Qarsın tarixi və adının mənşəyi: 928-1921-ci illər

Qars (Kars) Türkiyənin sərhəd şəhəridir. Onun keçmişi qat-qat açılır: Baqratilərin paytaxtı, Saltuqlular dövrünün qalası, Osmanlı körpüsü, rusların planlaşdırdığı küçələr və xəritədə yerini müəyyənləşdirən müqavilə. Bu yazıda siz həmin tarixi ardıcıllıqla izləyəcəksiniz. Əvvəlcə şəhərin adından başlayaq. Onun mənşəyi hələ qəti izah olunmayıb.

Qars adı haradan gəlir?

İki fərziyyə var. Heç biri sübut olunmayıb.

Birinci izah gürcü dilinə əsaslanır. Gürcü dilində kari «qapı» deməkdir. Kariskalaki adı isə «qapıdakı şəhər» kimi izah olunur. Bu yanaşmaya görə, Qars adı həmin qədim adla bağlıdır.

İkinci izah Karsak fərziyyəsidir. Bu fərziyyə şəhərin adını bulqar türklərinin Karsak tayfası ilə bağlayır. Həmin tayfanın bölgəyə eramızdan əvvəl II əsrdə gəldiyi deyilir.

Karsak iddiası tənqid olunub. Türkcə Vikipediyanın Qars məqaləsində bu izahın elmi ədəbiyyatda ümumi qəbul görmədiyi qeyd edilir. Tənqidçilərə görə, onu tarixi faktlarla uzlaşdırmaq mümkün deyil.

Deməli, dürüst cavab budur: adın mənşəyi hələ aydınlaşdırılmayıb. «Qapı» izahı sərhəd şəhərinə uyğun gəlir. Amma siz bunu fərziyyə kimi qəbul etməlisiniz.

Qarsın tarixi: Baqratilərin paytaxtından Osmanlı qalasına

928-ci ildə Qars erməni Baqratilər krallığının paytaxtı oldu. Kral Abas 932-937-ci illərdə qalanın ətəyində Həvarilər kilsəsini (Havariler Kilisesi) tikdirdi. Bu bina bu gün Kümbət məscididir (Kümbet Camisi).

Yaxınlıqdakı Ani X və XI əsrlərdə zənginləşdi. Hazırda Qars vilayətinin ərazisində yerləşir. O dövrdə Baqratilərin paytaxtı idi və İpək yolunun bir qoluna nəzarət edirdi.

Sonrakı əsrlər qalada öz izini qoydu. Qars qalasındakı 1153-cü il tarixli kitabə bir təmirdən xəbər verir. İşlər Saltuqlu hökmdarı İzzəddin Saltuqun vəziri Firuzun (Fîrûz) əmri ilə görülmüşdü.

Sonra dağıntı dövrü gəldi. Əmir Teymur (Timur) 1386-cı ildə qalanı dağıtdı. Qala 1579-cu ildə Sultan III Muradın (III. Murat) əmri ilə Lələ Mustafa Paşanın rəhbərliyi altında yenidən tikildi.

TDV İslam Ensiklopediyası Qarsın Osmanlı hakimiyyətinə qəti keçməsini Dulqədirli Mehmed xanın 1537-ci ildəki fəaliyyəti ilə tarixləndirir. Deməli, Osmanlıların qalanı yenidən tikməsi bundan dörd onillikdən də çox sonra baş verdi.

Elə həmin il, 1579-cu ildə Lələ Mustafa Paşa Qars çayı üzərində Daş körpünü (Taş Köprü) də tikdirdi. Yonulmuş bazaltdan tikilən körpünün üç tağlı gözü var. Bir hissəsi uçduqdan sonra Qaraxanoğlu Hacı Əbubəkir onu 1725-ci ildə yenidən tikdirdi.

1664-cü ildə isə Yusuf Paşa məscidi (Yusuf Paşa Camisi) tikildi. Qars bəylərbəyi Seyid Yusuf Paşa onu boz və ağ bazaltdan inşa etdirdi.

