Fətrət dövrü nə deməkdir?
Osmanlı tarixində bu mərhələ Fətrət dövrü, türkcə Fetret Devri adlanır. Fətrət ərəb mənşəli sözdür. İki hadisə arasındakı zaman kəsiyini bildirir. Osmanlı tarixində bu dövrə Fasiləyi-səltənət də deyilir. Bu ifadə təxminən «səltənətdə fasilə» deməkdir.
Bu anlayış 1402-1413-cü illəri əhatə edir. Həmin illərdə İldırım ləqəbli Sultan I Bəyazidin oğulları taxt uğrunda bir-biri ilə döyüşürdülər. «İldırım» ləqəbi şimşək mənasını verir. Müharibənin 11 il davam etdiyi tez-tez qeyd olunur. Dəqiq tarixlərlə isə 28 iyul 1402-ci ildən 5 iyul 1413-cü ilədək, təxminən 10 il 11 ay sürüb.
Osmanlıda Fətrət dövrü necə başladı?
Başlanğıc nöqtəsi 1402-ci ildəki Ankara döyüşü idi. Bəyazid Ankara yaxınlığındakı Çubuq düzündə (Çubuk Ovası) Əmir Teymurla (Timur) qarşılaşdı və məğlub oldu. Teymur onu əsir aldı.
Sultanın əsir düşməsi Osmanlı mərkəzi hakimiyyətini sarsıtdı. Bu da şahzadələrin hakimiyyət uğrunda mübarizəsinə yol açdı.
Dövlətin quruluşundan irəli gələn başqa bir problem də vardı. Tarixçi Xəlil İnalcığın fikrincə, 1402-ci ildə taxta varisliyi tənzimləyən məcburi qanun yox idi. Hökmdarın hər oğlunun taxta iddia haqqı olduğu qəbul edilirdi. Siz bir ailə müəssisəsini təsəvvür edin: qurucusu varis təyin etmədən aparılır. Övladların hər biri dükanın ona miras qaldığına inanır. Osmanlıların vəziyyəti də təxminən belə idi.
Dörd qardaş
Mübarizənin mərkəzində Bəyazidin dörd oğlu dayanırdı:
- Süleyman Çələbi 1402-ci ildən 1411-ci ilədək Rumelini (Rumeli), yəni Osmanlının Avropadakı torpaqlarını Ədirnədən (Edirne) idarə edirdi.
- İsa Çələbi 1402-ci ildə Bursada özünü hökmdar elan etdi.
- Mehmed Çələbi Anadoluda Tokat və Amasyanı özünə dayaq etmişdi.
- Musa Çələbi 1411-ci ildən 1413-cü ilədək Rumelini Ədirnədən idarə edirdi.
Müharibə boyunca Bursa dəfələrlə əldən-ələ keçdi. Mehmedin möhkəm dayağı isə Tokat və Amasya bölgəsi olaraq qaldı.
Fətrət dövrünün xəritəsi: hansı torpaq kimin əlində idi?
Siz xəritəni iki hissə şəklində təsəvvür edə bilərsiniz.
Avropada Ədirnə Rumeli torpaqlarının paytaxtı idi. Şəhər əvvəlcə Süleymanın əlində idi. Musa onu 1411-ci ildə ələ keçirdi.
Anadoluda əsas hədəf Bursa idi. İsa 1402-ci ilin sonlarında Teymurun dəstəyi ilə şəhəri tutdu. Mehmed isə Tokat və Amasya ətrafındakı şimal-mərkəzi bölgəyə nəzarət edirdi.
Anadolu da parçalanırdı. Teymurun himayəsi altında Candaroğulları, Qaraman (Karaman), Gərmiyan (Germiyan), Saruxan (Saruhan) və Aydın hökmdarları yenidən gücləndilər. Bu, bölgədə Osmanlı birliyini parçaladı.
Bizans (Bizans), Valaxiya (Eflak) və Serbiya da şahzadələrlə ittifaqlar quraraq mübarizəyə qoşuldular. Onların rolu aşağıda izah olunur.
Fətrət dövrünün döyüşləri: hadisələr ardıcıllıqla
Ulubat, 1403
İsa Çələbi 1402-ci ilin noyabrına qədər Mərmərə dənizinin (Marmara Denizi) cənubunda yerləşmişdi. Teymurun dəstəyi ilə Bursada hakimiyyətini elan etmişdi. 1403-cü ilin yazında Mehmed Ulubatdakı mübarizədə onu məğlub etdi. Bursa və İzm iti ələ keçirdi.
İsanın aqibəti aydın deyil. İspan elçisi Klavixo (Clavijo) yazırdı ki, 1403-cü ilin sentyabrına qədər İsa artıq həyatda deyildi. Onu kimin öldürdüyü barədə mənbələr fərqli məlumat verir. Bir rəvayətə görə, onu Mehmedin adamları öldürüb. Ənvəri (Enverî) və İbn Həcər isə İsanı Süleymanın öldürtdüyünü bildirirlər.
Bursa, 1404
1404-cü ilin martında Süleyman Bursanı ələ keçirdi. Bununla Anadoluda Mehmed qarşısında üstünlük qazandı.
Yanbolu, 1410
Musa Çələbi Süleymana qarşı Mehmedin dəstəklədiyi namizəd kimi mübarizəyə qoşuldu. O, Sinopdan dəniz yolu ilə Valaxiyaya getdi. Orada voyvoda Mirça (Mircea) ona kömək etdi. 13 fevral 1410-cu ildə Musa Yanboluda Süleymanın Rumeli bəylərbəyini məğlub etdi.
Kosmidion, 1410
Süleyman cavab zərbəsi endirdi. 15 iyun 1410-cu ildə İstanbul yaxınlığındakı Kosmidionda Musanı məğlub etdi. Bura indiki Hasköy ərazisidir.
