عصر اکتشافات: چرا اروپا راهی دریا شد و عثمانی عقب ماند؟

عصر اکتشافات چیست؟

عصر اکتشافات، که عصر کاوش نیز نامیده می‌شود، دوره‌ای از نیمه نخست قرن 15 تا میانه قرن 17 است. پرتغال (Portekiz) و اسپانیا پیشگام آن بودند. هدفشان یافتن مسیرهای تجاری جایگزین بود.

مورخان ترکیه این دوره را «اکتشافات جغرافیایی» یا Coğrafi Keşifler می‌نامند. واژه «کشف» بازتاب نگاه اروپایی است. بسیاری از این سرزمین‌ها از قبل ساکنانی داشتند. برخی مورخان به‌جای آن از «کاوش» استفاده می‌کنند. در این مقاله هر دو اصطلاح به کار می‌رود.

پرسش این مقاله ساده است. چرا دریانوردان اروپا (Avrupa) زودتر از اقیانوس‌ها گذشتند؟ و بر سر عثمانی‌ها، که بر انتهای شرقی مسیرهای تجاری قدیمی حکومت می‌کردند، چه آمد؟

چرا اروپا راهی دریا شد؟

یک علت به‌تنهایی این روند را توضیح نمی‌دهد. چند عامل هم‌زمان اثر گذاشتند.

ادویه و واسطه‌ها. در قرن 15، بازرگانان اروپایی می‌خواستند ادویه آسیایی را نزدیک‌تر به محل تولیدش بخرند. هر واسطه قیمت را بالاتر می‌برد. مسیری دریایی که واسطه‌ها را حذف می‌کرد، هزینه را پایین می‌آورد.

طلا و نقره. اروپا بهای کالاهای آسیایی را با طلا و نقره می‌پرداخت. به منابع تازه‌ای از هر دو نیاز داشت. این یکی از دلایل روی‌آوردن پرتغالی‌ها به سواحل غرب آفریقا بود.

دین و رقابت. گسترش مسیحیت از هدف‌های اعلام‌شده سفرهای قرن‌های 15 و 16 بود. این هدف در کنار خواست فرمانروایان برای تصاحب سرزمین، دستیابی به منابع و برتری بر رقبا قرار داشت. دین و سیاست به هم گره خورده بودند.

کشتی و بادبان. دریانوردان اروپایی قرن 15 فناوری دریانوردی را از بیرون اروپا اقتباس کردند. بادبان مثلثی لاتین یکی از نمونه‌هاست. این بادبان هدایت و تغییر مسیر کشتی‌ها را آسان‌تر می‌کرد.

جغرافیا. در آغاز قرن 15، پرتغال رو به اقیانوس اطلس (Atlas Okyanusu) قرار داشت. بندرهای طبیعی داشت و به ساحل آفریقا (Afrika) دسترسی داشت. همین موقعیت در سفرهای دریایی دوردست به آن برتری اولیه داد.

نکته‌ای هم هست که بسیاری اشتباه برداشت می‌کنند. پرتغالی‌ها با پشتیبانی شاهزاده هانری دریانورد (Denizci Henrique)، کاوش منظم ساحل اطلسی آفریقا را در 1418 آغاز کردند. این تاریخ پیش از فتح استانبول به دست عثمانی‌ها در 1453 است. پس حرکت به سوی دریا واکنشی به آن رویداد نبود.

خط زمانی عصر اکتشافات

در این خط زمانی، شما می‌توانید رویدادهای عثمانی و اروپا را کنار هم دنبال کنید.

