Tikal haqqında qısa məlumat
Tikal Mayya (Maya) paytaxtı idi. Şəhər Qvatemalanın (Guatemala) şimalındakı yağış meşəsində yerləşirdi. Kralları uca daş məbədlər tikdirir, nəhəng su anbarları qazdırır və rəqib krallıqlarla müharibə aparırdılar.
Bu gün ərazi milli parkdır və UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısına daxildir.
Bu bələdçidə siz Tikalın harada yerləşdiyini, adının mənasını və burada kimlərin hökm sürdüyünü öyrənəcəksiniz. Həmçinin sakinlərin suyu necə saxladığını və şəhərin niyə tənəzzülə uğradığını görəcəksiniz.
Tikal harada yerləşir?
Tikal Qvatemalanın şimalında, Peten (Petén) bölgəsindədir. Flores şəhəri yaxınlığında, tropik meşənin içində yerləşir. UNESCO onu qorunan park ərazisindəki qədim Mayya şəhəri kimi təsvir edir.
Park 57,600 hektarı əhatə edir. Məşhur daş tikililərin yerləşdiyi mərkəz isə xeyli kiçikdir. Bu monumental mərkəz təxminən 400 hektar sahə tutur. Burada məbədlər, saraylar, meydanlar, qaldırılmış yollar və top oyunu meydançaları var.
UNESCO-nun müəyyənləşdirdiyi sərhədlərə görə, daha geniş arxeoloji zona təxminən 1,200 hektardır. Buraya yaşayış sahələri və aguadas adlanan tarixi su anbarları da daxildir.
Tikal adı nə deməkdir?
Adın mənası mübahisəlidir. İki ehtimal önə çıxır. Yukatan mayya dilində bu ad «su çuxurunun yanında» mənasını verə bilər. İtsa mayya dilində isə «səslər yeri» kimi yozula bilər.
Mayyaların özləri başqa addan istifadə edirdilər. Heroqlif mətnlərdə şəhərin adı Yax Mutal və ya Yax Mutul kimi oxunur. Şəhərin kralları daşa məhz bu adı həkk etdirirdilər.
Klassik dövrün Mayya krallığının paytaxtı
Tikal klassik dövrün güclü Mayya krallıqlarından birinin paytaxtı idi. Şəhərin ən qüdrətli çağı təxminən eramızın 200–900-cü illərinə təsadüf edir.
Onun tarixi isə daha qədimdən başlayır. UNESCO Tikaldakı məskunlaşmanı e.ə. VI əsrə aid edir. Türkcə Vikipediyaya görə, e.ə. 300-cü illə eramızın 100-cü ili arasında şəhər mühüm mərasim mərkəzinə çevrilib. Həmin dövrdə böyük piramidalar və məbədlər tikilib.
Tikalın ətrafında ona bağlı yaşayış məntəqələri şəbəkəsi də vardı. Şəhəri onunla əlaqəli 25-dən çox ikinci dərəcəli yaşayış məntəqəsi əhatə edirdi. Bunlar müdafiə və ticarət yollarına nəzarət kimi işlərə kömək edirdi.
Bəs burada nə qədər insan yaşayırdı? İllinoys Universitetinin mənbəsində verilən hesablamaya görə, təxminən eramızın 600–800-cü illərində Tikalda və ətrafında əhalinin sayı 80,000 nəfərə qədər çatırdı. Siz yağış meşəsinin ortasında yerləşən böyük bir müasir şəhəri təsəvvür edin.
Məğlubiyyət və dirçəliş: 562–695
562-ci ilin aprelində Tikal müharibədə məğlub oldu. Karakol (Caracol) və Kalakmulla (Calakmul) əlaqəli qüvvələr onu məğlub etdilər. Bundan sonra şəhər uzun durğunluq dövrünə girdi. Həm yazılı abidələrin hazırlanması, həm də iri tikinti işləri zəiflədi.
Durğunluq əbədi sürmədi. 695-ci ildə I Jasaw Chan K’awiil adlı hökmdar Kalakmulu məğlub etdi. Bu qələbə Tikalın bölgədəki gücünü yenidən artırdı.
Bu hökmdar bu gün gördüyünüz tikililər baxımından da əhəmiyyətlidir. Böyük Yaquar məbədi də adlanan I məbəd onun dəfn piramidasıdır. Hündürlüyü təxminən 47 metrdir. Hökmdar 734-cü ildə burada dəfn edilib.
IV məbəd: ən hündür piramida
Tikaldakı ən hündür məbəd piramidası IV məbəddir. Hündürlüyü təxminən 70 metrdir. Yik’in Chan K’awiilin hakimiyyəti dövründə, təxminən 741-ci ildə tikilib.
