Şahzadə məscidi: Sinanın İstanbuldakı şagirdlik əsəri

İstanbulun Şahzadə məscidi: Sinanın şagirdlik əsəri

Şahzadə məscidi (Şehzade Camii) bir şahzadənin xatirəsini və Memar Sinanın (Mimar Sinan) yaradıcılığındakı mühüm mərhələni birləşdirir. Sultan Süleyman məscidi oğlu Şahzadə Mehmedin adına sifariş etmişdi. Məscid 1548-ci ilin avqustunda ibadətə açıldı. Sinan sonralar peşəkar inkişafından danışarkən onu şagirdlik əsəri adlandırmışdı.

“Şagirdlik” sözü sizin bu tikilidən gözləntilərinizə təsir edə bilər. Burada söhbət mərkəzi günbəzi, dörd yarımgünbəzi və iki minarəsi olan binadan gedir. Ətrafındakı külliyə də Sinanın ilk sultan məscidi külliyəsi idi. Layihənin miqyası bu təvazökar ifadənin arxasında mürəkkəb memarlıq vəzifəsinin dayandığını göstərir.

Şahzadə məscidi Fatehin harasındadır?

Şahzadə məscidi İstanbulun Fateh (Fatih) rayonundadır. Daha dəqiq ünvanı Kalenderhanə məhəlləsinin (Kalenderhane Mahallesi) Şahzadəbaşı (Şehzadebaşı) ərazisidir. Bu yer adları sizə məscidin yerləşdiyi yeri anlamağa kömək edir: İstanbul şəhər, Fateh rayon, Şahzadəbaşı isə məscidin yerləşdiyi ərazidir.

Tikili Şehzade Mehmet Camii və Şehzadebaşı Camii adları ilə də tanınır. Şehzade Camii də həmin məscidin adıdır. İstanbul haqqında oxuyarkən bu adlarla rastlaşsanız, bilin ki, hamısı Süleymanın Mehmed üçün sifariş etdiyi binanı bildirir.

Şahzadə məscidinə adını verən şahzadə kim idi?

Şahzadə Mehmed Saruhan valisi olduğu vaxt, 1543-cü ildə, 22 yaşında vəfat etdi. Süleyman oğlunun adına məscid tikməyi Sinana tapşırdı. Beləliklə, şahzadə tikiliyə yalnız adını verməyib. Onun ölümü məscidin sifarişinin arxasındakı əsas şəxsi səbəbdir.

Mehmedin türbəsi məsciddən əvvəl tamamlandı. Buna görə də dəfn abidəsi külliyənin ilk tamamlanan tikililəri sırasında yer alır. Layihə xatirə məkanını məscid və müxtəlif müəssisələrlə birləşdirirdi. Yalnız ibadət zalına baxsanız, bu proqramın böyük hissəsi diqqətinizdən kənarda qalar.

Türbədə Mehmedin qardaşı Şahzadə Cahangirin və qızı Hümaşah Sultanın da sənduqələri var. Beləliklə, türbənin ailə ilə əlaqəsi məscidin xatirəsinə tikildiyi şahzadə ilə məhdudlaşmır. Digər sənduqələr də bu məkanı anlamaq üçün türbənin nə qədər vacib olduğunu göstərir.

Sinan onu niyə şagirdlik əsəri adlandırmışdı?

Sinan öz peşəkar inkişafından danışarkən Şahzadə məscidini “şagirdlik əsəri” adlandırmışdı. Bu ifadə onun öz yaradıcılıq yoluna verdiyi qiymətlə bağlıdır. Onu başqa konkret xüsusiyyətlə birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır: Şahzadə külliyəsi Sinanın layihələndirdiyi ilk sultan məscidi külliyəsi idi.

Layihə tək bir günbəzin quruluşunu həll etməkdən daha çox iş tələb edirdi. Sinan məscid, türbə, məktəb, mədrəsə, yemək təminatı və qonaqlama məkanları, eləcə də tövlələri olan karvansara layihələndirmişdi. Onun şagirdlik əsəri artıq vahid memarlıq proqramında müxtəlif tikili növlərini və bir neçə gündəlik ehtiyacı əhatə edirdi.

Mərkəzi günbəz və dörd yarımgünbəz quruluşu sonralar başqa layihələrdə də istifadə olundu. Bu həll Sultanəhməd məscidində və Əminönü Yeni məscidində (Eminönü Yeni Camii) təkrarlandı. Sinanın özü isə sonrakı məscidlərində Şahzadənin dörd yarımgünbəzli planını təkrarlamadı. Bu xüsusiyyət həmin tikilinin onun yaradıcılığında niyə ayrıca diqqətə layiq olduğunu anlamağa kömək edir.

