Trabzonun tarixi qısa şəkildə
Trabzon Qara dəniz sahilində yerləşir. Şəhərin tarixi iki min ildən çoxdur. Onun haqqında ilk etibarlı yazılı məlumat təxminən e.ə. 400-cü ilə aiddir. Sonralar şəhər Roma limanı, orta əsr dövlətinin paytaxtı və Osmanlı şəhəri olub. 1918-ci ildə xarici işğaldan azad edilib.
Bu bələdçidə siz şəhərin tarixini ardıcıllıqla izləyəcəksiniz. Həm də həmin keçmişin izlərini bu gün harada görə biləcəyinizi öyrənəcəksiniz.
Trabzon adı haradan gəlir?
Şəhərin qədim adı Trapezusdur. Bu söz yunanca «masa» deməkdir. Ən geniş yayılmış izah adı ərazinin quruluşu ilə əlaqələndirir. Qədim yaşayış məskəni Tabakhane və Zağnos çayları arasındakı hündür, masa formasında olan sahədə yerləşirdi.
Növbəti dəfə yemək masasına əyləşəndə siz də bunu xatırlayın. Hündür və düz bir səth bütöv bir şəhərə ad verib.
Ad müxtəlif dillərə keçdikcə dəyişib. Qərb mənbələrində Trebizond və Trapezunte formalarında qeydə alınıb. İslam mənbələrində Atrabazunde və Tarabazunde yazılıb. Müasir türkcədə isə Trabzon forması sabitləşib.
Nəzərə alın ki, bu, nəzəriyyədir. Geniş qəbul olunsa da, adın mənşəyinə verilən izahdır, imzalı bir qeyd deyil.
Trabzonu kim və nə vaxt salıb?
Trabzonun e.ə. 756-cı ildə salındığını tez-tez oxuya bilərsiniz. Türkcə Vikipediya şəhəri Sinopdan gələn miletli tacirlərin saldığını bildirir. TDV İslam Ensiklopediyası isə daha ehtiyatlı yanaşır. Bu tarixin ənənəvi olaraq nəql edildiyini, lakin şəhərin nə vaxt və kimlər tərəfindən salındığının dəqiq bilinmədiyini qeyd edir.
Buna görə siz e.ə. 756-cı ili ənənəvi tarix kimi qəbul edin. Bu tarix sübuta yetirilməyib.
Yunanlar gəlməzdən əvvəl bölgə boş deyildi. Trabzon Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsinə görə, yunan müstəmləkəçiliyindən əvvəl Trabzon ətrafında kolxlar, drillər və makronlar kimi xalqlar yaşayırdı.
İlk yazılı qeyd: Ksenofontun «Anabasis» əsəri
Trabzonun adını birbaşa çəkən ən qədim yazılı mənbə Ksenofontun (Ksenophon) Anabasis əsəridir. Əsərdə təxminən e.ə. 400-cü ilin hadisələri təsvir olunur. Şəhərin mövcudluğu bu dövrdən etibarlı yazılı mənbə ilə təsdiqlənir.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Vergi ödəyən şəhər. Anabasis əsərində təsvir edilən Trabzon Sinopa tabe idi və ona vergi ödəyirdi. Şəhər haqqında ilk yazılı məlumatın aid olduğu dövrdə müstəqil deyildi.
- Əlaqəni kəsməyə imkan verən körpü. Tarixi məlumatlara görə, Komninlər dövrünün Zağnos körpüsünün orta hissəsi taxtadan idi. Müharibə vaxtı bu hissəni sökmək mümkün idi. Beləcə, qala ilə kənar məhəllələr arasındakı əlaqə kəsilirdi.
- On səkkiz qəbir taxçası. 2022-ci ildə dərc edilmiş elmi məqalənin xülasəsində Trabzon Ayasofyasının yerləşdiyi platformada 18 qəbir taxçasının olduğu bildirilir. Onlardan 10-u şimalda, 8-i cənubdadır.
- Məktəbə çevrilən malikanə. Kostaki malikanəsi (Kostaki Konağı) 1937-ci ildə Milli Təhsil Nazirliyinin istifadəsinə verildikdən sonra 50 il qızlar üçün peşə liseyi kimi fəaliyyət göstərib. Bu gün burada Trabzon Muzeyi yerləşir.
- Məşhur qonaqlar. Mustafa Kamal Atatürk və Lətifə xanım 15–17 sentyabr 1924-cü ildə həmin malikanədə qalıblar. Bu, onların Trabzona ilk səfəri idi.
Roma dövründə Trabzon: Adrianın limanı
Roma imperatoru Adrian (Hadrianus) 130–131-ci illərdə Trabzonda liman tikdirib. Liman onun adını daşıyırdı. Bu, Romanın şəhəri Qara dənizdə əlverişli liman saydığını aydın göstərir.
