Xarəzmşahlar dövləti və Otrar faciəsi: süqutun tarixi

Bir karvan, bir vali və bir imperiya

1218-ci ildə Otrar şəhərinə bir karvan çatdı. Karvan ticarət etmək üçün Çingiz xanın (Cengiz Han) torpaqlarından gəlmişdi. Tarixçi Cüveyninin yazdığına görə, karvanda 450 müsəlman tacir vardı. Otrarın valisi İnalcıq tacirləri həbs etdirdi. Mallarını müsadirə etdi və özlərini öldürtdü.

Bu bircə hadisə Xarəzmşahlar dövlətini sonunu gətirən müharibəyə sürüklədi. Dövlət çox geniş əraziyə yayılmışdı. On üç il sonra isə sülalənin hakimiyyəti bitmişdi.

Bu məqalədə siz dövlətin yaranışından süqutuna qədər keçdiyi yolu izləyəcəksiniz. Burada ən çox verilən sualların da cavabı var: bayrağı, xəritəsi, paytaxtı, dini və tarixindəki əsas hadisələr.

Xarəzmşahlar dövləti harada yaranıb?

Xarəzmşahlar dövləti Xarəzm (Harezm) bölgəsində yaranıb. Bu torpaqlar Aral dənizinin cənubunda, Amudərya (Ceyhun) çayı boyunca yerləşir.

Sülalənin banisi Anuş Təgin idi. O, türk mənşəli idi. Lakin alimlər onun hansı tayfaya mənsub olduğunu dəqiq deyə bilmirlər. TDV İslam Ensiklopediyasına görə, sülalənin hakimiyyəti Anuş Təginin oğlu Qütbəddin Məhəmmədin 1097-ci ildə Xarəzmə vali təyin edilməsi ilə başlayıb.

Mənbələr başlanğıc tarixi barədə fərqli məlumat verir. İngiliscə Vikipediya başlanğıcı təxminən 1077-ci ildən hesablayır. Türkcə Vikipediya və TDV ensiklopediyası isə 1097-ci ili əsas götürür. Siz kitablarda hər iki tarixlə qarşılaşacaqsınız. Buna görə müəllifin hansını nəzərdə tutduğunu yoxlayın.

Xarəzmşahlar dövlətində din və mədəniyyət

Xarəzmşahlar sünni müsəlman idilər. Onların türk mənşəli sülalələri fars mədəniyyətini mənimsəmişdi. Dövlət idarəçiliyinin rəsmi dili də fars dili idi.

Bu birləşmə bölgə üçün səciyyəvi idi. Hökmdarlar türk irsini daşıyırdılar, dövlətin sənədləri isə fars dilində yazılırdı.

Xarəzmşahlar dövlətinin bayrağı

Müasir mənada milli bayraq yox idi. Hakimiyyət rəmzləri vardı: sancaq və çətr adlanan mərasim çətiri. Xarəzmşahlar Böyük Səlcuqlar kimi hər ikisində qara rəngdən istifadə edirdilər.

Siz başqa rəngdə hazırlanmış rekonstruksiya görsəniz, ona ehtiyatla yanaşın.

Xarəzmşahlar dövlətinin paytaxtı

İlk və əsas paytaxt Gurgənc idi. Bu gün həmin şəhərin yerində Türkmənistandakı Köhnə Ürgənc arxeoloji abidəsi yerləşir.

Sonralar paytaxt dəyişdi. İmperiya dağıldıqdan sonra Cəlaləddin (Celâleddin) 1225-ci ildə Təbrizi (Tebriz) tutdu və paytaxtına çevirdi. O, Azərbaycanı mərkəz götürərək Xarəzmşahlar dövlətini buradan yaşatmağa davam etdi.

Xarəzmşahlar dövlətinin xəritəsi

İngiliscə Vikipediyada təxminən 1215-ci ilə aid xəritə dövləti monqol istilasından az əvvəlki vəziyyətdə göstərir. Onun ərazisi indiki Mərkəzi Asiya, İran və Əfqanıstanın böyük hissələrini əhatə edir.

Dövlətin genişlənməsində İrandakı müharibələrin də payı vardı. 1194-cü ildə Əlaəddin Təkiş sonuncu İraq Səlcuqlu hökmdarı III Toğrulu məğlub etdi. Bu qələbə onun İrandakı hakimiyyət sahəsini genişləndirdi. Təkiş 1200-cü ildə öldükdən sonra oğlu Əlaəddin Məhəmməd (Alâeddin Muhammed) Xarəzmşah oldu.

Otrarda nə baş verdi?

Əsas məqamlar barədə faktlar aydındır. 1218-ci ildə Çingiz xanın ölkəsindən gələn karvandakı tacirlər Otrarda öldürüldü. Vali İnalcıq tacirləri həbs etdirdi, mallarını ələ keçirdi və özlərini edam etdirdi.

Bir detal isə mübahisəlidir. İddiaya görə, İnalcıq karvanı casusluqda günahlandırmışdı. Tarixçilər bu ittihamın doğru olub-olmadığı barədə razılığa gəlmirlər. Sultan Məhəmmədin özünün qırğında nə dərəcədə iştirak etdiyi də mübahisəlidir.