Şahzadə məscidinin planı: günbəzlər necə birləşir?

İbadət zalının planı kvadratdır. Onun üzərindəki mərkəzi günbəzi dörd yarımgünbəz dəstəkləyir. Mərkəzi günbəzin yükünü dörd iri dayaq daşıyır. Zalın dörd küncünü daha kiçik günbəzlər örtür. Siz bu elementləri mərkəzdən kənarlara doğru ardıcıllıqla izləyə bilərsiniz.

Kolumbiya Universitetinin (Columbia University) memarlıq qeydində əsas günbəzin diametri təxminən 19 metr, hündürlüyü isə 37 metr göstərilir. Bu ölçülər onun miqyasını, dörd dayaq isə necə daşındığını izah edir. Ölçüləri planla birlikdə nəzərdən keçirdikdə yuxarıdakı məkanla onun altındakı iri daşıyıcı quruluşlar arasındakı əlaqə aydınlaşır.

Tikilini öyrənərkən dörd yarımgünbəzə diqqət yetirmək xüsusilə faydalıdır. Siz əvvəlcə əsas günbəzə baxın, sonra ətrafındakı yarımgünbəzlərin hər birini müəyyənləşdirin. Sonda künclərdəki kiçik günbəzlərə nəzər salın. Beləcə, bütün binanı bir dəfəyə yadda saxlamağa çalışmadan kvadrat planla örtük quruluşunun əlaqəsini görə bilərsiniz.

Şahzadə məscidinin içərisində nələrə baxmaq olar?

İçəridə həm mehrab, həm də minbər mərmərdəndir. Günbəz və dayaqların böyük sistemi ilə yanaşı, onların materialına da diqqət yetirmək olar. Beləliklə, interyeri iki miqyasda araşdırmaq mümkündür: ibadət zalını örtən quruluş və onun daxilində yerləşən ayrı-ayrı elementlər.

Müəzzin məhfili səkkiz sütun üzərində dayanır. Bu kiçik dayaq sistemi mərkəzi günbəzi daşıyan dörd iri dayaqla müqayisə üçün başqa bir detaldır. Hər ikisində dayaqlar və onların üzərində yüksələn quruluş var. Ölçü fərqi isə sizə zalın daxili elementlərini binanın əsas konstruksiyasından ayırmağa kömək edir.

Məscidin üç girişi var. Mərkəzdəki əsas giriş qapısının kitabəsində hicri 955 tarixi yazılıb. Bu kitabə 1548-ci ilin avqustunda ibadətə açıldığına dair məlumatla yanaşı, binanın özündəki tarixli bir elementdir. Qapı məscidin tarixi quruluşunun bir hissəsi kimi diqqətə layiqdir.

Həyət və iki minarə

Həyəti əhatə edən rəvaqın 16 günbəzini 12 sütun daşıyır. Bu, ibadət zalına girməzdən əvvəl və ya oradan çıxdıqdan sonra araşdıra biləcəyiniz başqa bir dayaq və örtük ardıcıllığıdır. Həyətdə və içəridə günbəzli formalar müxtəlif miqyaslarda işlədilib. Bu da sizə məscidin memarlıq hissələrini müqayisə etmək üçün praktik imkan verir.

Məscidin iki minarəsi var və hər birində iki şərəfə yerləşir. Kolumbiya Universitetinin qeydində onların hündürlüyü 55 metr göstərilir. Bu şaquli elementlər kompozisiyada mərkəzi günbəz və ətrafındakı yarımgünbəzlərdən fərqli yer tutur. Şərəfələri saymaq onların quruluşunu yaxından öyrənməyin sadə yollarından biridir.

Şahzadə məscidi külliyəsinə nələr daxildir?

Şahzadə külliyəsinə mədrəsə, imarət, ibtidai məktəb, qonaq qalmaq üçün yerlər və tövlələri olan karvansara daxildir. Məscid və türbə də bu geniş proqramın hissələridir. Təhsil, yemək, qonaqlama və ibadətin hər biri üçün layihədə ayrıca memarlıq məkanı ayrılmışdı.

İmarət gündəlik həyatla əlaqəni xüsusilə aydın göstərir: yemək verilməsi ibadət və tədrislə eyni külliyədə yer alırdı. Məktəb və qonaqlama yerləri başqa tanış ehtiyacları da qarşılayırdı. Yemək, təhsil və qalacaq yer barədə düşünmək sizə bu məkanın niyə təkcə məsciddən deyil, bir neçə binadan ibarət olduğunu anlamağa kömək edir.

