Sivasın tarixi: yollar üzərindəki şəhər
Sivas Mərkəzi Anadolunun şərqində, Qızılırmağın yuxarı hövzəsində yerləşir. Tarixi şəhərdir. Sivas vilayəti qədim Şah yolunun və İpək yolunun keçdiyi ərazidədir.
Bu mövqe çox şeyi izah edir. Yollar tacirləri gətirir. Ordular da həmin yollarla gəlir. Sivas hər ikisini görüb. Siz bunun izlərini şəhərin daş tikililərində oxuya bilərsiniz.
Bu bələdçi şəhərin tarixini ardıcıllıqla izləyir. Əvvəlcə adın mənşəyinə baxır. Sonra ilk yaşayış məskənlərinə, Səlcuq abidələrinə, monqol və Teymuri zərbələrinə, Osmanlı hamamlarına və 1919-cu il konqresinə keçir.
Sivasın adı haradan gəlir?
Əsas izah Roma dövrünə gedib çıxır. Həmin dövrdə şəhər Sebasteya (Sebasteia) adlanırdı. Zamanla bu ad Sebastos və Sevaste/Sivaste kimi formalardan keçib. Sonra türkcəyə uyğunlaşaraq Sivas şəklini alıb.
Sebasteya adının necə verilməsi barədə yerli bir izah da var. Sivas Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyinin nəql etdiyi fərziyyəyə görə, Polemonun arvadı Pifodorida (Pythodoris) şəhərə Sebasteya adını verib. Bununla Avqusta (Augustus) sədaqətini göstərmək istəyib.
Başqa bir rəvayət də var. Bu rəvayət adı «Sipas» sözü və şəhərdəki üç su bulağı ilə əlaqələndirir. Siz bunu rəvayət kimi qəbul edin. O, şəhərin salınmasını təsdiqləyən yoxlanılmış sənəd kimi təqdim olunmur.
Beləliklə, ən etibarlı izah budur: Sivas adı Sebasteyadan gəlir. Üç bulaq hekayəsi isə xalq arasında yayılan alternativ rəvayətdir.
Türkiyənin Sivas şəhəri: yaşayış məskəninin neçə yaşı var?
Şəhər qədimdir, amma nə vaxt yarandığı məlum deyil. Ərazidə Eneolit dövrünə aid yaşayış məskənləri tapılıb. Onlar təxminən e.ə. 5000–3000-ci illərə aiddir. Bununla belə, indiki şəhərin dəqiq salınma tarixi bilinmir.
Başqa bir məskən daha dəqiq tarixlər verir. Maltəpə yaşayış təpəsində (Maltepe Höyüğü) aparılan qazıntılar burada təxminən e.ə. 2600-cü ildən e.ə. 2000-ci ilədək fasiləsiz yaşayış olduğunu göstərir. Bu, altı əsrlik fasiləsiz yaşayış deməkdir.
Siz səfər planlaşdırırsınızsa, yadda saxlayın: bu cür erkən təbəqələri köhnə şəhər meydanında deyil, yaşayış təpələrində və qazıntı hesabatlarında axtarmaq lazımdır. Meydanda isə orta əsr şəhərini görəcəksiniz.
Səlcuq dövründə Sivas: məscidlər, xəstəxana və dörd məşhur mədrəsə
Şəhər mərkəzindəki ən qədim böyük abidə Sivas Ulu məscididir (Sivas Ulu Camii). Onu Qızılarslan bin İbrahim 1196–1197-ci illərdə Qul Ahi (Kul Ahi) üçün tikdirib. İbadət zalında 50 hörgü dayaq 11 aşırım boyunca cərgələnir. Dayaqları sivri tağlar birləşdirir.
Növbəti abidə xəstəxanadır. Tarixi Şəhər Meydanının Əskiqala (Eskikale) məhəlləsində yerləşən Şifaiyyə mədrəsəsi (Şifaiye Medresesi) əvvəlcə 1217-ci ilə aid Səlcuq xəstəxanası olub. Onu I İzzəddin Keykavus tikdirib. Təxminən 48 × 68 metr ölçüsündədir və 30 otağı var.