Çingiz xan dərhal hücum etmədi. O, elçi heyəti göndərdi. Heyət günahkarların təhvil verilməsini və karvanın mallarının dəyərinin ödənilməsini tələb etdi.

Elçi heyəti nəticə əldə etmədi. Bunun necə baş verdiyi barədə mənbələr fərqli məlumat verir. İngiliscə Vikipediyaya görə, bir elçi öldürüldü, digər ikisi isə alçaldıldı. «İranika» ensiklopediyasının Əlaəddin Məhəmməd haqqında məqaləsində üç elçinin öldürüldüyü yazılır. Hər iki versiyada elçilər hücuma məruz qalıblar.

Təsəvvür edin ki, bir kuryer şirkəti sizin bağlamanızı itirir. Siz şikayət edir və pulunuzun qaytarılmasını istəyirsiniz. Şirkət sonra bu tələbi çatdırmaq üçün göndərdiyiniz adama hücum etsə, kiçik mübahisə düşmənçiliyə çevrilər. Otrarda da bu baş verdi, amma iki dövlət miqyasında.

Xarəzmşahlar və monqollar: müdafiə niyə uğursuz oldu?

Çingiz xanın orduları 1219-cu ilin sonlarına doğru Xarəzmşahlar dövlətinin torpaqlarına daxil oldu. Sultan Məhəmməd müdafiə planını seçdi. O, qüvvələrini Səmərqənd (Semerkant), Mərv (Merv) və Nişapur kimi böyük şəhərlərin qarnizonları arasında böldü.

Otrarın mühasirəsi 1219-cu ildə başladı. Bundan sonra monqollar şəhər divarlarını və iç qalanı dağıtdılar. Əhalinin böyük hissəsini köçürdülər. İnalcığı edam etdilər.

Monqolların Xarəzmşahlar dövlətini istilası: dağılma

Monqollar 1220-ci ildə Buxaranı (Buhara) və Səmərqəndi talan etdilər. Mərkəzi Asiyanın böyük çayları arasındakı bölgənin — Mavəraünnəhrin böyük hissəsini tutdular.

Sultan Məhəmməd monqolların qarşısından qaçdı. 1220-ci ilin dekabrında Xəzər dənizindəki Abəskun (Abeskun) adalarından birində öldü. Paytaxt Gurgənc daha uzun müddət müqavimət göstərdi. Şəhər dörd aylıq mühasirədən sonra, 1221-ci ilin aprelində süqut etdi.

Cəlaləddin: son döyüşçü

Sultanın ölümü müqaviməti bitirmədi. Oğlu Cəlaləddin döyüşü davam etdirdi.

1221-ci ildə o, Pərvanda (Parvan) bir monqol ordusunu məğlub etdi. Həmin orduya Şiki Qutuqu Noyan başçılıq edirdi. Bu, həqiqi qələbə idi, lakin təsiri uzun sürmədi. 26 noyabr 1221-ci ildə Çingiz xan Cəlaləddini Hind (Sind) çayının sahilində məğlub etdi. Cəlaləddin çayı keçərək Hindistana sığındı.

O, geri qayıtdı. 1225-ci ildə Təbrizi tutdu və öz paytaxtına çevirdi.

Xarəzmşahlar dövlətinin süqutu

Son tədricən yaxınlaşdı. Xarəzmşahlar 1230-cu ildə Yassıçəmən döyüşündəki məğlubiyyətdən sonra zəiflədilər. Cəlaləddin 1231-ci ildə öldürüldü. Onun ölümü ilə Xarəzmşahlar dövlətinin mövcudluğuna son qoyuldu.

Xarəzmşahlar dövlətinin xronologiyası

• 1097: Qütbəddin Məhəmməd Xarəzmə vali təyin edilir. TDV sülalənin hakimiyyətinin başlanğıcı kimi bu tarixi qəbul edir.
• 1194: Əlaəddin Təkiş III Toğrulu məğlub edir.
• 1200: Əlaəddin Məhəmməd taxta çıxır.
• 1218: Otrarda ticarət karvanındakı tacirlər öldürülür. Ardınca göndərilən elçilər hücuma məruz qalırlar.
• 1219: Monqol istilası və Otrarın mühasirəsi başlayır.
• 1220: Buxara və Səmərqənd süqut edir.
• 1220-ci ilin dekabrı: Əlaəddin Məhəmməd Xəzər dənizindəki bir adada ölür.
• 1221-ci ilin apreli: Monqollar Gurgənci tuturlar.
• 1221: Cəlaləddin Pərvanda monqolları məğlub edir.
• 26 noyabr 1221: Hind çayı sahilində döyüş baş verir; Cəlaləddin Hindistana keçir.
• 1225: Cəlaləddin Təbrizi tutur və öz paytaxtına çevirir.
• 1230: Xarəzmşahlar Yassıçəməndə məğlub olurlar.
• 1231: Cəlaləddin öldürülür. Dövlətin mövcudluğu sona çatır.

Xarəzmşahlar dövləti neçə il mövcud olub?