• 1418: پرتغالی‌ها کاوش منظم ساحل اطلسی آفریقا را آغاز می‌کنند.
• 1488: بارتولومئو دیاس (Bartolomeu Dias) از دماغه جنوبی آفریقا می‌گذرد.
• 12 اکتبر 1492: کریستف کلمب (Kristof Kolomb) به سرزمین‌هایی تازه در آن سوی اقیانوس اطلس می‌رسد.
• 1494: پیمان توردسییاس امضا می‌شود.
• 20 مه 1498: واسکو دا گاما (Vasco da Gama) به کالیکوت (Kalikut) می‌رسد.
• 1513: پیری رئیس (Piri Reis) نقشه جهان خود را تهیه می‌کند.
• 1517: عثمانی‌ها مصر را فتح می‌کنند.
• 1521: کتاب بحریه پیری رئیس تهیه می‌شود.
• 6 سپتامبر 1522: کشتی ویکتوریا (Victoria) به اسپانیا بازمی‌گردد و نخستین سفر به دور جهان را کامل می‌کند.
• 1532: منابع اختصاص‌یافته به لشکرکشی برنامه‌ریزی‌شده عثمانی به هند (Hindistan)، به جبهه‌های دیگر منتقل می‌شود.
• 1538: خادم سلیمان پاشا (Hadım Süleyman Paşa) لشکرکشی به دیو (Diu) را آغاز می‌کند.
• 1552: لشکرکشی پیری رئیس به هرمز در پایان‌دادن به سلطه پرتغالی‌ها ناکام می‌ماند.
• 1565: مسیر تجاری مانیل–آکاپولکو (Manila–Acapulco) راه می‌افتد.
• دهه 1760 تا دهه 1820: برخی مورخان این دوره را دومین عصر بزرگ کاوش‌های اروپایی می‌نامند.

کاوشگران عصر اکتشافات و مسیرهای آن‌ها

بارتولومئو دیاس در 1488 از دماغه جنوبی آفریقا گذشت. سفر او نشان داد که کشتی‌ها می‌توانند از اقیانوس اطلس به اقیانوس هند (Hint Okyanusu) بروند.

کریستف کلمب در 12 اکتبر 1492 به سرزمین‌هایی رسید که یافته بود. آن سرزمین‌ها هند نبودند. اروپایی‌ها بعدها دریافتند که به قاره‌ای جداگانه تعلق دارند.

واسکو دا گاما در ژوئیه 1497 لیسبون (Lizbon) را ترک کرد. ناوگان او آفریقا را دور زد و در 20 مه 1498 به بندر کالیکوت در هند رسید. این همان مسیر دریایی هند بود که پرتغال دنبالش می‌گشت.

پیمان توردسییاس در 1494 قلمروهای مورد ادعای اسپانیا و پرتغال در آن سوی دریاها را تقسیم کرد. خط تقسیم، نصف‌النهاری در فاصله 370 لیگ در غرب جزایر کیپ‌ورد بود.

سفر دریایی ماژلان (Macellan) با بازگشت ویکتوریا به اسپانیا در 6 سپتامبر 1522 پایان یافت. تنها 18 نفر از خدمه اولیه، نخستین سفر به دور جهان را کامل کرده بودند.

کاوش‌های عصر اکتشافات در کجا رخ داد؟

این کاوش‌ها چهار عرصه اصلی داشتند:

1. ساحل اطلسی آفریقا؛ پرتغالی‌ها کار خود را در 1418 از آنجا آغاز کردند.
2. عبور از اقیانوس اطلس؛ کلمب در 1492 از این راه به سرزمین‌هایی تازه رسید.
3. اقیانوس هند؛ کشتی‌های پرتغالی پس از دیاس و دا گاما وارد آن شدند.
4. اقیانوس آرام؛ مسیر مانیل–آکاپولکو، که در 1565 راه افتاد، در آن پیوند تجاری برقرار کرد.

مسیر آخر، راه‌های اقیانوس آرام و اطلس را به هم وصل کرد. به این ترتیب زنجیره‌ای تجاری میان چین، قاره‌های آمریکا (Amerika) و اروپا شکل گرفت.

عصر اکتشافات و جهانی‌شدن

این سفرها قاره‌ها را به هم پیوند دادند؛ و این پیوند فقط تجاری نبود.

پس از 1492، مبادله کلمبی آغاز شد. گیاهان، جانوران و بیماری‌ها از اقیانوس اطلس گذشتند. انسان‌های به‌بردگی‌گرفته‌شده، باورها و شیوه‌های فرهنگی نیز جابه‌جا شدند. این مبادله، دادوستدی عادلانه میان طرف‌های برابر نبود. بخشی از آنچه منتقل شد، مرگبار بود.

شما می‌توانید رد این تاریخ را در زندگی روزمره ببینید. به ادویه‌های قفسه آشپزخانه‌تان فکر کنید. اروپایی‌های قرن 15 دقیقاً خواهان همین نوع ادویه آسیایی بودند. تلاش برای حذف واسطه‌هایی که قیمت را بالا می‌بردند، از عوامل شکل‌گیری نخستین مسیرهای اقیانوسی بود.

