Elazığ tarihi ve adının kökeni: Harput’tan Elazığ’a

Elazığ’ın adı bir padişahın adından türedi ve bugünkü biçimini yalnızca 1937’de aldı. Şehir, 1834’ten itibaren Harput’tan ovaya taşınan nüfusla kuruldu. Yani tarihî Harput ile bugünkü Elazığ aynı yerde değil, birbirine bağlı iki ayrı yerleşim.

Bu yazıda şehrin adının nereden geldiğini, hangi belgelerin ne söylediğini ve kökeni tartışmalı olan başlıkları göreceksiniz. Ardından camiler, çarşı, öğretmenevi, müzeler ve höyükler üzerinden Elazığ’ın tarihî haritasını çıkaracağız. Bir sonraki Elazığ gezinizde bu bilgiler sokakları başka okumanızı sağlayacak.

Elazığ adı nereden geliyor?

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı 16 Ocak 1867 tarihli arşiv belgesine göre yeni şehre Sultan Abdülaziz’e nispetle Ma‘mûretülazîz adı verildi [2]. Ad, “Abdülaziz’in imar ettiği yer” anlamını taşıyan bir resmî tamlamaydı. Günlük hayatta söylemesi kolay değildi.

Telaffuzu güç olduğu için halk bu adı El-Azîz biçiminde kısalttı [3]. Zamanla Elaziz yazımı yerleşti.

Adın son durağı 1937 oldu. Elaziz adı, 10 Aralık 1937 tarihli ve 7806 sayılı kararnameyle Elazığ olarak değiştirildi. Karar 17 Aralık 1937 tarihli, 3785 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı [3]. Kimlik kartınızdaki “Elazığ” yazımının arkasında bu kararname var.

Elazık iddiası

Değişikliğin gerekçesi olarak başka bir görüş de öne sürüldü. Elaziz’in daha eski bir Türkçe Elazık adından bozulduğu savunuldu. Bu iddiayı 1937’de milletvekilleri Fazıl Ahmet Aykaç ve İsmail Müştak Mayakon dile getirdi. Tarihçi Mehmet Ali Beyhan ise bu etimolojik açıklamayı bilimsel değerden yoksun buluyor [4]. Yani Elazığ adının kökeni konusunda belgeye dayanan hat, Ma‘mûretülazîz’den Elaziz’e giden hattır.

Harput adının kökeni ve ilk dönemleri

Harput adının kökeni tartışmalıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Karkathiokerta ile bağlantı kuran görüşü aktarır. Aynı madde, Ermenice aracılığıyla Urartu ve Hurri dillerine uzanan bir köken kuramından da söz eder [5]. Kesin bir hükme varılmış değil.

Osmanlı belgelerinde ad Hartabird, Harpurt ve Harpurd biçimlerinde yazıldı. Halkın kullandığı Harput söyleyişi ise 19. yüzyılda resmî yazışmalarda benimsendi [5]. Bugün kullandığınız biçim, yüzyıllar süren bir yazım çeşitliliğinin sonucudur.

Harput’un siyasî tarihi de katmanlıdır:

• 1085’te Çubuk Bey Harput ve çevresini ele geçirdi [2].
• 1234’te Harput Anadolu Selçuklu yönetimine girdi [6].
• 26 Mart 1516’da, üç günlük kuşatmanın ardından Osmanlı kuvvetleri şehri aldı [5].

Eylül 1518’de tamamlanan Osmanlı tahririne göre Harput’un 13 mahallesi vardı. Bunların dokuzunda Müslüman, dördünde gayrimüslim halk yaşıyordu [5]. Bu oran, şehrin karma nüfus yapısını rakamla gösterir.

Harput’tan Agavat Mezrası’na: şehir nasıl kuruldu?

Bugünkü Elazığ’ın gelişmesi, Harput’taki yerleşimin 1834’ten itibaren ovadaki Agavat Mezrası’na taşınmaya başlamasıyla hızlandı [1]. Dağın üstündeki kale şehrinden ovadaki yeni yerleşime geçiş, tek seferlik bir göç değildi. Yıllara yayılan bir süreçti.

Belgelerde bu geçişin izi var. 1866–1868 tarihli Harput şer‘iyye sicilinde 19. sayfaya kadar Harput adı kullanılır. Sonraki kayıtlarda ise Ma‘mûretülazîz biçimi görülür [2]. Yeni şehrin adı, yazılı kayıtlarda sayfa sayfa Harput’un yerini aldı.