Rusiya hakimiyyəti illəri, 1828-1918

Rus qoşunları Qarsı 1828, 1855 və 1877-ci illərdə ələ keçirdi. Sonuncu işğal ən mühüm nəticəni verdi. 1877-1878-ci illər Osmanlı-Rusiya müharibəsindən sonra Qars bölgəsi Rusiya imperiyasına birləşdirildi. Hərbi idarəçilik altında olan Qars vilayəti — Kars Oblastı yaradıldı. Bölgə 1918-ci ilədək Rusiya hakimiyyəti altında qaldı.

Ruslar şəhərdə yalnız qarnizon yerləşdirmədilər. 1878-1918-ci illərdə bölgəyə bir neçə icmanı köçürdülər: erməniləri, Qafqaz yunanlarını, rusları, gürcüləri, almanları və molokanları.

Şəhərin planını da yenidən qurdular. Yeni plan Yusufpaşa, Ortaqapı (Ortakapı) və Cümhuriyyət (Cumhuriyet) məhəllələri ətrafında formalaşdı. Küçələr bir-birini düz bucaq altında kəsirdi. 1890-1917-ci illərdə bu küçələr boyunca Baltik üslubunda bir, iki və daha az hallarda üçmərtəbəli daş binalar tikildi. Qars Valiliyinin məlumatına görə, tikintidə yonulmuş bazaltdan istifadə olunurdu.

Bu gün siz şəhərin mərkəzində gəzəndə həmin küçə şəbəkəsində rusların planını görürsünüz. Küçələr düz uzanır, çünki əvvəldən belə çəkilib.

Uşaqlar üçün Qarsın tarixi: beş addımda şəhər

Uzun bir yolun üstündə qapı təsəvvür edin. Qars adının izahlarından biri budur. Şəhərin tarixini beş addımda öyrənə bilərsiniz.

1. 928-ci ildə Qars paytaxt oldu. Baqratilər kralları dövləti buradan idarə edirdilər.
2. Şəhərin yuxarısında qala ucalırdı. Əmir Teymur onu 1386-cı ildə dağıtdı. Lələ Mustafa Paşa 1579-cu ildə yenidən tikdirdi.
3. Çayın üzərindən daş körpü keçirdi. Onun üç tağı bazaltdandır.
4. Qırx il, 1878-ci ildən 1918-ci ilədək şəhəri ruslar idarə etdilər. Onlar düz küçələr saldılar.
5. 1920-ci ildə Kazım Qarabəkirin başçılıq etdiyi türk əsgərləri Qarsa daxil oldular. 1921-ci ildə bağlanan müqavilə ilə Qars Türkiyənin tərkibində qaldı.

Qarsın kədərli tarixi: 1855-ci il mühasirəsi

Ən kədərli səhifə 1855-ci il mühasirəsidir. Uilyam Fenvik Uilyams (William Fenwick Williams) Qarsın müdafiəsinə rəhbərlik edənlərdən biri idi. Qarnizon mühasirə boyunca müqavimət göstərdi. Sonra soyuq, aclıq və vəba onu taqətdən saldı. 26 noyabr 1855-ci ildə qarnizon rus ordusuna təslim oldu.

Londondakı Milli Ordu Muzeyində «Qarsın təslim olması» adlı eksponat saxlanılır. Muzeyin həmin eksponat haqqında qeydi bu faktların mənbələrindən biridir.

Təslimiyyətin səbəbi təkcə döyüşdə məğlubiyyət deyildi. Qala divarlarının içindəki əsgərlər donur, ac qalır və xəstələnirdilər.

Qarsı kim ələ keçirib?

Cavab hansı ildən danışdığınıza bağlıdır. Qars dəfələrlə əl dəyişib.

• 1386: Əmir Teymur qalanı dağıtdı.
• 1828, 1855 və 1877: Rus qoşunları Qarsı ələ keçirdi.
• 30 oktyabr 1920: Kazım Qarabəkirin başçılıq etdiyi türk qoşunları Qarsı erməni qüvvələrindən aldı.

Sonuncu dəyişiklik müqavilələrlə rəsmiləşdirildi. 16 mart 1921-ci il Moskva müqaviləsi və 13 oktyabr 1921-ci il Qars müqaviləsi sərhədləri müəyyənləşdirdi. Nəticədə Qars yeni Türkiyə dövlətinin tərkibində qaldı.