اقیانوس هند هم به‌سادگی به تصرف درنیامد. پرتغال در قرن 16 در مسیر ارتباطی اروپا و اقیانوس هند دست بالا را داشت. بااین‌حال، بازرگانان هندی، آفریقایی و خاورمیانه‌ای به تجارت درون این اقیانوس ادامه دادند.

چرا عثمانی عقب ماند؟ پرسشی محل اختلاف

روایت رایج می‌گوید عثمانی‌ها به‌کلی از عصر اقیانوس‌ها جا ماندند. شواهد تصویری پیچیده‌تر نشان می‌دهد.

عثمانی‌ها چه کردند؟

سلطان سلیم اول (I. Selim) در 1517 مصر را فتح کرد. با این فتح، دولت عثمانی مستقیماً با دنیای تجارت اقیانوس هند ارتباط پیدا کرد.

حکومت عثمانی سپس در قرن 16 با گسترش نفوذ پرتغال مقابله کرد. هدفش باز نگه‌داشتن مسیرهای تجاری میان مناطق تولید ادویه و بندرهای شرق مدیترانه بود.

لشکرکشی خادم سلیمان پاشا به دیو در 1538 یکی از عملیات دریایی اصلی عثمانی علیه حضور نظامی پرتغال در هند بود. پیری رئیس در 1552 عملیات دیگری را فرماندهی کرد. این عملیات به سلطه پرتغالی‌ها بر هرمز، در ورودی خلیج فارس، پایان نداد.

دریانوردان عثمانی دانش نیز تولید می‌کردند. نقشه جهان پیری رئیس در 1513، منابع شرقی و غربی را با هم ترکیب کرد. این نقشه در 1929 در کتابخانه کاخ توپقاپی (Topkapı Sarayı Kütüphanesi) دوباره پیدا شد. کتاب بحریه او، متعلق به 1521، اثری عثمانی درباره دریانوردی است که نقشه‌های فراوانی دارد.

چه چیزهایی مانع آن‌ها شد؟

مورخان به چند محدودیت اشاره می‌کنند.

• کشتی‌سازی در سوئز. چوب و دیگر مصالح کشتی‌سازی به‌آسانی در دسترس کشتی‌سازی عثمانی در سوئز نبود.
• کشتی‌های نامناسب برای اقیانوس. فیلیپ مک‌دوگال (Philip MacDougall) می‌نویسد که در لشکرکشی‌های 1538–1553 از گالی‌ها و دیگر کشتی‌های پارویی بسیار استفاده شد. این کشتی‌ها برای دریای سرخ مناسب‌تر بودند. در اقیانوس آزاد، هم در نبرد با کشتی‌های پرتغالی و هم بر اثر شرایط طبیعی، تلفات سنگینی دادند.
• جبهه‌های دیگر. لشکرکشی برنامه‌ریزی‌شده به هند در 1532 دو بار به تعویق افتاد. نخست، تدارکات برای لشکرکشی به آلمان (Almanya) به مدیترانه (Akdeniz) منتقل شد. سپس فرمانده را فراخواندند تا همراه با خزانه مصر به لشکرکشی عراق (Irak) بپیوندد.

دو مورخ، دو پاسخ

سوات سوچک (Svat Soucek) معتقد است عقب‌نشینی عثمانی از اقیانوس هند عمدتاً ناشی از ناممکن‌بودن فنی نبود. از نظر او، مشکل اصلی نبود اراده بود. امپراتوری نه سیاست دریایی پایداری ایجاد کرد و نه ناوگان تجاری قدرتمندی ساخت.

جانکارلو کازاله (Giancarlo Casale) نظر دیگری دارد. او در پژوهش 2010 خود استدلال می‌کند که عثمانی‌ها از مشارکت‌کنندگان فعال عصر اکتشافات بودند. به گفته او، آن‌ها در عرصه سیاسی اقیانوس هند می‌توانستند با قدرت دریایی، اعتبار دودمانی و مهارت تجاری از پرتغالی‌ها پیشی بگیرند.