Yeni şehrin ilk büyük yapılarından biri camiydi. Vali Hacı Ahmet İzzet Paşa 1866’da kerpiçten bir cami yaptırdı [9]. Bu yapı bugün İzzet Paşa Camii’nin ilk biçimidir.

Şehrin idarî ağırlığı 20. yüzyılda da arttı. Ocak 1936’da Elazığ, Erzincan, Bingöl ve Tunceli’yi kapsayan Dördüncü Umumi Müfettişliğin merkezi oldu [13]. Bir bölgenin yönetim merkezi olmak, taşınmayla başlayan büyümenin devamıydı.

Elazığ tarihi yerler ve eserler

Harput Kalesi

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Harput’un güneydoğusundaki Harput Kalesi’ni Urartu dönemine tarihlendirir. Yapı iç kale ile dış kaleden oluşur [7]. Elazığ tarihi yerler listesine kaleden başlamak, şehrin en eski katmanına inmek demektir.

Harput Kabartması

Mayıs 2016’da Harput Kalesi’nin yaklaşık 200–250 metre doğusunda teraslama çalışması yapılıyordu. Çalışma sırasında Harput Kabartması tesadüfen bulundu. Kabartma kuşatma sahneleri taşır ve MÖ 2. binyıla tarihlendirilir [6].

Meryem Ana Kilisesi

Kilisenin tarihi tartışmalıdır. MS 179 dolaylarında yapıldığı iddiası İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından ihtiyatla aktarılır [6]. Kültür Portalı’nın anıt envanteri ise yapımı MS 4. yüzyıla tarihlendirir [8]. Envanter 1179 ve 1262 onarımlarını da kaydeder. Bu onarımlar, kilisenin tarihini yalnız MS 179 kuruluş iddiasına indirgememek gerektiğini gösterir [8].

Kilisenin zemini defineciler tarafından ağır biçimde tahrip edilmiştir [8]. Tarihî yapıların altını kazan her kaçak girişim, bilimsel kayıtları da yok eder. Bir buluntunun yeri ve bağlamı kaybolunca, ne zaman ve kim tarafından kullanıldığı da bilinemez.

Müzeler

Elazığ’ın ilk müzesi 30 Nisan 1965’te Harput’taki Alacalı Mescit’te Harput Müzesi adıyla kuruldu [10]. Keban ve Karakaya barajlarının kurtarma kazılarından gelen eserler için yeni bir bina yapıldı. Bu bina 28 Temmuz 1982’de Elazığ Arkeoloji ve Etnografya Müzesi olarak açıldı [10].

Höyükler

Baraj projeleri yalnız müzeyi doldurmadı, kazı da başlattı. Ağın’daki Kalaycık Höyüğü’nde Keban Projesi kapsamında 1968–1970 yıllarında Prof. Dr. Ümit Serdaroğlu başkanlığında kurtarma kazıları yapıldı [12]. Keban Baraj Gölü altında kalan Norşuntepe Höyüğü ise su seviyesinin düşmesiyle yeniden görünür oldu. Höyük 28 Nisan 2022’de tescillendi [11].

Elazığ tarihi camileri

Harput Ulu Camii

Harput Ulu Camii’ni Artuklu hükümdarı Fahreddin Karaarslan 1156–1157 yıllarında yaptırdı [6]. Yani Anadolu Selçuklu yönetiminden (1234) yaklaşık seksen yıl eskidir. Caminin tarihi, Harput’un Artuklu dönemindeki önemini gösterir.

Minberin yolculuğu

Ulu Camii’nin abanozdan kündekârî tekniğiyle yapılan minberi önce Sarahatun Camii’ne, ardından Harput Kurşunlu Camii’ne taşındı [6]. Kündekârî, ahşap parçaların çivi ve tutkal kullanmadan geçmeli birleştirilmesi tekniğidir. Minber bugün özgün camisinde değil, başka bir yapıda duruyor.

İzzet Paşa Camii

Şehir merkezindeki ilk İzzet Paşa Camii’ni Vali Hacı Ahmet İzzet Paşa 1866’da kerpiçten yaptırdı. Eski caminin yerine yapımına 1967’de başlanan bugünkü cami 1972’de ibadete açıldı [9].

Tarihî çarşı, hükümet konağı ve öğretmenevi

Elazığ Tarihî Hükümet Konağı, Vali Enis Paşa tarafından 1896’da yaptırıldı. Yapı 1973’te taşınmaz kültür varlığı olarak tescillendi [9]. Konağın yaklaşık 60 metre güneybatısında Elazığ Kapalı Çarşısı bulunur. Çarşı 1928’den beri hizmet verir [9]. Yani konak ile çarşı arasında bir sokak kadar mesafe var; alışveriş yaparken tarihî bir idare binasının yanından geçersiniz.