Bunu gündəlik həyatınızla əlaqələndirin. Xəstələnəndə gedəcəyiniz xəstəxananı düşünün. Sivasda səkkiz əsrdən də əvvəl böyük bir xəstəxana var idi. O, mühüm ictimai bina kimi inşa edilmişdi.
Sonra böyük tikinti ili olan 1271-ci il gəlir. Üç mədrəsə həmin ilə aiddir:
- Büruciyə mədrəsəsi (Buruciye Medresesi): Müzəffər Bürucərdi (Muzaffer Burucerdi) tərəfindən tikdirilib.
- Göy mədrəsə (Gök Medrese): Səlcuq vəziri Sahib Ata Fəxrəddin Əli (Sahip Ata Fahreddin Ali) tərəfindən tikdirilib. Memarı Kaluyan əl-Konevi (Kaluyan el-Konevi) olub.
- Qoşa minarəli mədrəsə (Çifte Minareli Medrese): kitabəsinə görə, Elxani vəziri Şəmsəddin Məhəmməd Cüveyni tərəfindən tikdirilib. Yalnız ön fasadı qalıb.
Sifarişçilərin müxtəlifliyinə diqqət edin. Biri Səlcuq vəziridir. Digəri Elxani vəziridir. Bu mənzərə dövrün şəraitinə uyğundur. Növbəti bölmə bunun səbəbini izah edir.
Monqollar, Qazi Bürhanəddin və Teymur
1243-cü ildə səlcuqlar Kösədağ döyüşündə məğlub oldular. Bundan sonra Baycu noyon (Baycu Noyan) Sivası ələ keçirdi. Şəhər üç gün talan edildi.
Növbəti dönüş nöqtəsi 1398-ci ildə oldu. Qazi Bürhanəddin öldü. Sivasın nüfuzlu şəxsləri şəhəri Osmanlı hökmdarı I Bəyazidə (Bayezid I) təhvil verdilər.
Sakitlik uzun çəkmədi. Teymur (Timur) 1400-cü ildə Sivası ələ keçirdi. Qala divarları və mühüm tikililər zədələndi. Şəhər iqtisadiyyat və əhali baxımından ağır itkilər verdi.
Bu hadisələr şəhəri anlamağınıza kömək edir. Bələdçi sizə hansısa binanın yalnız fasadının qaldığını və ya bir divarın yox olduğunu deyəndə, Sivasın 1243 və 1400-cü illərdə yaşadıqlarını xatırlayın.
Osmanlı hamamları və son Osmanlı dövrünün bir binası
Əvvəlki əsrlərin sarsıntılarından sonra da şəhərdə tikinti davam etdi. İki hamam bunu göstərir.
Meydan hamamı (Meydan Hamamı) Meydan məscidinin (Meydan Camisi) qarşısındadır. 1564-cü ilə aiddir. İsti otağının ortasında səkkizbucaqlı göbək daşı yerləşir.
Qurşunlu hamamı (Kurşunlu Hamam) Bəhram paşa 1576-cı ildə tikdirib. Qadınlar və kişilər üçün ayrı bölmələri olan qoşa hamamdır.
Hamama getmək bu gün də bir çox insanın gündəlik həyatında yer tutur. Siz səfər zamanı buxar hamamına getmisinizsə, şəhərlərin belə tikililərə niyə pul ayırdığını artıq anlayırsınız.
Şəhər Meydanındakı Tarixi Jandarma Binası (Tarihi Jandarma Binası) daha sonrakı dövrə aiddir. O, vali Rəşid Akif paşanın dövründə, 1908-ci ildə tikilib. Planı L şəklindədir.
Sivas konqresi, 1919
Türkiyəli şagirdlərin çoxu Sivası məhz bu hadisə ilə əlaqələndirir. Sivas konqresi (Sivas Kongresi) 4–11 sentyabr 1919-cu ildə keçirilib. İşinə 4 sentyabr, cümə axşamı saat 14.00-da Sivas liseyində (Sivas Lise) başlayıb.