Tarixi xronologiya

1. 928 Qars erməni Baqratilər krallığının paytaxtı oldu.
2. 932-937 İndiki Kümbət məscidi olan Həvarilər kilsəsi tikildi.
3. 1153 Qars qalasındakı kitabədə Saltuqlular dövründə aparılan təmir qeydə alındı.
4. 1386 Əmir Teymur Qars qalasını dağıtdı.
5. 1537 TDV İslam Ensiklopediyası Qarsın Osmanlı hakimiyyətinə qəti keçməsini bu ilə aid edir.
6. 1579 Lələ Mustafa Paşa qalanı yenidən tikdirdi və Daş körpünü inşa etdirdi.
7. 1664 Yusuf Paşa məscidi tikildi.
8. 1725 Qaraxanoğlu Hacı Əbubəkir Daş körpünü yenidən tikdirdi.
9. 1828 Rus qoşunları Qarsı ələ keçirdi.
10. 26 noyabr 1855 Qars qarnizonu rus ordusuna təslim oldu.
11. 1877-1878 Rusların şəhəri ələ keçirməsindən sonra bölgə Rusiya imperiyasına birləşdirildi.
12. 1890-1917 Yeni küçələr boyunca Baltik üslubunda daş binalar ucaldı.
13. 1918 Qarsda Rusiya hakimiyyəti başa çatdı.
14. 30 oktyabr 1920 Kazım Qarabəkirin başçılıq etdiyi türk qoşunları Qarsı ələ keçirdi.
15. 13 oktyabr 1921 Qars müqaviləsi imzalandı.
16. 1953 M. Fəxrəddin Qırzıoğlunun Kars Tarihi kitabı nəşr olundu.
17. 1964-1981 Mədəniyyət Portalının məlumatına görə, Kümbət məscidi Qars Muzeyi kimi fəaliyyət göstərdi.
18. 1985 Əvvəllər kilsə və idman zalı olmuş Fəthiyyə məscidinin (Fethiye Camisi) binası məscidə çevrildi.
19. 2016 Ani arxeoloji ərazisi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Buxarıya bənzəyən qızdırıcılar. Rusiya dövrünün daş binalarında peç adlanan, buxarı formasında istilik sistemləri var. Siz öz evinizin qışdakı halını düşünün. Bu binaların quruluşuna memarlıq üslubu qədər isitmə ehtiyacı da təsir edib.

Günbəzdə on iki insan təsviri. Kümbət məscidinin günbəz barabanında on iki insan relyefi var. Onlar İsanın on iki həvarisini təmsil edir. Bina 1964-cü ildən 1981-ci ilədək Qars Muzeyi kimi fəaliyyət göstərib.

Bir bina, üç həyat. Ortaqapı məhəlləsindəki Fəthiyyə məscidi Rusiya hakimiyyəti dövründə kilsə kimi tikilib. Cümhuriyyət dövründə qapalı idman zalı kimi istifadə olunub. 1985-ci ildə məscidə çevrilib.

Fabrikin adını daşıyan kənd. Boğatəpənin (Boğatepe) əvvəlki adı Zavot idi. Bu söz rus dilində fabrik və ya istehsal mərkəzi deməkdir. Ad kənddə molokanlar dövründəki pendir istehsalı ilə əlaqələndirilir. Siz növbəti dəfə səhər yeməyində bir dilim pendir kəsəndə xatırlayın: Qarsın bir kəndi bu istehsala görə vaxtilə fabrik adını daşıyıb.

Uzun dövrü əhatə edən kitab. M. Fəxrəddin Qırzıoğlunun Kars Tarihi kitabı 1953-cü ildə İstanbulda nəşr olunub. Türk Tarix Qurumunun kataloqunda kitabın həcmi XX+608 səhifə göstərilir. Kitabdakı xronologiya 1534-cü ildən 1921-ci ilədək olan dövrü əhatə edir.