Ədirnə, 1411
Vəziyyət yenidən dəyişdi. 17 fevral 1411-ci ildə Musa Ədirnədə hakimiyyətini elan etdi. Süleyman İstanbula qaçmağa çalışdı və yolda öldürüldü.
İstanbul, 1411-ci ilin payızı
Musa 1411-ci ilin payızında İstanbulu mühasirəyə aldı. Şəhəri tuta bilmədi.
Çamurlu, 1413
Son döyüş üçün Mehmed Serbiya despotu Stefan Lazareviçin dəstəyini qazandı. 5 iyul 1413-cü ildə Mehmed Çamurlu döyüşündə qalib gəldi. Bu qələbə Fətrət dövrünə son qoydu və Osmanlı hakimiyyətinin birliyini bərpa etdi.
Xronologiya
- 28 iyul 1402: Bəyazid Ankara döyüşündə məğlub olur və əsir düşür. Fətrət dövrü başlayır.
- 1403-cü ilin yazı: Mehmed Ulubatda İsanı məğlub edir və Bursanı tutur.
- 1403: Süleymanın bağladığı müqavilə ilə Saloniki (Selânik) Bizansa verilir.
- Sentyabr 1403: Klavixonun məlumatına görə, İsa artıq həyatda deyil.
- Mart 1404: Süleyman Bursanı tutur.
- 13 fevral 1410: Musa Yanboluda Süleymanın qüvvələrini məğlub edir.
- 15 iyun 1410: Süleyman Kosmidionda Musanı məğlub edir.
- 17 fevral 1411: Musa Ədirnədə hakimiyyətini elan edir. Süleyman öldürülür.
- 1411-ci ilin payızı: Musa İstanbulu mühasirəyə alır, lakin uğur qazanmır.
- 5 iyul 1413: Mehmed Çamurluda qalib gəlir. Fətrət dövrü başa çatır.
- 1414: Ədirnədə Süleymanın tikintisinə başladığı Əski məscid Mehmedin hakimiyyəti dövründə tamamlanır.
Müharibədə xarici dövlətlərin rolu
Qardaşlar xaricdən kömək axtarırdılar.
1403-cü il müqaviləsi ilə Süleyman Salonikini və ətrafındakı torpaqları Bizansa verdi. Bizansın Osmanlılara xərac ödəmək öhdəliyini də ləğv etdi.
Musa müttəfiqini Valaxiyada tapdı. Mirça ona dəstək verdi. Mehmed isə son döyüşdə Serbiyanın dəstəyini qazandı.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Şərtləri olan müqavilə. Süleyman 1403-cü il sazişində taxıl ixracına qoyulmuş qadağanı da ləğv etməyə razılaşdı. Qərb ittifaqının icazəsi olmadan donanmasını Çanaqqala boğazından keçirməyəcəyinə söz verdi.
- Öz ailəsindən girovlar. Süleyman Anadoludakı mövqeyini qorumaq üçün kiçik qardaşı Qasımı və bacısı Fatmanı Bizans imperatorunun yanında qoydu.
- Məşhur alim hakim vəzifəsində. Musa Rumelidə hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra Şeyx Bədrəddini qazəsgər, yəni yüksək vəzifəli hərbi hakim təyin etdi.
- Sikkələr rütbəni göstərir. Mehmedin sikkələrində sultan titulu yazılıb. Süleymanın sikkələrində əmir titulu var. Musanın sikkələri Musa bin Bəyazid (Musa bin Bayezid) adını daşıyır. İsanın heç bir sikkəsi günümüzə çatmayıb.
- Müharibə boyunca tikilən məscid. Əmir Süleyman Ədirnədəki Əski məscidin tikintisinə 1403-cü ildə başladı. Bina 1414-cü ildə, müharibənin qalibi Çələbi Mehmedin hakimiyyəti dövründə tamamlandı.
Siz Ədirnəyə getsəniz, Əski məscidə daxil olub bir qardaşın tikintisinə başladığı, digərinin isə tamamladığı binanın içində dayana bilərsiniz.
Süleyman sultan idimi?
Bəzi Qərb mənbələri Süleyman Çələbini «I Süleyman» adlandırır. Müasir elmi ədəbiyyatda isə o, Osmanlı sultanları sırasına daxil edilmir.
Bu tarixi məqalənin əhatə etmədiyi suallar
Bu məqalə taxt uğrunda müharibənin özündən bəhs edir. İmperiyanın hüquq sistemini və ya dövlətin dünyəvi olub-olmaması məsələsini əhatə etmir. Bununla belə, dövrə aid bir hüquqi məqam aydındır: 1402-ci ildə taxta varisliyi tənzimləyən məcburi qanun yox idi. Bu boşluq müharibəni alovlandırdı.
Tez-tez verilən suallar
Osmanlıda Fətrət dövrü nə qədər davam edib?
Adətən 11 illik dövr kimi göstərilir. Dəqiq tarixlərlə 28 iyul 1402-ci ildən 5 iyul 1413-cü ilədək davam edib.
Kim qalib gəlib?
Mehmed Çələbi 5 iyul 1413-cü ildə Çamurluda qalib gəlib.
Süleyman sultan idimi?
Müasir elmi ədəbiyyatda o, Osmanlı sultanları sırasına daxil edilmir.
Mənbələr
- Vikipediya — Fətrət dövrü tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Osmanlıda Fətrət dövrü en.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Ankara döyüşü islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — I Mehmed islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — İsa Çələbi islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Süleyman Çələbi, Əmir islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Musa Çələbi islamansiklopedisi.org.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Əski məscid kulturportali.gov.tr
Image: Ottoman Interregnum in 1405.png — Joyfulmapper, CC0