Komninlərin paytaxtı
1204-cü ildə Aleksey Komnin (Aleksios Komnenos) dövlət qurdu və Trabzon onun paytaxtı oldu. Qərb kitablarında qarşınıza çıxan «Trebizond» adı bu dövrlə bağlıdır.
Dövlətin mövcudluğuna 1461-ci ildə son qoyuldu. Fateh Sultan Mehmed (Fatih Sultan Mehmed) həmin il Trabzonu ələ keçirdi və Komninlərin hakimiyyəti başa çatdı.
Trabzon Ayasofyası
Trabzon Ayasofyası Komninlər dövrünə aiddir. I Manuel Komninin (I. Manuil Komnenos) hakimiyyəti zamanı, 1238–1263-cü illərdə monastır kilsəsi kimi tikilib.
Onun sonrakı tarixində üç məqam var:
- 1958–1962-ci illərdə aparılan bərpadan sonra 1964-cü ildə muzey kimi açılıb.
- 2013-cü ildə məscid kimi yenidən ibadətə açılıb.
- Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, 18 qəbir taxçası olan platformada yerləşir.
Ziyarət edəcəksinizsə, səfərinizi buranın fəaliyyət göstərən məscid olduğunu nəzərə alaraq planlaşdırın.
Osmanlı Trabzonu: məscidlər və bazar
1461-ci ildən sonra şəhər Osmanlı siması almağa başladı. Bir neçə tikili bunu bu gün də göstərir.
- Gülbahar Xatun məscidi (Gülbahar Hatun Camii). Yavuz Sultan Səlimin (Yavuz Sultan Selim) anasının xatirəsinə 1514-cü ildə tikilib. Dini icmanın istifadəsi üçün nəzərdə tutulan zaviyəli məscid planına malikdir.
- Ərdoğdu bəy məscidi (Erdoğdu Bey Camii). 1577-ci ildə Trabzon valisi Ərdoğdu bəy tərəfindən onun adını daşıyan məhəllədə tikdirilib.
- Çarşı məscidi (Çarşı Camii). 1839-cu ildə Xəzinədarzadə Osman paşa tərəfindən Kəməraltı (Kemeraltı) ərazisində tikdirilib.
Trabzon Bədəstəni (Trabzon Bedesteni) tarixi bazarın ortasında yerləşir. Səmərçilər məscidinin (Semerciler Camii) qərbində, Taşhanın yaxınlığındadır. Təxminən 20.6 × 22.6 metr ölçüsündədir və ticarət binası kimi istifadə olunub.
Binanın mənşəyi mübahisəlidir. Linç (Lynch) onu genuyalılarla əlaqələndirib. Eyice və Karpuz isə vəqf sənədlərinə və memarlıq xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq binanı Osmanlı dövrünə aid edirlər.
Zağnos körpüsü (Zağnos Köprüsü) İskələboz çayı (İskeleboz Deresi) üzərindən Ortahisar və Gülbahar Xatun məhəllələrini birləşdirir. Akçaabatda Osmanlı malikanələri və qədim küçə quruluşu ilə seçilən Ortamahallenin böyük hissəsi 1988-ci ildə şəhər mühafizə ərazisi elan edilib.
Müharibə və azad edilmə, 1916–1918
Birinci Dünya müharibəsinin Qafqaz cəbhəsində, 1916-cı ilin aprelində Trabzon rus ordusunun əlinə keçdi. Türk qoşunları 24 fevral 1918-ci ildə şəhərə daxil oldu. Bu tarix şəhərin Qurtuluş Günü kimi anılır.
Trabzon muzeyləri: keçmişi harada görmək olar?
Başlamaq üçün ən rahat yerlər iki muzeydir.
Trabzon Muzeyi (Trabzon Müzesi). Kostaki malikanəsində yerləşir. Bankir Kostaki Teofilaktos (Kostaki Teophylaktos) onu 1898–1913-cü illərdə yaşayış evi kimi tikdirib. Bərpadan sonra 22 aprel 2001-ci ildə muzey kimi açılıb.
Ortahisar Bələdiyyəsinin Trabzon Tarix Muzeyi (Ortahisar Belediyesi Trabzon Tarih Müzesi). Bələdiyyənin fəaliyyət hesabatına görə, 28 oktyabr 2016-cı ildə açılıb.
Trabzon yaxınlığındakı tarixi yerlər: Sümela monastırı
Sümela monastırı (Sümela Manastırı) Trabzonun Maçka rayonundadır. Altındərə vadisində (Altındere Vadisi), Qaradağın (Karadağ) yamacında yerləşir. Dəniz səviyyəsindən təxminən 1,150 metr, vadinin dibindən isə 300 metr yüksəklikdədir. Türkiyə onu 25 fevral 2000-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edib.
