Qırşəhərin tarixi və adının mənşəyi: keçmişə baxış

Qırşəhər adı haradan gəlir?

Qırşəhərin (Kırşehir) adı onun yerləşdiyi ərazinin təsvirindən yaranıb. Türklər bu yaşayış məntəqəsinə “Kır şehri”, yəni çöldə yerləşən şəhər deyiblər. Zamanla sözlər birləşib. Bu izah şəhərin indiki adını ətrafındakı təbii mənzərə ilə bağlayır. Siz də arxeoloji təbəqələrdən, orta əsr tikililərindən və sonrakı inzibati dəyişikliklərdən ibarət bu tarixi anlamağa şəhərin adından başlaya bilərsiniz.

Adın yazılışı dövrlər üzrə dəyişib. Səlcuq dövründən etibarən Kırşehri formasına rast gəlinir. Bu forma Elxani və Osmanlı mənbələrində də işlənir. Respublika dövründə isə Kırşehir forması geniş yayılıb. Siz ünvan oxuyanda və ya səyahət planınıza bu adı yazanda həmin sonrakı dövrdə yayılmış formadan istifadə edirsiniz. Beləcə, gündəlik həyatda şəhərin tarixi adlandırılması ilə qarşılaşırsınız.

Şəhərin başqa bir adı Gülşəhri olub. Əlvan Çələbi bu adı atası Aşıq Paşanın gəlişi ilə əlaqələndirib. Onun izahında şəhər bu gəlişlə dəyişən gül bağçasına bənzədilir. “Kır şehri” təbii mənzərəni təsvir edir. Əlvan Çələbinin Gülşəhri barədə izahı isə şəhərin kimliyini bir insanla və ədəbi obrazla bağlayır. [1][2]

Bölgənin tarixi nə qədər qədimdir?

Kaman-Kalehöyük bölgədəki erkən məskunlaşmanın sübutlarını təqdim edir. O, Kamanın Çağırkan kəndində yerləşir. Arxeoloji təpənin diametri təxminən 280 metr, hündürlüyü 16 metrdir. Onun IV təbəqəsi e.ə. III minilliyin ikinci yarısına aiddir. III təbəqə isə e.ə. XX–XII əsrlər arasındakı Orta və Son Tunc dövrlərini əhatə edir.

Bu təbəqələr Kaman-Kalehöyükdə erkən məskunlaşma tarixini təsdiqləyir. Onları Qırşəhər şəhərinin özünün yaranması barədə iddialardan ayırmaq lazımdır. İlhan Şahin TDV İslam Ensiklopediyasında bu fərqi vurğulayır: bölgədə qədim yaşayışın olması indiki şəhərin nə vaxt yarandığını müəyyən etmir. Buna görə də arxeoloji təpə ilə şəhər fərqli tarixi suallara cavab verir.

Şəhərin qədim yaşayış məntəqəsi ilə eyniləşdirilməsi barədə iddianın da mənbəsi dəqiq göstərilməlidir. Türkcə Vikipediya Qırşəhəri Makissosla eyniləşdirir. Orada yaşayış məntəqəsinin I Yustinianın (Justinianus) dövründə, 527–568-ci illər arasında yenidən qurulduğu və Yustinianopolis (Justinianopolis) adını aldığı bildirilir. Şahinin daha ehtiyatlı yanaşması bu eyniləşdirməni müasir şəhərin mübahisəsiz başlanğıc tarixi saymağa əsas vermir. Siz qədim dövrlə bağlı iddianı izləyə, eyni zamanda onun iddia olaraq qaldığını nəzərə ala bilərsiniz. [1][2][3]

Səlcuq hakimiyyəti Qırşəhərə necə təsir edib?

Qırşəhər 1173-cü ildə yenidən Anadolu Səlcuqlarının hakimiyyətinə keçib. Bu, II Qılınc Arslanın Danişməndli torpaqlarını öz dövlətinə birləşdirməsindən sonra baş verib. I Əlaəddin Keyqubad (Alâeddin Keykubad I) 1228-ci ildə Qırşəhəri Məngücək sülaləsindən Müzəffərəddin Məhəmməd bin Bəhram Şaha dirlik kimi verib. Tarixləri məlum olan bu siyasi dəyişikliklər şəhərin orta əsr tarixini mübahisəli qədim eyniləşdirmədən daha möhkəm əsaslarla izləməyə imkan verir.

