Eminönü Yeni məscidi: 66 ilə tamamlanan Validə məscidi

İstanbul Yeni məscid: harada yerləşir?

Eminönüdəki Yeni məscid (Yeni Cami) Qalata körpüsünün cənub ucunda, Qızıl Buynuz sahilində yerləşən Osmanlı məscididir. İstanbulun Fatih rayonundadır. 66 ilə tikilmiş Validə Sultan məscidi kimi tanınan tikili məhz budur. Bu ifadə onun fasilələrlə davam edən tikinti tarixini əks etdirir.

Məscidi axtarırsınızsa, Eminönünü və Qalata körpüsünü əsas götürün. Təkcə adına baxmaq sizi çaşdıra bilər. Kolumbiya Universiteti (Columbia University) bu məscidi Üsküdardakı oxşar adlı Yeni Validə məscidindən (Yeni Valide Camii) ayrıca fərqləndirir. Təsvirləri, tikinti qeydlərini və fotoşəkilləri müqayisə edərkən bu fərqi nəzərə almalısınız.

“Yeni” sözü məscidin tarixi adının bir hissəsidir. Tikinti tamamlandıqdan sonra bina Yeni Validə Sultan məscidi (Yeni Valide Sultan Camii) adlandırılıb. Xalq arasında bu ad qısalaraq Yeni məscidə çevrilib. Onun tarixi Safiyyə Sultan (Safiye Sultan) və Turhan Xədicə Sultanla (Turhan Hatice Sultan) bağlıdır. Bu iki saray himayədarının iştirakı uzun tikinti tarixçəsinin başlanğıcını və sonunu müəyyənləşdirir.

Yeni məscidin tarixi: tikintini kim başladıb?

Məscidi Safiyyə Sultan sifariş edib. O, III Muradın həyat yoldaşı və III Mehmedin anası idi. Beləliklə, layihə bir sultan anasının himayəsi ilə başlayıb. Sonralar məscidi tamamladan Turhan Xədicə Sultan isə IV Mehmedin anası idi.

Tikinti tarixində memarların adları bu ardıcıllıqla çəkilir: Davud ağa, Dalğıc Əhməd ağa və Mustafa ağa. Onların bu ardıcıllığı başlanğıcı ilə tamamlanması arasında onilliklər olan layihəyə aiddir. TDV İslam Ensiklopediyası tikintinin başlanmasını 9 aprel 1598 tarixinə aid edir.

İlk tikinti mərhələsi III Mehmedin 1603-cü ildə ölümündən sonra başa çatıb. Safiyyə Sultan Köhnə saraya (Eski Saray) göndərilib və işlər dayanıb. Məscidin tarixini anlamaq üçün bu fasilə əsas məqamlardan biridir. İlk işlərlə binanın tamamlanması arasındakı uzun müddət ərzində tikinti fasiləsiz davam etməyib.

Yeni məscid 66 ilə tikilib?

66 il rəqəmi 1597–1663 hesablamasına əsaslanır. İngiliscə Vikipediya başlanğıcı 1597, tamamlanmanı 1663 göstərir. Rəsmi açılışı isə ayrıca, 1665-ci ilə aid edir. Bu fərq 66 illik tikinti ilə tanınan məscidin açılış tarixinin niyə daha gec olduğunu izah edir.

TDV başqa xronologiya təqdim edir. Tikintinin başlanmasını 9 aprel 1598, açılışını isə 30 oktyabr 1665 tarixində qılınan cümə namazına aid edir. Bu iki tarix arasında təxminən 67 il var. Fərq həm başlanğıc tarixindən, həm də layihənin sonu kimi hansı hadisənin götürülməsindən yaranır.

“66 ilə tikilib” ifadəsini oxuyanda bunu müəyyən tarix aralığını qısaca bildirən ifadə kimi anlayın. O, 1597–1663 tarixlərinə uyğundur. Fasiləsiz tikintini bildirmir və son nöqtə kimi TDV-nin göstərdiyi açılış tarixini götürmür. Tamamlanma ilə açılışı ayrı hadisələr kimi izləsəniz, tarixləri daha rahat başa düşərsiniz.

