Bey) و گلتس پاشا بودند. فرماندهی در طول محاصره تغییر کرد. گلتس در ۱۹ آوریل ۱۹۱۶ بر اثر تیفوس در بغداد درگذشت. پس از مرگ او، خلیل پاشا (Halil Paşa) فرمانده ارتش ششم عثمانی شد.
بیرون از کوت، فنتون آیلمر (Fenton Aylmer) فرمانده سپاه دجله بود که اوایل ژانویه ۱۹۱۶ برای نجات پادگان اعزام شد. این سپاه از دو لشکر هندی تشکیل می‌شد. برای درک محاصره باید این نیروها را از هم تشخیص دهید: پادگان داخل کوت، نیروهای عثمانیِ محاصره‌کننده و نیروهای کمکی که می‌کوشیدند خود را به شهر برسانند.
محاصره کوت، ۱۹۱۵–۱۹۱۶: خط زمانی
- نوامبر ۱۹۱۴: نیروهای بریتانیایی بصره را اشغال کردند.
- ۲۸ سپتامبر ۱۹۱۵: لشکر ششم هندی پونا به فرماندهی تاونزند وارد کوت شد.
- حدود ۳ دسامبر ۱۹۱۵: نیروهای بریتانیایی و هندی پس از نبردهای سلمان پاک، در حال عقب‌نشینی به کوت رسیدند.
- ۷ دسامبر ۱۹۱۵: نیروهای عثمانی محاصره را آغاز کردند.
- ۲۴ دسامبر ۱۹۱۵: حمله بزرگ عثمانی نتوانست خطوط دفاعی پادگان را در هم بشکند.
- ژانویه ۱۹۱۶: عملیات نجات به فرماندهی آیلمر و با سپاه دجله آغاز شد.
- ۲۷ مارس ۱۹۱۶: یک سنگ آسیاب با چتر نجات به کوت رسید.
- ۱۵–۲۹ آوریل ۱۹۱۶: هواپیماها برای پادگان تدارکات فرو ریختند.
- ۱۹ آوریل ۱۹۱۶: گلتس پاشا درگذشت؛ خلیل پاشا پس از او فرماندهی ارتش ششم را بر عهده گرفت.
- ۲۹ آوریل ۱۹۱۶: تاونزند پادگان کوت را تسلیم کرد.
- حدود ده ماه بعد: ارتش هند بریتانیا کوت را بازپس گرفت و به‌سوی بغداد پیش رفت.
چرا تلاشها برای شکستن محاصره کوت ناکام ماند؟
حمله بزرگ عثمانی در ۲۴ دسامبر ۱۹۱۵ شکست خورد. پس از آن، گلوله‌باران، آتش تک‌تیراندازها و قطع راه‌های تدارکاتی به عناصر اصلی محاصره تبدیل شدند. پادگان همچنان در محاصره ماند و نیروهای کمکی تلاش کردند از بیرون راهی به داخل باز کنند.
از ۱۳ تا ۲۱ ژانویه ۱۹۱۶، نیروهای کمکی در نبردهای وادی و حنا نتوانستند از خطوط دفاعی عثمانی عبور کنند. موزه ملی ارتش، مجموع تلفات نیروهای کمکی در تلاشها برای نجات کوت را حدود ۲۳٬۰۰۰ کشته و زخمی اعلام می‌کند. این آمار به عملیات نجات مربوط است، نه شمار کسانی که داخل شهر تسلیم شدند.
هواپیماها هم برای رساندن تدارکات به کوت تلاش کردند. بنا بر گزارش موزه نیروی هوایی سلطنتی، از ۱۵ تا ۲۹ آوریل ۱۹۱۶، در ۱۴۰ پرواز، ۱۹٬۰۰۰ پوند تدارکات، معادل حدود ۸٫۶ تن، فرو ریخته شد. این محموله‌ها مانع تمامشدن غذای پادگان نشدند. نیروها در آخرین روز همین بازه تسلیم شدند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
گوشت تازه در پایان دسامبر ۱۹۱۵ تمام شد. تا میانه ژانویه، جیره پادگان به سه‌چهارم مقدار قبلی کاهش یافته بود. شما خرید هفتگی خانه‌تان را تصور کنید که کمتر می‌شود و هیچ محموله تازه‌ای هم از راه نمی‌رسد. در کوت، این کاهش جیره بخشی از محاصره‌ای بود که تا اواخر آوریل ادامه یافت.