Valiliyin məlumatına görə, Kalehöyük üzərindəki Əlaəddin məscidi (Alâeddin Camii) ilk dəfə 1230-cu ildə, I Əlaəddin Keyqubadın dövründə tikilib. Eyni mənbə məscidin 1893-cü ildə mütəsərrif Arif bəy tərəfindən yenidən tikildiyini bildirir. Siz binaya baxarkən hər iki tarixi nəzərə almalısınız. Onun Səlcuq dövründə əsasının qoyulması və sonradan yenidən tikilməsi eyni abidənin tarixində ayrı mərhələlərdir. [2][8]

Fatma Xatun türbəsi (Fatma Hatun Kümbeti) tarixi məlum olan başqa bir tikilidir. Onu 1266-cı ildə Xoca Aka Matır tikdirib. Səkkizguşəli gövdəsi kvadrat əsas üzərində yüksəlir. İçəridə günbəz, çöldə isə səkkizguşəli konusvari dam var. Bu konkret memarlıq xüsusiyyətləri orta əsrlərə aid tarixi binanın forması ilə əlaqələndirməyə imkan verir. Beləliklə, türbə gəzməli yerlər siyahısındakı bir addan ibarət qalmır. [7]

Cacabəy mədrəsəsi rəsədxana olubmu?

Cacabəy mədrəsəsinin (Cacabey Medresesi) inşa kitabəsində onu tikdirən şəxsin adı və dövrü göstərilir. Kitabəyə görə, Nurəddin Cəbrayıl bin Caca (Nûreddin Cebrâil bin Caca) mədrəsəni III Keyxosrovun (Keyhusrev III) hakimiyyəti zamanı, 1272–1273-cü illərdə tikdirib. Bu kitabə binanın tarixini dəqiqləşdirir. Mübahisə onun funksiyası, xüsusən də mərkəzdəki quyunun necə izah olunması ilə bağlıdır.

Qırşəhər Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi mədrəsəni riyaziyyat, təbiət elmləri və astronomiya mərkəzi kimi təqdim edir. İdarə mərkəzdəki quyunu müşahidə quyusu kimi izah edir. Səmavi Eyicə (Semavi Eyice) isə fərqli fikir irəli sürür. O bildirir ki, nə vəqfnamədə, nə də kitabədə rəsədxanadan bəhs olunur. Onun fikrincə, bu, qapalı həyətli mədrəsədə şadırvanın yerini tutan su quyusudur. [4][5]

Bina hazırda məscid kimi istifadə olunur. Vəqflər Baş İdarəsi onun bərpasını 2023-cü ildə tamamlayıb. İdarənin məlumatına görə, divarların bəzi hissələrində 100 faizə çatan duzluluq səviyyəsi təxminən 3 faizə endirilib. Bu bərpa orta əsrlərdəki funksiyası barədə fərqli izahların davam etdiyi abidənin tarixinə yeni bir mərhələ əlavə edib. [5][6]

Türbələr və Kəsikkörpü nəyi göstərir?

Valilik Aşıq Paşanın türbəsini 1333-cü ilə aid edir. Mənbə tamamilə mərmərdən hazırlanmış asimmetrik fasadı xüsusi qeyd edir. Əxi Əvran (Ahi Evran) kompleksində isə vilayətin mədəniyyət idarəsi bir neçə mərhələ göstərir: 1450-ci ildə məzar üzərində bina tikilib, 1481-ci ildə kompleks genişləndirilib, 1561-ci ildə isə kiçik məscid əlavə olunub. Bu abidələr Qırşəhərin irsində fərqli tikinti tarixlərini təmsil edir. [8][9]

Əxi Əvranın türbəsi 15 aprel 2014-cü ildə mədəni irs namizədi kimi UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilib. Bu təqdimat kompleksin tikinti mərhələlərindən ayrı hadisədir. Tarixləri ayrı izləmək tikilinin tarixini onun sonradan irs kimi tanınması prosesindən fərqləndirməyə kömək edir. [10]