Xronologiya
- E.ə. 756: Trabzonun yunan koloniyası kimi salınmasının ənənəvi tarixi. Bu tarix mübahisəlidir.
- Təxminən e.ə. 400: Anabasis əsərində şəhər Trapezus adı ilə qeydə alınır.
- 130–131: Adrian liman tikdirir.
- 1204: Trabzon Komninlər dövlətinin paytaxtı olur.
- 1238–1263: I Manuel Komninin hakimiyyəti zamanı Ayasofya tikilir.
- 1461: Fateh Sultan Mehmed Trabzonu ələ keçirir.
- 1514: Gülbahar Xatun məscidi tikilir.
- 1577: Ərdoğdu bəy məscidi tikilir.
- 1839: Çarşı məscidi tikilir.
- Aprel 1916: Rus ordusu şəhəri ələ keçirir.
- 24 fevral 1918: Türk qoşunları Trabzona daxil olur.
- 15–17 sentyabr 1924: Atatürk və Lətifə xanım Kostaki malikanəsində qalırlar.
- 1964: Ayasofya muzey kimi açılır.
- 1988: Akçaabat Ortamahallenin böyük hissəsi şəhər mühafizə ərazisi elan edilir.
- 25 fevral 2000: Sümela monastırı UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edilir.
- 22 aprel 2001: Trabzon Muzeyi açılır.
- 2013: Ayasofya yenidən məscid kimi açılır.
- 28 oktyabr 2016: Trabzon Tarix Muzeyi açılır.
Tez-tez verilən suallar
Trabzon adı nə deməkdir?
Geniş yayılmış nəzəriyyəyə görə, yunanca «masa» mənasını verən Trapezus adı Tabakhane və Zağnos çayları arasındakı hündür, masa formasında olan yaşayış sahəsi ilə bağlıdır.
Trabzon nə vaxt salınıb?
Türkcə Vikipediyaya görə, şəhəri e.ə. 756-cı ildə Sinopdan gələn miletli tacirlər salıblar. TDV İslam Ensiklopediyası isə tarixin və şəhəri salanların dəqiq məlum olmadığını vurğulayır.
Trabzon Ayasofyası məsciddir, yoxsa muzey?
Bu gün məsciddir. 1238–1263-cü illərdə tikilib, 1964-cü ildə muzey kimi açılıb və 2013-cü ildə yenidən ibadətə açılıb.
Trabzonun tarixini hansı muzeylərdə öyrənmək olar?
Kostaki malikanəsindəki Trabzon Muzeyi 22 aprel 2001-ci ildə açılıb. Ortahisar Bələdiyyəsinin Trabzon Tarix Muzeyi isə 28 oktyabr 2016-cı ildə fəaliyyətə başlayıb.
Trabzonda Osmanlı hakimiyyəti nə vaxt başlayıb?
Fateh Sultan Mehmed şəhəri 1461-ci ildə ələ keçirib. Bununla da Komninlərin hakimiyyətinə son qoyulub.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Trabzon islamansiklopedisi.org.tr
- Türkcə Vikipediya — Trabzon tr.wikipedia.org
- Trabzon Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Tarix trabzon.ktb.gov.tr
- Trabzon Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Məscidlər trabzon.ktb.gov.tr
- Trabzon Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Muzeylər və qədim yaşayış yerləri trabzon.ktb.gov.tr
- Vikipediya — Trabzon vilayəti en.wikipedia.org
- Trabzon Valiliyi — Trabzonun azad edilməsinin 106-cı ildönümü münasibətilə müraciət trabzon.gov.tr
- Şərqi Qara Dəniz Mədəniyyət İnventarı — Ayasofya kilsəsi / məscidi / muzeyi karadeniz.gov.tr
- Atatürk Universiteti AVESİS — Trabzon Ayasofyasının qəbir taxçaları avesis.atauni.edu.tr
- Trabzon Böyükşəhər Bələdiyyəsi — Turizm bələdçisi webdata.trabzon.bel.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Bədəstən kulturportali.gov.tr
- Belleten — Trabzon Bədəstəni belleten.gov.tr
- Karadeniz Texniki Universiteti — Trabzon tarixi şəhərinin memarlıq kataloqu sanalkent.ktu.edu.tr
- Şengül Erol Yalçınkaya — Trabzonun şəhər nəqliyyatında tarixi körpülər ayk.gov.tr
- Milli Təhsil Nazirliyi — Ortamahalle evləri okuldisiogrenme.eba.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Trabzon Muzeyi (Kostaki malikanəsi) muze.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Sümela monastırı muze.gov.tr
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Sümela monastırı whc.unesco.org
Image: Ancient walls of Trebizond 2.jpg — Kitabi Hamdi, Public domain