Ən məşhur nəticəsi təşkilatlanma ilə bağlıdır. Milli cəmiyyətlər Anadolu və Rumeli Hüquqlarını Müdafiə Cəmiyyəti adı altında birləşdirilib. Beləcə, dağınıq yerli qruplar vahid təşkilata çevrilib.
Sivasın milli mübarizədəki əhəmiyyəti buradan gəlir. Şəhər təkcə yolüstü dayanacaq deyildi. Hərəkatın təşkilatlandığı məkan idi.
Xronologiya
- E.ə. 5000–3000: Sivas bölgəsində Eneolit yaşayış məskənləri.
- E.ə. 2600–2000: Maltəpə yaşayış təpəsində fasiləsiz yaşayış.
- Roma dövrü: şəhər Sivas adının kökü olan Sebasteya adı ilə tanınır.
- 1196–1197: Sivas Ulu məscidi tikilir.
- 1217: I İzzəddin Keykavus Şifaiyyə xəstəxanasını tikdirir.
- 1243: Kösədağ döyüşündən sonra Baycu noyon Sivası ələ keçirir.
- 1271: Büruciyə, Göy mədrəsə və Qoşa minarəli mədrəsə tikilir.
- 1398: şəhər I Bəyazidə təhvil verilir.
- 1400: Teymur Sivası ələ keçirir və şəhərə ağır ziyan dəyir.
- 1564: Meydan hamamı tikilir.
- 1576: Qurşunlu hamamı tikilir.
- 1908: Tarixi Jandarma Binası tikilir.
- 4–11 sentyabr 1919: Sivas konqresi keçirilir.
- 1985: Divriği Ulu məscidi və xəstəxanası UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilir.
- 2014: Sivasın üç mədrəsəsi UNESCO-nun İlkin Siyahısında yer alır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
İtmiş şəhərin adını müəyyənləşdirən lövhə. Yıldızelidəki Qayalıpınarın (Kayalıpınar) qədim Samuha olduğu 2014-cü ildə tapılmış mixi yazılı lövhə sayəsində müəyyənləşdirilib.
Təyinatı dəyişən xəstəxana. Şifaiyyə xəstəxanası 1768-ci ildə mədrəsəyə çevrilib. Birinci Dünya müharibəsi zamanı anbar kimi istifadə olunub.
Ulu məscidin tarixləri niyə dəqiqdir?
Tikinti və təmir kitabələri 1955-ci ildəki geniş təmir zamanı tapılıb. Tikinti kitabəsi Sivas Muzeyində 1120 inventar nömrəsi ilə qeydiyyatdadır.
Döngəli körpü. Əyri körpü (Eğri Köprü) Bağdad körpüsü (Bağdat Köprüsü) də adlanır. Qızılırmaq üzərindəki bu daş körpünün uzunluğu 179 metrdir və 18 tağı var. 12-ci tağdan sonra 130 dərəcə bucaq altında sola dönür. 1802-ci il tarixli təmir kitabəsi mövcuddur, amma dəqiq tikilmə tarixi məlum deyil.
Divarlardakı qurğuşun. Qurşunlu hamamının adı tikinti zamanı divarlarındakı dəmir birləşdiricilərin üzərinə tökülmüş qurğuşundan gəlir.
Bu gün tarixi əşya qaçaqmalçılığı. Sivas Vilayət Polis İdarəsi 30 aprel 2025-ci ildə şəhər mərkəzində keçirilmiş əməliyyat barədə məlumat verib. Əməliyyatda 25 sikkə, 7 metal əşya və 2 detektor ələ keçirilib. Tapıntıların tarixi dəyər daşıdığı müəyyən edilib. Burada tarix bu gün də qorunur.
UNESCO və Sivas
Sivasın UNESCO ilə bağlı iki ayrı qeydini bilmək faydalıdır.
Birincisi Divriği Ulu məscidi və xəstəxanasıdır (Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası). Kompleks Sivas vilayətinin Divriği rayonundadır. 1228–1229-cu illərə aiddir və 1985-ci ildə Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib.