Öğretmenevi arayanlar için de bir tarih notu var. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün Öğretmenevi olarak da tanımladığı Gazi Caddesi’ndeki yapı, aslında Elazığ Halkevi binasıdır. Bina 1934’te hizmete açıldı [9]. Bir konaklama tesisi değil, Cumhuriyet’in erken dönem kültür merkezlerinden biridir.

Kısa kronoloji

1. 1085 Çubuk Bey Harput’u ele geçirdi [2]
2. 1156–1157 Fahreddin Karaarslan Harput Ulu Camii’ni yaptırdı [6]
3. 1234 Harput Anadolu Selçuklu yönetimine girdi [6]
4. 26 Mart 1516 Harput Osmanlı topraklarına katıldı [5]
5. 1518 Harput’un Osmanlı tahriri tamamlandı [5]
6. 1834 Harput’tan Agavat Mezrası’na taşınma başladı [1]
7. 1866 İlk İzzet Paşa Camii kerpiçten yaptırıldı [9]
8. 1867 Ma‘mûretülazîz adı arşiv belgesine yansıdı [2]
9. 1896 Tarihî Hükümet Konağı yaptırıldı [9]
10. 1928 Kapalı Çarşı hizmet vermeye başladı [9]
11. 1934 Halkevi binası hizmete açıldı [9]
12. 1936 Elazığ Dördüncü Umumi Müfettişliğin merkezi oldu [13]
13. 10 Aralık 1937 Elaziz adı Elazığ olarak değiştirildi [3]
14. 30 Nisan 1965 Alacalı Mescit’te Harput Müzesi kuruldu [10]
15. 1968–1970 Kalaycık Höyüğü’nde kurtarma kazıları yapıldı [12]
16. 1972 Bugünkü İzzet Paşa Camii ibadete açıldı [9]
17. 28 Temmuz 1982 Arkeoloji ve Etnografya Müzesi’nin yeni binası açıldı [10]
18. Mayıs 2016 Harput Kabartması tesadüfen bulundu [6]
19. 2 Mayıs 2018 Harput UNESCO Geçici Listesi’ne sunuldu [14]
20. 28 Nisan 2022 Norşuntepe Höyüğü tescillendi [11]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Sicildeki geçiş. Harput şer‘iyye sicilinin 1866–1868 kayıtlarında Harput adı 19. sayfaya kadar kullanılır. Sonraki kayıtlarda Ma‘mûretülazîz yazılır [2]. Adın değiştiği an, bir defterin sayfa numarasına sığar.

Boyahane geliri. Harput’ta kumaşların renklendirilip desenlendirildiği boyahanenin 1518’deki geliri 44.000 akçeydi [6]. Bu rakam, kentin dokuma ve boyacılık ekonomisinin tahrire nasıl yansıdığını gösterir.

Göl suyu çekilince. Norşuntepe Höyüğü Keban Baraj Gölü altında kalmıştı. Su seviyesi düşünce höyük yeniden göründü ve 2022’de tescillendi [11].

UNESCO adaylığı. Harput Tarihî Kenti 2 Mayıs 2018’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne kültürel miras adayı olarak sunuldu [14]. Adaylık, listeye girişin ilk adımıdır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Elazığ Valiliği — Elazığ Tarihi elazig.gov.tr
2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Elazığ islamansiklopedisi.org.tr
3. Vikipedi — Elazığ tr.wikipedia.org
4. Atatürk Araştırma Merkezi — Tarihten Günümüze Elazığ Kongresi atam.gov.tr
5. TDV İslâm Ansiklopedisi — Harput islamansiklopedisi.org.tr
6. Elazığ İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Harput elazig.ktb.gov.tr
7. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Elazığ Gezilecek Yerler tanitma.ktb.gov.tr
8. Türkiye Kültür Portalı — Meryem Ana Kilisesi Anıt Envanteri kulturportali.gov.tr
9. Elazığ İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Şehir Merkezi elazig.ktb.gov.tr
10. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Elazığ Müzesi muze.gov.tr
11. Türkiye Kültür Portalı — Norşuntepe Höyüğü kulturportali.gov.tr
12. Nilgün Coşkun — Belleten, Keban Projesi: Ağın-Kalaycık Höyüğü Kurtarma Kazısının Yeniden Değerlendirilmesi belleten.gov.tr
13. Wikipedia — Elazığ Province en.wikipedia.org
14. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Historic City of Harput whc.unesco.org

Görsel: Festung Harput.jpg — Ingeborg Simon, CC BY-SA 3.0