Kəsikkörpü (Kesikköprü) Qırşəhərdən təxminən 20 kilometr cənubda, Qızılirmaq üzərində yerləşir. Səlcuq körpüsünün 13 sivri tağı var. Uzunluğu 400 metr, eni 6 metrdir. Tikinti tarixi isə birmənalı deyil. Mədəniyyət Portalının ziyarətçilər üçün səhifəsində II Keykavusun (Keykavus II) dövrü və 1248-ci il göstərilir. Körpünü tikdirən şəxs kimi Atabəy İzzəddin Məhəmmədin adı çəkilir. İnventar səhifəsində isə 1251-ci il və Qiyasəddin Keyxosrov qeyd olunur. Körpü barədə məlumat verərkən hər iki qeyd nəzərə alınmalıdır. [11][12]

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Cacabəyin vəqfnaməsi 10 may 1272-ci il tarixini daşıyır. Ərəbcə sənədlə yanaşı, uyğur hərfləri ilə yazılmış monqolca xülasələr də günümüzə çatıb. Başqa bir təfərrüat gündəlik adlandırma ilə bağlıdır: minarəsindəki firuzəyi kaşılara görə bina xalq arasında Cıncıklı məscidi (Cıncıklı Cami) adlanır. Rəsmi kitabə, müxtəlif dillərdəki sənədlər və yerli ad fərqli növ sübutları qoruyur. [4][5]

Kaman-Kalehöyükdəki qazıntıların tarixində də konkret bir şəxslə bağlı məqam var. İlkin araşdırma 1985-ci ildə aparılıb, qazıntılar isə 1986-cı ildə başlayıb. Yapon şahzadəsi Takahito Mikasa ilk qazma zərbəsini vurub. Mikasanomiya Xatirə Bağı işlərin başlanmasındakı rolunu yad edir. Sahəsi 21,620 kvadrat metr olan bağ 1993-cü ilin sentyabrında tamamlanıb. [3][15]

Təpənin IId təbəqəsi Het imperiyasından sonrakı dövrü anlamaq üçün də əhəmiyyətlidir. Buradakı ardıcıl məskunlaşma izləri e.ə. XII–VIII əsrləri mədəni baxımdan boş “Qaranlıq dövr” sayan köhnə yanaşmanı şübhə altına almağa kömək edib. Əhəmiyyət qazıntıda üzə çıxarılan həmin ardıcıllıqdadır: bu tapıntılar dövrün belə ümumiləşdirilməsinə qarşı sübut verib. [3]

Müasir inzibati dəyişikliklər və arxeologiya mənzərəni necə dəyişib?

30 iyun 1954-cü ildə qəbul edilən qanunvericilik Qırşəhərin vilayət kimi hüquqi statusunu ləğv edib. Ərazisi Nevşəhər (Nevşehir), Ankara və Yozqat (Yozgat) arasında bölünüb. Qırşəhər 1 iyul 1957-ci ildə yenidən vilayət statusu alıb. Bu dəyişikliklər şəhərin Səlcuq abidələri və bölgənin daha qədim arxeoloji məkanları ilə yanaşı, ayrıca müasir tarix mərhələsi təşkil edir. [16]

Mucurun iki səviyyəli yeraltı şəhəri vulkanik tufda oyulub. 22 iyul 1989-cu il tarixli 457 nömrəli qərarla o, birinci dərəcəli arxeoloji mühafizə ərazisi kimi qeydiyyata alınıb. Kamandakı arxeologiya muzeyinin açılış mərasimi isə 11 iyul 2010-cu ildə keçirilib. Tamamlanmış muzey layihəsinə Yaponiya tərəfindən 436 milyon yen məbləğində mədəniyyət qrantı ayrılmışdı. Beləliklə, mühafizə tədbirləri və muzeyin yaradılması bölgənin arxeologiya tarixinə tarixləri dəqiq məlum olan yeni hadisələr əlavə edib. [13][14]