اسب‌ها و قاطرها را برای خوراک کشتند. بسیاری از سربازان هندی به دلایل مذهبی از خوردن گوشت اسب خودداری کردند. این جزئیات، بُعد انسانی کمبود غذا را نشان می‌دهد. وجود حیوانی برای کشتن، لزوماً به معنای فراهم‌شدن غذایی پذیرفتنی برای تک‌تک افراد گرسنه پادگان نبود.
نخستین بسته تدارکاتی که در ۱۳ ژانویه ۱۹۱۶ از هواپیما برای کوت فرو انداخته شد، حاوی چاشنی‌های انفجاری بود. بسته در خطوط عثمانی فرود آمد. این رویداد نشان می‌دهد حتی وقتی هواپیما به منطقه محاصره می‌رسید، ممکن بود محموله به دست گیرندگان موردنظر نرسد.
در ۲۷ مارس، یک چتر نجات ویژه، سنگ آسیابی به وزن ۷۰ پوند، معادل حدود ۳۱٫۸ کیلوگرم، به کوت رساند. وقتی بررسی می‌کنید هواپیماها چه چیزهایی به کوت حمل می‌کردند، باید این محموله را هم در کنار آمار تدارک‌رسانی هواییِ روزهای بعد در نظر بگیرید.
ملیس در نامه‌ای به تاریخ ۲۵ دسامبر ۱۹۱۵، به‌شدت از تاونزند انتقاد کرد که به‌ندرت به سربازانش و سنگرهای خط مقدم سر می‌زند. این نامه، انتقاد درون فرماندهی بریتانیا را در جریان محاصره ثبت کرده است؛ درست پس از حمله ناکام عثمانی.
ستوان هنری گالوپ (Henry Gallup) در یادداشت روزانه ۲۵ آوریل ۱۹۱۶، آماده‌سازی برای نابودکردن تجهیزات پیش از تسلیم را ثبت کرده است. چرخ‌های گاری را با تبر شکستند و توپ‌ها را منفجر کردند. این اقدامات پیش از تسلیم در ۲۹ آوریل انجام شد.
چه کسی در محاصره کوت پیروز شد و چند نفر تسلیم شدند؟
ارتش عثمانی در محاصره پیروز شد. در ۲۹ آوریل ۱۹۱۶، غذا تمام شده بود و دیگر امیدی به رسیدن نیروی کمکی نبود. تاونزند پادگان را تسلیم کرد. موزه هنگ سلطنتی همپشایر شمار تسلیم‌شدگان را ۱۳٬۳۰۹ نفر ثبت کرده است: ۲٬۶۸۹ نفر نیروی بریتانیایی و ۱۰٬۴۴۰ نفر نیروی هندی. رقم دوم شامل ۳٬۲۴۸ نفر از همراهان ارتش است.
آمار منتشرشده یکسان نیست. جعبه اطلاعات ویکی‌پدیای انگلیسی شمار اسیران را ۱۳٬۱۶۴ نفر اعلام می‌کند. ویکی‌پدیای ترکی و موزه هنگ سلطنتی همپشایر رقم ۱۳٬۳۰۹ نفر را آورده‌اند. عبارت «حدود ۱۳٬۰۰۰ نفر» ابعاد رویداد را نشان می‌دهد و این اختلاف را هم پنهان نمی‌کند. همچنین باعث نمی‌شود همه تسلیم‌شدگان را سرباز رزمی بریتانیایی به حساب بیاوریم.
اسارت با مرگ‌های بیشتری همراه شد. موزه ملی ارتش می‌گوید حدود یک‌سوم از نزدیک به ۱۳٬۰۰۰ اسیر، بر اثر بیماری، تغذیه ناکافی و بدرفتاری جان باختند. تسلیم، محاصره را پایان داد، اما رنج اسیران را تمام نکرد.
کتابی درباره محاصره کوت و مسئله یادآوری آن
یکی از کتاب‌های این لشکرکشی، اثر سروان مقبل بیگ (Mukbil Bey) با عنوان جبهه عراق ۱۹۱۴–۱۹۱۸: محاصره کوتالعماره است. انجمن تاریخ ترکیه (Türk Tarih Kurumu) آن را در سال ۲۰۱۹، با ترجمه گل کارابودا (Gül Karabuda) از فرانسوی به ترکی منتشر کرد. این اثر، نقطه شروع مشخصی برای خوانندگانی است که کتابی درباره جبهه عراق و کوت می‌خواهند.
تعبیر «پیروزی فراموش‌شده» زمینه آموزشی مشخصی دارد. پژوهشی در سال ۲۰۱۹ درباره کتاب‌های درسی نشان داد که نیمی از کتاب‌های بررسی‌شده، پیروزی کوت را به‌کلی حذف کرده‌اند. نیم دیگر فقط در یک تا سه جمله به آن پرداخته بودند. این یافته به همان کتاب‌های درسی بررسی‌شده مربوط است، نه همه روایت‌های تاریخ عثمانی.