Bu, başlanğıc tarixindən asılıdır. 1097-ci ildən 1231-ci ilə qədər təxminən 134 il edir. Başlanğıcı təxminən 1077-ci ildən götürdükdə isə müddət təxminən 154 il olur.

İmperiyanın həqiqi qüdrət dövrü daha qısa idi. 1220-ci ildən sonra dövlətin əsas torpaqları itirildi. Onun adını yalnız Cəlaləddinin yürüşləri yaşadırdı.

Xarəzmşahlar dövlətindən bu gün nə görə bilərsiniz?

Paytaxt Gurgəncin qalıqları Türkmənistanda Köhnə Ürgənc xarabalıqları kimi günümüzə çatıb. Siz Mərkəzi Asiyaya səfər planlaşdırırsınızsa, ilk paytaxtı görmək üçün gedəcəyiniz yer buradır.

Otrar təxminən 200 kvadrat kilometrlik vahənin mərkəzində yerləşir. Buradan tapılan əşyalar yaxınlıqdakı Şauldir (Shauldir) qəsəbəsinin dövlət arxeologiya muzeyində nümayiş etdirilir. Muzey həm də tədqiqat mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir.

Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz detallar

• Öldürülən tacirlərin rəhbərlərindən birinin adı Xacə Ömər Otrari kimi qeydə alınıb.
• Otrarın həyatı 1219-cu ildə bitmədi. Şəhər monqolların dağıntılarından sonra bərpa olundu. Teymur (Timur) 1405-ci ildə burada öldü.
• London Universitet Kollecinin arxeoloji qeydinə görə, Otrarda ən azı V əsrdən XVIII əsrdə tamamilə tərk edilməsinə qədər insanlar yaşayıb.
• Sistemli qazıntı işləri 1969-cu ildə başlayan Otrar Kompleks Arxeoloji Ekspedisiyası əsasında genişləndi.
• Vahənin tənəzzülündə hamı monqolları günahlandırmır. Toonen və həmkarlarının 2021-ci il tədqiqat xülasəsində istifadədən çıxmış suvarma kanallarının tarixləri müəyyənləşdirilir. Orada quraqlığın və çaylardakı dəyişikliklərin istiladan əvvəl başladığı vurğulanır.

Tez-tez verilən suallar

Monqolların Xarəzmşahlar dövlətinə yürüşünə nə səbəb oldu?

1218-ci ildə Çingiz xanın torpaqlarından gələn ticarət karvanındakı tacirlər Otrarda öldürüldü. Çingiz xan günahkarların təhvil verilməsini və təzminat ödənilməsini tələb etmək üçün elçilər göndərdi. Onlar da hücuma məruz qaldılar. Onun orduları 1219-cu ilin sonlarında Xarəzmşahlar dövlətinin ərazisinə daxil oldu.

Xarəzmşahlar dövlətinin paytaxtı harada idi?

İlk və əsas paytaxt Gurgənc idi. Bu şəhərin qalıqları bu gün Türkmənistandakı Köhnə Ürgənc xarabalıqlarıdır. Cəlaləddin daha sonra, 1225-ci ildə Təbrizi öz paytaxtına çevirdi.

Xarəzmşahların dini nə idi?

Onlar sünni müsəlman idilər. Türk mənşəli sülalələri fars mədəniyyətini mənimsəmişdi. Dövlət idarəçiliyinin rəsmi dili fars dili idi.

İngiliscə «Khwarazmian» sözü necə tələffüz olunur?

Vikipediyada /kwəˈræzmiən/ tələffüzü verilir. Siz bunu kwuh-RAZ-mee-un şəklində deyə bilərsiniz.

Xarəzmşahlar dövləti neçə il mövcud olub?

1097-ci ildən hesabladıqda 1231-ci ilə qədər təxminən 134 il. Təxminən 1077-ci ildən hesabladıqda isə təxminən 154 il.

Mənbələr

1. Türk Dünyası Ensiklopediyası, “Xarəzmşahlar dövləti” turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
2. TDV İslam Ensiklopediyası, “Xarəzmşahlar” (Aydın Taneri, cild 16, 1997, s. 228–231) islamansiklopedisi.org.tr
3. TDV İslam Ensiklopediyası, “Cəlaləddin Xarəzmşah” islamansiklopedisi.org.tr
4. Vikipediya, “Xarəzmşahlar dövləti” en.wikipedia.org
5. Vikipediya, “Monqolların Xarəzmşahlar dövlətini istilası” en.wikipedia.org
6. Vikipediya, “Xarəzmşahlar dövləti” tr.wikipedia.org
7. İranika Ensiklopediyası, “Otrār” iranicaonline.org
8. İranika Ensiklopediyası, “ʿAlāʾ-al-Dīn Moḥammad” iranicaonline.org
9. London Universitet Kolleci, “Otrar arxeoloji abidəsi” məlumat toplusu rdr.ucl.ac.uk
10. Avropa Yer Elmləri İttifaqı, Toonen və başqaları, EGU21-8647 meetingorganizer.copernicus.org

FAQ

Image: Ala Al-Din Muhammad Khwarazmshah gold coin.jpg — M.samei, CC BY-SA 4.0