Bərpa olunan küçə. SERKA-nın «Tarixi kimliyi ilə Qars şəhəri» layihəsi Heydər Əliyev küçəsində (Haydar Aliyev Caddesi) qeydiyyata alınmış 22 və qeydiyyata alınmamış 12 binanın fasadının yaxşılaşdırılmasını nəzərdə tuturdu. Layihədə təxminən 680 metrlik turizm marşrutunun yaradılması da planlaşdırılırdı.

Hələ də tapılan sikkələr. 6 oktyabr 2025-ci ildə Sarıqamışda (Sarıkamış) jandarma əməliyyatı zamanı üç qızıl və 322 bürünc sikkə, eləcə də başqa əşyalar aşkar edilərək götürüldü. Onlar Qars Muzeyinin Müdirliyinə təhvil verildi.

Tez-tez verilən suallar

Qars adı nə deməkdir?

Adın mənası qəti müəyyənləşməyib. Bir fərziyyə onu gürcü dilində «qapı» mənasını verən kari sözü və «qapıdakı şəhər» kimi izah edilən Kariskalaki adı ilə bağlayır. Digəri adı Karsak tayfası ilə əlaqələndirir, lakin bu iddia tarixi faktlarla uzlaşmadığı üçün tənqid olunub.

Qars nə vaxt Türkiyənin tərkibinə daxil olub?

Kazım Qarabəkirin başçılıq etdiyi türk qoşunları 30 oktyabr 1920-ci ildə Qarsı ələ keçirdi. Ardınca 16 mart 1921-ci il Moskva müqaviləsi və 13 oktyabr 1921-ci il Qars müqaviləsi sərhədləri müəyyənləşdirdi. Qars yeni Türkiyə dövlətinin tərkibində qaldı.

Qarsı kim ələ keçirib?

Rus qoşunları Qarsı 1828, 1855 və 1877-ci illərdə ələ keçirib. Əmir Teymur 1386-cı ildə onun qalasını dağıdıb. Qarabəkirin başçılıq etdiyi türk qüvvələri 1920-ci ildə şəhəri erməni qüvvələrindən alıb.

Qarsda niyə rus üslubunda bu qədər daş bina var?

Qars 1878-ci ildən 1918-ci ilədək Rusiya hakimiyyəti altında olub. Ruslar küçələrin düz bucaq altında kəsişdiyi yeni şəhər planı hazırlayıblar. 1890-1917-ci illərdə yonulmuş bazaltdan Baltik üslubunda bir, iki və daha az hallarda üçmərtəbəli binalar tikiblər.

Ani Qarsa daxildirmi?

Ani Qars vilayətinin ərazisindədir. X və XI əsrlərdə Baqratilərin paytaxtı olub. UNESCO 250.7 hektarlıq arxeoloji ərazini 2016-cı ildə Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edib.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — Qars islamansiklopedisi.org.tr
2. Vikipediya — Qars tr.wikipedia.org
3. Vikipediya — Qars vilayəti en.wikipedia.org
4. Qars Bələdiyyəsi — Qars qalası kars.bel.tr
5. İslam Ensiklopediyası — Qars (İSAM) isamveri.org
6. Milli Ordu Muzeyi — Qarsın təslim olması collection.nam.ac.uk
7. Türk Tarix Qurumu — İstiqlal müharibəsi ttk.gov.tr
8. Qars Valiliyi — Baltik memarlığı kars.gov.tr
9. Mədəniyyət Portalı — Kümbət məscidi, Həvarilər kilsəsi kulturportali.gov.tr
10. Mədəniyyət Portalı — Kümbət məscidi kulturportali.gov.tr
11. Qars Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Məscidlər və kilsələr kars.ktb.gov.tr
12. Qars Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Körpülər kars.ktb.gov.tr
13. UNESCO — Ani arxeoloji ərazisi whc.unesco.org
14. Türk Tarix Qurumu Kitabxanası — Qars tarixi kutuphane.ttk.gov.tr
15. Sərhəd İnkişaf Agentliyi — Tarixi kimliyi ilə Qars şəhəri layihəsi başladı serka.gov.tr

FAQ

Image: Church of Saint Gregory the Illuminator.jpg — Panegyrics of Granovetter, CC BY-SA 2.0