پیروزی عثمانی را باید در بستر تحولات نظامی بعدی هم دید. حدود ده ماه پس از تسلیم، ارتش هند بریتانیا کوت را بازپس گرفت و به‌سوی بغداد پیش رفت. پیروزی در محاصره سال ۱۹۱۶، تسلط پایدار عثمانی بر کوت را تضمین نکرد.
پرسش‌های متداول
محاصره کوت چه زمانی آغاز شد و پایان یافت؟
محاصره در ۷ دسامبر ۱۹۱۵ آغاز شد و با تسلیم تاونزند در ۲۹ آوریل ۱۹۱۶ پایان یافت. ورود نیروها به کوت در سپتامبر ۱۹۱۵، بخشی از پیشروی پیشین نیروهای بریتانیایی و هندی بود.
آیا کوت در ترکیه بود؟
کوت در عراق امروزی، حدود ۱۶۰ کیلومتری جنوب بغداد قرار داشت. این محاصره در جریان جنگ جهانی اول، در جبهه عراقِ امپراتوری عثمانی رخ داد.
آیا همه اسیران سرباز بریتانیایی بودند؟
خیر. آمار ۱۳٬۳۰۹ نفری موزه هنگ سلطنتی همپشایر شامل نیروهای بریتانیایی، نیروهای هندی و همراهان ارتش است. در این آمار، ۲٬۶۸۹ نفر نیروی بریتانیایی و ۱۰٬۴۴۰ نفر نیروی هندی ثبت شده‌اند. شمار هندی‌ها شامل ۳٬۲۴۸ همراه ارتش است.
آیا بریتانیا دوباره کوت را تصرف کرد؟
بله. ارتش هند بریتانیا حدود ده ماه پس از پیروزی عثمانی، شهر را بازپس گرفت و به‌سوی بغداد پیش رفت.
منابع
- ویکی‌پدیا — محاصره کوتالعماره tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — محاصره کوت en.wikipedia.org
- موزه هنگ سلطنتی همپشایر — بین‌النهرین royalhampshireregiment.org
- موزه ملی ارتش — لشکرکشی بین‌النهرین nam.ac.uk
- موزه ملی ارتش — چارلز ملیس nam.ac.uk
- موزه نیروی هوایی سلطنتی — هوانوردی نظامی بریتانیا در ۱۹۱۶ rafmuseum.org.uk
- موزه ملی ارتش — ستوان هنری گالوپ ww1.nam.ac.uk
- کتابخانه انجمن تاریخ ترکیه — جبهه عراق، ۱۹۱۴–۱۹۱۸ kutuphane.ttk.gov.tr
- مجله آموزش تاریخ ترکیه — بازتاب فرایند ساخت حافظه جمعی به‌دست عرصه سیاسی در کتاب‌های درسی مطالعات اجتماعی و تاریخ openaccess.marmara.edu.tr
FAQ
چه کسی در محاصره کوتالعماره پیروز شد؟
نیروهای عثمانی پیروز شدند. پس از تمامشدن غذا و ناکامی تلاشها برای شکستن محاصره، ژنرال چارلز تاونزند در ۲۹ آوریل ۱۹۱۶ پادگان متشکل از نیروهای بریتانیایی و هندی را تسلیم کرد.
کوتالعماره کجا بود؟
کوت در عراق امروزی، حدود ۱۶۰ کیلومتری جنوب بغداد قرار داشت. شهر روی شبه‌جزیره‌ای درون پیچ نعل‌اسبی رود دجله ساخته شده بود.
آیا هر ۱۳٬۰۰۰ اسیر، سرباز بریتانیایی بودند؟
خیر. موزه هنگ سلطنتی همپشایر شمار اسیران را ۱۳٬۳۰۹ نفر ثبت کرده است: ۲٬۶۸۹ نفر نیروی بریتانیایی و ۱۰٬۴۴۰ نفر نیروی هندی. شمار هندی‌ها شامل ۳٬۲۴۸ نفر از همراهان ارتش بود.
پس از پیروزی عثمانی چه بر سر کوت آمد؟
نیروهای بریتانیایی در فوریه ۱۹۱۷ کوت را بازپس گرفتند. نیروهای بریتانیایی و هندی در مارس ۱۹۱۷ بغداد را تصرف کردند.
Image: Townshend, Khalil Pasha after Fall of Kut.jpg — British Official Photographer, Public domain