Tikinti niyə dayanıb və yenidən başlayıb?

Tikinti 1603-cü ildə, III Mehmedin ölümündən və Safiyyə Sultanın Köhnə saraya göndərilməsindən sonra dayanıb. Kolumbiya Universitetinin tikinti qeydi də işlərin dayandığı il kimi 1603-cü ili göstərir. Həmin qeyddə göstərilən növbəti tikinti mərhələsi 1661-ci ildə Turhan Xədicə Sultanın himayəsi ilə başlayıb.

İşlər yenidən başlamazdan əvvəl yarımçıq məscid 1660-cı il Böyük İstanbul yanğınında ciddi zədələnib. Yanğın iki əsas tikinti mərhələsi arasındakı dövrə düşür. Zərər görən bina adi təmir gözləyən tamamlanmış məscid deyildi. O, artıq yarımçıq vəziyyətdə qalmışdı.

Turhan Xədicə Sultan layihəni yenidən davam etdirib. İşlər 1661-ci ildə bərpa olunub və məscidin tamamlanmasını təmin edən himayədar o olub. Beləliklə, eyni yarımçıq bina iki sultan anasının tarixini birləşdirir: başlanğıcda Safiyyə Sultan, sonda isə Turhan Xədicə Sultan.

Xronologiya

• 1597: Vikipediya tikintinin başlanğıcını bu ilə aid edir.
• 9 aprel 1598: TDV tikintinin başlandığı gün kimi bu tarixi göstərir.
• 1603: III Mehmedin ölümündən və Safiyyə Sultanın Köhnə saraya göndərilməsindən sonra işlər dayanıb.
• 1660: Böyük İstanbul yanğını yarımçıq binaya zərər vurub.
• 1661: Tikinti Turhan Xədicə Sultanın himayəsi ilə yenidən başlayıb.
• 1663: İngiliscə Vikipediya tamamlanmanı bu ilə aid edir, daha sonrakı rəsmi açılışı isə ayrıca göstərir.
• 30 oktyabr 1665: TDV-yə görə, məscid cümə namazı ilə açılıb.
• 1904: Külliyənin ibtidai məktəbi sökülüb.

Yeni məscidin şəkilləri: hansı detallara baxmalısınız?

Məscidin iki minarəsi var. Hər minarədə üç şərəfə yerləşir. Xaricdən çəkilmiş fotoşəkillərə baxarkən bu əlamətləri seçə bilərsiniz. Binanın özünü ziyarət edəndə də şimal tərəfindəki həyətlə yanaşı, bu memarlıq detalına diqqət yetirin.

Həyətdə 20 sütunun daşıdığı 24 günbəzli bölmə var. Mərkəzdə mərmər şadırvan yerləşir. Şadırvanın planı səkkizbucaqlıdır. Həyətə yalnız ibadət zalına aparan keçid kimi baxmayın. Sütunları, örtülü bölmələri və mərkəzdəki su qurğusunu vahid kompozisiya kimi nəzərdən keçirin.

Məscidin tikintisində yonulmuş küfəki daşı, mərmər və kərpic işlədilib. İçəridə pəncərələr altı sıra üzrə düzülüb. Bu materiallar və təkrarlanan pəncərə sıraları xarici görünüşlə ibadət zalının fotoşəkillərini müqayisə etmək üçün konkret əlamətlərdir.

İbadət zalının divarları ikinci pəncərə sırasından yuxarıya qədər şirəaltı bəzəkli kaşılarla örtülüb. Bəzəklərdə mavi, firuzəyi və yaşıl rənglər üstünlük təşkil edir. Mərmər mehrab müqərnəs bəzəkli taxça formasındadır. İnteryer şəkillərində kaşılı divarların hündürlüyünü onların üstündəki pəncərə sıraları ilə müqayisə edin.

Misir bazarının məscidlə nə əlaqəsi var?

Misir bazarı (Mısır Çarşısı) Yeni məscid külliyəsinin arastası, yəni bazar hissəsidir. O, məscidin ətrafındakı daha geniş memarlıq mühitinin tarixinə daxildir. Bu əlaqə dini binanı alqı-satqı üçün ayrılmış məkanla birləşdirir.