Ölçüsünü gözünüzün önünə gətirmək üçün siz meşədə ucalan, daş və qırmadaşdan tikilmiş təxminən 20 mərtəbəli müasir bina təsəvvür edin.
İnşaatçılar böyük həcmdə material daşıyıblar. Erick M. Poncianonun tədqiqatında IV məbədin ümumi tikinti həcmi təxminən 119,000 kubmetr hesablanıb.
Xronologiya
- E.ə. VI əsr: UNESCO Tikaldakı məskunlaşmanın başlanğıcını bu dövrə aid edir.
- E.ə. 300–eramızın 100-cü ili: Böyük piramidalar və məbədlər buranı mərasim mərkəzinə çevirir.
- Eramızın 200–900-cü illəri: Klassik dövrdə Tikalın yüksəlişi və ən qüdrətli çağı.
- 562: Karakol və Kalakmulla əlaqəli qüvvələr qarşısında məğlubiyyət.
- 695: I Jasaw Chan K’awiil Kalakmulu məğlub edir.
- 734: Jasaw Chan K’awiil I məbəddə dəfn edilir.
- Təxminən 741: Yik’in Chan K’awiilin hakimiyyəti dövründə IV məbəd tikilir.
- Təxminən 900: Şəhər mərkəzi tənəzzülə uğrayır və əhali azalır.
- 1848: Modesto Méndez və Ambrosio Tut ilk rəsmi araşdırmanı aparırlar.
- 1931: Tikal milli abidə elan edilir.
- 1955: Tikal milli park olur.
- 1956: Penn Muzeyinin qrupu sahə tədqiqatlarına başlayır.
- 1979: UNESCO Tikalı qarışıq Dünya İrsi obyekti kimi siyahıya daxil edir.
- 2020: Kvars və seolitdən hazırlanmış su filtri haqqında tədqiqat dərc olunur.
- 2021: Teotiuakan üslublu kompleksə dair LiDAR və qazıntı nəticələri açıqlanır.
Tikalda su necə idarə olunurdu?
Bu, Tikalın verə biləcəyi ən faydalı dərs ola bilər. Böyük şəhərə çoxlu su lazımdır. Tikal bu problemi su anbarları ilə həll etmişdi. Anbarların ümumi tutumu 900,000 kubmetrdən çox idi.
Tədqiqatçılar filtr də aşkar ediblər. 2020-ci ildə dərc edilmiş araşdırmanın nəticəsinə görə, Corriental su anbarında 2,000 ildən çox əvvəl su təmizləmə sistemi vardı. Sistemdə kvars və seolitdən istifadə olunurdu.
Sizin də evdə su filtri olan sürahiniz ola bilər. Prinsip eynidir: su mineral təbəqədən keçirilir və daha təmiz çıxır. Mayyalar bunu bütöv şəhər miqyasında edirdilər.
Filtrdəki mineralların ehtimal olunan mənbəyi Tikaldan təxminən 29 kilometr şimal-şərqdə, Bajo de Azúcar yaxınlığında müəyyənləşdirilib.
Eyni tədqiqat təhlükəni də üzə çıxarıb. Saray və məbəd yaxınlığındakı iki su anbarının çöküntülərində yüksək miqdarda civə tapılıb. Tədqiqatçılar çirklənməni binalarda işlədilən, tərkibində civə olan qırmızı piqmentlərlə əlaqələndiriblər.
Şəhər niyə təxminən 900-cü ildə tənəzzülə uğradı?
Təxminən eramızın 900-cü ilində Tikalın mərkəzi tənəzzülə uğradı və əhalisi azaldı. Bir nəzəriyyə bunu quraqlıq və çirkli su ilə əlaqələndirir. Bir çox tədqiqatçı isə tək səbəbli izahla razılaşmır. Onlar iqtisadi, siyasi və sosial amillərin də rolunu vurğulayırlar.
Siz «Tikalın sonunu suyun çirklənməsi gətirdi» iddiasını oxusanız, ona ehtiyatla yanaşın. Bu, mübahisəli mənzərənin yalnız bir hissəsidir.
Təpələrin altında Teotiuakan üslublu kompleks
2021-ci ildə LiDAR skanları və qazıntılar gözlənilməz nəticə verdi. Təbii təpələrə bənzəyən yüksəkliklərin altında bir qrup bina gizlənirdi. Onların təxminən 1,800 yaşı var. Tikililər Teotiuakanın (Teotihuacan) memarlığını təqlid edir.