Şahzadənin türbəsi səkkizbucaqlı plana malikdir. Hər üzündə pəncərələr alt və üst səviyyələrdə yerləşir. Səkkizbucaqlı forma onu məscidin kvadrat ibadət zalından həndəsi baxımdan fərqləndirir. Bu planları müqayisə etmək xatirə tikilisini əsas ibadət məkanından ayırmağa kömək edir.

Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz detallar

Şahzadə Mehmedin sənduqəsinin üzərində taxta taxt yerləşir. Bu, onun taxt-tacın varisi mövqeyini simvolizə edir. Həmin detal dəfn abidəsini birbaşa şahzadənin sülalədəki statusu ilə bağlayır. Türbədə onun sənduqəsi üzərində yerləşdirilmiş quruluşa konkret məna verir.

Külliyənin tikinti materiallarının bir hissəsi Bizans dövrü İstanbulunun Forum Tauri ərazisindən gətirilmişdi. İmarətin tikintisində latınca kitabəsi olan iri sarkofaqdan da təkrar istifadə edilmişdi. Bu detallar Süleymanın sifarişi ilə aparılan tikintidə daha qədim əşya və materialların yer aldığını göstərir.

Sinan məscidin xarici dayaq divarlarını yan fasadlar boyunca uzanan tağlı qalereyaların daxilində gizlətmişdi. Beləliklə, daşıyıcı quruluş başqa bir memarlıq elementinə daxil edilmişdi. Siz qalereyaları araşdırarkən onların rolunun görünən tağ sırası ilə bitmədiyini nəzərə alın: dayaq divarları da onların içərisindədir.

Türbənin kaşılarının istehsal yeri barədə müxtəlif fikirlər irəli sürülüb. Qudvin (Goodwin) onları İznikə aid edirdi. Necipoğlunun hesab dəftərlərinə əsaslanan araşdırması isə İstanbulda saray kaşı ustalarının emalatxanasını göstərir. Fikir ayrılığı türbənin bəzəyindəki konkret bir hissəni hazırlayan emalatxana ilə bağlıdır.

Xronologiya

• 1543: Şahzadə Mehmed 22 yaşında vəfat etdi. Külliyənin ümumi başlanğıcı həmin ilin iyununa aid edilir.
• 23 may 1544: TDV İslam Ensiklopediyasına görə, məscidin təməli qoyuldu.
• Avqust 1548: Şahzadə məscidi Süleymanın hakimiyyəti dövründə ibadətə açıldı.
• 1613 və 1633: Yanğınlar külliyənin binalarına ziyan vurdu. IV Murad (IV. Murad) təmir işlərinin aparılmasını əmr etdi.
• 1994–1999: Külliyədə genişmiqyaslı bərpa aparıldı.

Tez-tez verilən suallar

Şehzadebaşı Camii ilə Şahzadə məscidi eyni tikilidir?

Bəli. Şehzadebaşı Camii və Şehzade Mehmet Camii Şahzadə məscidinin digər adlarıdır. Tikili İstanbulun Fateh rayonundakı Şahzadəbaşı ərazisində yerləşir.

Şahzadə məscidini kim tikib?

Məscidi Sultan Süleyman üçün Memar Sinan layihələndirib. Sultan onu 1543-cü ildə vəfat edən oğlu Şahzadə Mehmedin adına sifariş edib.

Məscidin planı niyə əhəmiyyətlidir?

Kvadrat ibadət zalının mərkəzi günbəzini dörd yarımgünbəz dəstəkləyir. Sinan sonrakı məscidlərində bu quruluşu təkrarlamayıb. Lakin həmin həll daha sonra Sultanəhməd və Əminönü Yeni məscidlərində istifadə olunub.

Türbə də eyni külliyənin bir hissəsidir?

Bəli. Mehmedin səkkizbucaqlı türbəsi külliyəyə daxildir və məsciddən əvvəl tamamlanıb. Burada Şahzadə Cahangirin və Hümaşah Sultanın da sənduqələri var.

Mənbələr

1. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Şehzade Camii kulturportali.gov.tr
2. Kolumbiya Universiteti MCID — Şehzade Camii mcid.mcah.columbia.edu
3. TDV İslam Ensiklopediyası — Şehzade Külliyesi islamansiklopedisi.org.tr
4. Türkcə Vikipediya — Şehzade Camii tr.wikipedia.org
5. İngiliscə Vikipediya — Şahzadə məscidi en.wikipedia.org
6. İngiliscə Vikipediya — Şahzadə məscidi: türbənin kaşıları haqqında qeydlər en.wikipedia.org

FAQ

Image: Şehzade Camii, İstanbul.jpg — Jl FilpoC, CC BY 4.0