Gündəlik həyatla əlaqəni görmək üçün ədviyyat alış-verişini düşünün. Misir bazarı bu adi məşğuliyyəti birbaşa məscid külliyəsi ilə bağlayır. Eminönü deyəndə ağlınıza həm bazar, həm də Yeni məscid gəlirsə, onların tarixi əlaqəsi niyə eyni ərazi haqqında birlikdə danışıldığını izah edir.

Külliyəyə 1904-cü ildə sökülmüş ibtidai məktəb də daxil idi. Bu gün mövcud olmayan bina mənzərəyə daha bir funksiya əlavə edir. Məktəb məscid və bazarla birlikdə ibadəti, ticarəti və təhsili bir araya gətirən mühitin hissəsi olub.

Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz detallar

Bünövrə ucları qurğuşun qurşaqlarla bərkidilmiş payalarla möhkəmləndirilib. Bu tikinti detalı şəkillərdə üstünlük təşkil edən günbəz və minarələrdən aşağıda yerləşir. O, binanın əsasını qurmaq üçün görülən işlərə diqqət yönəldir.

Tikinti 1661-ci ildə yenidən başlayanda yarımçıq divarlardan bir daş sırası sökülüb. Deməli, işlərin bərpası mövcud hörgüyə müdaxiləni də əhatə edib. Turhan Xədicə Sultanın tikinti mərhələsi dövrümüzə qalmış quruluşu davam etdirib. Sökülən daş sırası isə işlərin yenidən başlandığı anda görülmüş konkret tədbiri göstərir.

Məscidin cənub-qərbindəki həyət divarında üç günəş saatı var. Bunlar gündəlik həyatla başqa bir əlaqəni — vaxtın ölçülməsini göstərir. Həyətin detallarını araşdırırsınızsa, sütunlardan, günbəzlərdən və mərkəzi şadırvandan əlavə, bu alətləri də axtarın.

Tez-tez verilən suallar

İstanbulda Yeni məscid haradadır?

Yeni məscid Fatih rayonunun Eminönü səmtindədir. Qalata körpüsünün cənub ucunda, Qızıl Buynuz sahilində yerləşir. Bu yer məlumatları burada haqqında danışılan tarixi məscidi müəyyənləşdirir.

Tikinti tarixçəsində niyə 66 il göstərilir?

Bu rəqəm 1597–1663 tarixlərindən alınır. İngiliscə Vikipediya 1663-cü ildə tamamlanmanı 1665-ci ildə rəsmi açılışdan ayırır. TDV isə başlanğıcı 9 aprel 1598, açılışı 30 oktyabr 1665 tarixinə aid edir.

Məscid hansı Validə Sultanın himayəsində olub?

Layihənin gedişini iki saray himayədarı müəyyənləşdirib. Məscidi III Mehmedin anası Safiyyə Sultan sifariş edib. İşlər 1661-ci ildə yenidən başladıqdan sonra yarımçıq məscidi IV Mehmedin anası Turhan Xədicə Sultan tamamladıb.

Bu, Üsküdardakı Yeni Validə məscididirmi?

Xeyr. Kolumbiya Universiteti oxşar adlı bu iki məscidi qarışdırmamaq barədə xəbərdarlıq edir. Burada təsvir edilən Yeni məscid Eminönüdə, Qızıl Buynuz və Qalata körpüsünün yanındakı binadır.

Mənbələr

1. Vikipediya — Yeni məscid tr.wikipedia.org
2. Vikipediya — Yeni məscid, İstanbul en.wikipedia.org
3. TDV İslam Ensiklopediyası — Yeni məscid külliyəsi islamansiklopedisi.org.tr
4. Kolumbiya Universiteti — MCID, Yeni məscid mcid.mcah.columbia.edu

FAQ

Image: Panoramic view of Istanbul- Yeni Cami (The New Mosque), Galata Bridge. Turkey, Southeastern Europe.jpg — Mstyslav Chernov, CC BY-SA 3.0