İkincisi İlkin Siyahıdır. Büruciyə, Göy mədrəsə və Qoşa minarəli mədrəsə 15 aprel 2014-cü ildə təqdim edilmiş Anadolu Səlcuq mədrəsələri dosyesinə daxildir. İlkin Siyahıya salınmaq ilk addımdır. Bu, Dünya İrsi Siyahısına tam daxil edilmə demək deyil.
Səfər zamanı bu tarixdən necə yararlana bilərsiniz?
Gəzintiyə Tarixi Şəhər Meydanından başlayın. Şifaiyyə, Büruciyə, Göy mədrəsə və Qoşa minarəli mədrəsə hamısı buradadır. Beləliklə, siz 1217 və 1271-ci illərin tikililərini bir gəzintidə görə bilərsiniz. Daha erkən tarixə — 1196–1197-ci illərə aid Ulu məscidi də marşrutunuza əlavə edin.
Sonra dağıntı izlərini axtarın. Nələrin çatışmadığına baxın. Qoşa minarəli mədrəsənin yalnız ön fasadı qalıb. Bu, şəhərin ağır keçən əsrlərinin görünən izidir.
Gəzintini Osmanlı hamamları ilə tamamlayın. Vaxtınız varsa, Qızılırmaq üzərindəki Əyri körpüyə də baş çəkin.
Tez-tez verilən suallar
Sivasın adı haradan gəlir?
Ən geniş yayılmış izaha görə, Roma dövrünün Sebasteya adı əvvəl Sebastos, sonra Sevaste/Sivaste, sonda isə Sivas şəklini alıb. Üç su bulağı və Sipas kimi bir adla bağlı rəvayət də dolaşır. Bu, sübut olunmuş qeyd deyil, rəvayətdir.
Sivasın neçə yaşı var?
Bölgədə təxminən e.ə. 5000–3000-ci illərə aid Eneolit yaşayış məskənləri tapılıb. İndiki şəhərin dəqiq salınma tarixi məlum deyil.
Sivas konqresində nə baş verdi?
Konqres 4–11 sentyabr 1919-cu ildə keçirilib. Milli cəmiyyətləri Anadolu və Rumeli Hüquqlarını Müdafiə Cəmiyyəti adı altında birləşdirib.
Sivasın hansı abidələri UNESCO siyahılarındadır?
Divriği Ulu məscidi və xəstəxanası Dünya İrsi Siyahısındadır (1985). Şəhərin üç mədrəsəsi isə İlkin Siyahıdadır.
Teymur Sivası nə vaxt ələ keçirib?
1400-cü ildə. Qala divarları və mühüm tikililər zədələnib. Şəhər ağır itkilər verib.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Sivas islamansiklopedisi.org.tr
- Sivas Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Tarixçə sivas.ktb.gov.tr
- Vikipediya — Sivas tr.wikipedia.org
- Hitit Universiteti — XI Beynəlxalq Hititologiya Konqresinin məruzə xülasələri cdn.hitit.edu.tr
- Vikipediya — Sivas vilayəti en.wikipedia.org
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Şifaiyyə mədrəsəsi kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Büruciyə mədrəsəsi kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Sivas haqqında ümumi məlumat kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Qoşa minarəli mədrəsə kulturportali.gov.tr
- UNESCO — Anadolu Səlcuq mədrəsələri whc.unesco.org
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Ulu məscidin mədəni irs inventarı kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Sivas Ulu məscidi kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Əyri körpü kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Qurşunlu hamamı kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Meydan hamamı kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Jandarma binası kulturportali.gov.tr
- Atatürk Araşdırma Mərkəzi — Sivas konqresinin 101-ci ildönümü atam.gov.tr
- Atatürk Araşdırma Mərkəzi — Türkiyə Respublikası tarixi I atam.gov.tr
- UNESCO — Divriği Ulu məscidi və xəstəxanası whc.unesco.org
Image: Collage of Sivas Province.jpg — Maurice Flesier, CC BY-SA 4.0