نتیجه صادقانه این است که «عقب‌ماندن» واقعیتی قطعی با یک علت مشخص نیست. شما می‌توانید این دو دیدگاه را کنار هم بخوانید.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنمای سفر پیدا نمی‌کنید

• فقط 18 نفر برگشتند. وقتی ویکتوریا در 1522 به اسپانیا رسید، تنها 18 نفر از خدمه اولیه نخستین سفر به دور جهان را کامل کرده بودند.
• نقشه‌ای که در کتابخانه مانده بود. نقشه 1513 پیری رئیس تازه در 1929 در کتابخانه کاخ توپقاپی دوباره پیدا شد.
• مجوزی برای دریا. پرتغالی‌ها در اقیانوس هند از کشتی‌های تجاری انتظار داشتند مجوزی به نام کارتاز بخرند. کشتی‌های بدون این مجوز با خطر حمله و توقیف بارشان روبه‌رو بودند.
• برنامه‌ای که دو بار عقب افتاد. لشکرکشی عثمانی به هند که برای 1532 برنامه‌ریزی شده بود، هرگز راه نیفتاد. تدارکات به جای دیگری فرستاده شد و فرمانده را به عراق فراخواندند.

نقشه‌ها و کتاب‌های عصر اکتشافات

برای نقشه، از پیری رئیس شروع کنید. نقشه جهان او در 1513 اثری عثمانی است که منابع شرقی و غربی را در هم می‌آمیزد. اگر شما به استانبول سفر می‌کنید، کتابخانه کاخ توپقاپی همان جایی است که این نقشه در 1929 پیدا شد. کتاب بحریه او در 1521 نقشه‌های بسیار بیشتری دارد.

برای کتاب، «عصر اکتشافات عثمانی» نوشته جانکارلو کازاله را بخوانید. انتشارات دانشگاه آکسفورد (Oxford University Press) آن را در 28 ژانویه 2010 منتشر کرد. کتاب رقابت عثمانی و پرتغال را بررسی می‌کند. برای دیدگاه مخالف، مقاله سوات سوچک درباره سیاست دریایی عثمانی در اقیانوس هند را بخوانید.

شما می‌توانید ادامه این ماجرا را هم دنبال کنید. پیتر بومگارد (Peter Boomgaard) در فصلی دانشگاهی از یک کتاب در 2013، روزگار کوک (Cook) و بوگنویل (Bougainville)، یعنی تقریباً دهه 1760 تا دهه 1820، را دومین عصر بزرگ کاوش‌های اروپایی می‌داند. او این دوره را از عصر نخست در قرن‌های 15 تا 17 جدا می‌کند.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیای ترکی — اکتشافات جغرافیایی tr.wikipedia.org
2. انتشارات دانشگاه آکسفورد — کاوش‌های اروپایی، برداشت از دیگری و مبادله کلمبی learninglink.oup.com
3. اوپن‌استکس دانشگاه رایس — عبور از اقیانوس اطلس openstax.org
4. ویکی‌پدیای انگلیسی — عصر اکتشافات en.wikipedia.org
5. دانشنامه علوم اجتماعی توبیتاک — اکتشافات ansiklopedi.tubitak.gov.tr
6. جغرافیای سامانه‌های حمل‌ونقل — سفرهای دریایی اولیه اروپاییان transportgeography.org
7. یونسکو — نقشه جهان پیری رئیس، پرونده نامزدی برنامه حافظه جهانی media.unesco.org
8. وزارت فرهنگ و گردشگری — نقشه پیری رئیس ktb.gov.tr
9. انتشارات دانشگاه آکسفورد — عصر اکتشافات عثمانی (کازاله) academic.oup.com
10. دانشنامه ایرانیکا — پرتغال، بخش اول: روابط با ایران در اوایل عصر جدید iranicaonline.org
11. فیلیپ مک‌دوگال — قدرت دریایی اسلامی در عصر نبرد با کشتی‌های بادبانی cambridge.org
12. سوات سوچک — سیاست دریایی عثمانی در اقیانوس هند makale.isam.org.tr
13. کالج پالومار — کاوش و کشورگشایی اروپاییان pressbooks.palomar.edu

Image: Age of Discovery explorations in Arabic.png — Bassem Fleifel, CC BY-SA 4.0