Bu binalar nə üçün nəzərdə tutulmuşdu? Bir nəzəriyyəyə görə, burada diplomatik nümayəndəlik yerləşirdi. Stephen Houston isə hesab edir ki, memarlıq və qazıntı tapıntıları işğal və ya nəzarət izahını daha çox dəstəkləyir. Məsələ hələ açıqdır.
1848-ci ildən Dünya İrsi statusuna qədər
Müasir qeydlər 1848-ci ildən başlayır. Modesto Méndez və Ambrosio Tut burada baxış keçiriblər. Bu, Tikalın müasir tədqiqat tarixində ilk rəsmi araşdırma kimi qeydə alınıb.
Tikal 1931-ci ildə milli abidə elan edilib. 1955-ci ildə milli parka çevrilib.
Pensilvaniya Universitetinin Muzeyi ilk Tikal qrupunu 1956-cı ilin yanvarında göndərib. Qrup əraziyə Qvatemala Hərbi Hava Qüvvələrinin nəqliyyat təyyarəsi ilə çatıb.
1979-cu ildə 57,600 hektarlıq park həm mədəni, həm də təbii meyarlar üzrə UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil edilib.
Parkın vəhşi heyvanları
Park həm arxeoloji ərazini, həm də təbiəti qoruyur. Burada pişikkimilər fəsiləsinin beş növü yaşayır: yaquar, puma, oselot, marqay və yaquarundi.
Tikal ekranda
Tikalın cəngəllikdəki məbədləri 1977-ci ildə nümayişə çıxmış ilk Ulduz müharibələri (Star Wars; türkcə: Yıldız Savaşları) filmində uydurma Yavin 4-ün xarici görünüşünü göstərmək üçün istifadə olunub.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Yerindən çıxarılmış qapıüstü tir. 1877-ci ildə Gustave Bernoulli IV məbəddən üzərində oyma naxışlar olan iki taxta qapıüstü tir çıxarıb. Onlar Bazelə (Basel) aparılıb. Poncianonun tədqiqatına görə, bu müdaxilə binanın yuxarı hissəsinin yükdaşıma bütövlüyünü zəiflədib.
- Təyyarə ilə gətirilən su. 1956-cı ilin sahə tədqiqatları mövsümündə səthdəki gölməçələr quruyub. Tədqiqat qrupu içməli suyu təyyarə ilə gətirtməli olub. Su anbarları ətrafında qurulan şəhər müasir qazıntıçılarını susuz qoyub.
- Sirr gizlədən təpələr. Tikaldakı bəzi «təbii» təpələr Teotiuakan üslublu bina qrupunu təxminən 1,800 il gizlədib.
- 2,000 ildən qədim filtr. Corriental su anbarında suyu təmizləmək üçün kvars və seolitdən istifadə olunub.
- Nəhəng həcm. Təkcə IV məbədə təxminən 119,000 kubmetr tikinti materialı sərf edilib.
Tez-tez verilən suallar
Tikal harada yerləşir?
Tikal Qvatemalanın şimalındakı Peten bölgəsində, Flores şəhəri yaxınlığında, tropik meşədə yerləşir.
Tikal adı nə deməkdir?
Mənası dəqiq bilinmir. Təklif olunan yozumlar arasında Yukatan mayya dilində «su çuxurunun yanında», itsa mayya dilində isə «səslər yeri» var. Yazılardakı qədim ad Yax Mutal və ya Yax Mutul kimi oxunur.
Ən hündür məbədin hündürlüyü nə qədərdir?
IV məbədin hündürlüyü təxminən 70 metrdir. Təxminən 741-ci ildə tikilib.
Tikal UNESCO siyahısındadırmı?
Bəli. 57,600 hektarlıq Tikal Milli Parkı 1979-cu ildə həm mədəni, həm də təbii meyarlar üzrə siyahıya daxil edilib.
Mənbələr
- UNESCO — Tikal Milli Parkı whc.unesco.org
- İngiliscə Vikipediya — Tikal en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — Tikal tr.wikipedia.org
- Erick M. Ponciano — Kralların memarlığı, nəhəng IV məbəd asociaciontikal.com
- İllinoys Universiteti — Qədim mayyalarda suyun idarə edilməsi las.illinois.edu
- Sinsinnati Universiteti — Qədim mayyalar mürəkkəb su filtrləri qurublar uc.edu
- Sinsinnati Universiteti — Universitet qədim Mayya su anbarlarında zəhərli çirklənmə aşkar edib uc.edu
- Penn Muzeyi — Tikal layihəsi penn.museum
- Braun Universiteti — Qədim Mayya şəhərində gizli məhəllə brown.edu
Image: Tikal 3.jpg — Mundo Maya, CC BY-SA 4.0