Xronologiya

• E.ə. III minilliyin ikinci yarısı: Kaman-Kalehöyükdə IV təbəqənin təmsil etdiyi məskunlaşma.
• 1173: Qırşəhər yenidən Anadolu Səlcuqlarının hakimiyyətinə keçir.
• 1228: Şəhər Müzəffərəddin Məhəmməd bin Bəhram Şaha dirlik kimi verilir.
• 1230: Valiliyin məlumatına görə, Əlaəddin məscidi ilk dəfə tikilir.
• 1248 / 1251: Kəsikkörpü üçün qeydə alınmış ziddiyyətli tikinti tarixləri.
• 1266: Fatma Xatun türbəsi sifariş əsasında tikilir.
• 1272–1273: Kitabəsinə görə, Cacabəy mədrəsəsi tikilir.
• 1333: Aşıq Paşanın türbəsinə aid edilən tarix.
• 1450–1561: Əxi Əvran kompleksində qeydə alınmış tikinti və genişləndirmə mərhələləri.
• 1893: Əlaəddin məscidi yenidən tikilir.
• 1954 / 1957: Vilayət statusu ləğv edilir, sonra bərpa olunur.
• 1986: Kaman-Kalehöyükdə qazıntılar başlayır.
• 1989: Mucur Yeraltı Şəhəri arxeoloji mühafizəyə alınır.
• 1993: Mikasanomiya Xatirə Bağı tamamlanır.
• 2010: Kaman Kalehöyük Arxeologiya Muzeyi açılır.
• 2014: Əxi Əvranın türbəsi UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edilir.
• 2023: Cacabəy məscidinin bərpası tamamlanır.

Tez-tez verilən suallar

Qırşəhər nə deməkdir?

Ad türkcə “Kır şehri” ifadəsi ilə izah olunur. Bu, çöldə yerləşən şəhər və ya yaşayış məntəqəsi deməkdir. Sözlər tədricən birləşib. Səlcuq, Elxani və Osmanlı mənbələrində Kırşehri formasına rast gəlinir. Respublika dövründə isə Kırşehir forması geniş yayılıb. [1][2]

Cacabəy mədrəsəsi rəsədxana olubmu?

Bu izah mübahisəlidir. Vilayətin mədəniyyət idarəsi burada astronomiyanın tədris olunduğunu və müşahidə quyusunun mövcudluğunu bildirir. Səmavi Eyicə mərkəzdəki quyunu su quyusu kimi izah edir. O vurğulayır ki, kitabədə və vəqfnamədə rəsədxanadan bəhs edilmir. [4][5]

Kəsikkörpü nə vaxt tikilib?

Mədəniyyət Portalında iki tarix verilir. Ziyarətçilər üçün səhifədə 1248, mədəni irs inventarında isə 1251 göstərilir. İki səhifədə körpünü tikdirən şəxslərin adları da fərqlidir. Buna görə tək və mübahisəsiz tikinti tarixçəsi təqdim etmək bu fikir ayrılığını gizlədərdi. [11][12]

Qırşəhər vilayət statusunu nə vaxt bərpa edib?

Qırşəhər 1 iyul 1957-ci ildə yenidən vilayət olub. Vilayət kimi hüquqi statusu 30 iyun 1954-cü ildə qəbul edilmiş qanunvericiliklə ləğv edilmişdi. Həmin vaxt ərazisi Nevşəhər, Ankara və Yozqat arasında bölünmüşdü. [16]

Mənbələr

1. Vikipediya — Kırşehir tr.wikipedia.org
2. TDV İslam Ensiklopediyası — Kırşehir islamansiklopedisi.org.tr
3. Yaponiya Anadolu Arxeologiyası İnstitutu — Kaman-Kalehöyük old.jiaa-kaman.org
4. TDV İslam Ensiklopediyası — Caca Bey mədrəsəsi islamansiklopedisi.org.tr
5. Kırşehir Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Cacabey və astronomiya mədrəsəsi kirsehir.ktb.gov.tr
6. Vəqflər Baş İdarəsi — Cacabey məscidinin bərpası vgm.gov.tr
7. Mədəniyyət Portalı — Fatma Hatun türbəsi kulturportali.gov.tr
8. Kırşehir Valiliyi — Tarix və turizm kirsehir.gov.tr
9. Kırşehir Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Ahi Evran-ı Veli kirsehir.ktb.gov.tr
10. UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Ahi Evran türbəsi whc.unesco.org
11. Mədəniyyət Portalı — Kesikköprü ziyarətçi səhifəsi kulturportali.gov.tr
12. Mədəniyyət Portalı — Kesik Köprü mədəni irs inventarı kulturportali.gov.tr
13. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, DÖSİMM — Kırşehir dosim.ktb.gov.tr
14. Yaponiya Səfirliyi — Kaman Kalehöyük Arxeologiya Muzeyi tr.emb-japan.go.jp
15. Kaman Kaymakamlığı — Yapon bağı kaman.gov.tr
16. Vikipediya — Kırşehir vilayəti en.wikipedia.org

FAQ

Image: Cacabey Medresesi 2.jpg — Kharkil, CC BY-SA 4.0