Molla Nəsrəddinin (Nasreddin Hoca) həqiqətən yaşayıb-yaşamadığını soruşsanız, bir anda iki cavabla qarşılaşarsınız. Akşəhərdə (Akşehir) onun türbəsini ziyarət edə bilərsiniz. Elmi ədəbiyyatda isə doğum və ölüm tarixləri, ailəsi, hətta yaşadığı əsr mübahisə mövzusudur. Bu məqalə dəlillərin göstərdiklərini ənənənin əlavə etdiklərindən ayırır.
Molla Nəsrəddin: qısa cavab
Tarixi şəxsiyyət kimi Molla Nəsrəddin mübahisəlidir. Türkiyə Dəyanət Vəqfinin İslam Ensiklopediyası (TDV İslâm Ansiklopedisi) onun tarixi şəxsiyyətinin, yaşadığı dövrün və ailəsinin müzakirə olunduğunu bildirir. Üç əsas dəlil göstərir: Akşəhərdəki türbə, qohumlarına aid edilən qəbir daşları və Fateh Sultan Mehmed (Fatih Sultan Mehmed) dövrünə aid vəqf sənədi.
İngilisdilli Vikipediya da Nəsrəddinin tamamilə uydurma obraz olması fikrini qeyd edir. Onun tarixi şəxsiyyət olduğunu müdafiə edənlərin Akşəhərdəki qəbir daşını maddi dəlil göstərdiyini də əlavə edir.
Deməli, vəziyyəti dürüst şəkildə belə ümumiləşdirmək olar: bu adın arxasında real bir əsas var. Amma dəlillər ətraflı tərcümeyi-halı təsdiqləmir.
Molla Nəsrəddin haralı olub?
Ənənəvi cavab Sivrihisar yaxınlığındakı Hortu kəndidir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin təqdim etdiyi tərcümeyi-hala görə, o, 1208-ci ildə burada doğulub. Nazirlik bunu ənənəvi rəvayət kimi təqdim edir. Bu, həmin dövrə aid təsdiqlənmiş doğum qeydi deyil.
Hortu indi Nasreddin Hoca Mahallesi adlanır. Əskişəhərin (Eskişehir) Sivrihisar rayonuna daxildir.
Eyni ənənəvi rəvayətə görə, o, 1237-ci ildə Akşəhərə köçüb. Burada Seyid Mahmud Heyrani (Seyyid Mahmud Hayrani) və Seyid Hacı İbrahimdən dərs aldığı da deyilir. Bütün bunlar tərcümeyi-hal ənənəsinə əsaslanır. Türkiyə Maarif Ensiklopediyasında istinad edilən həyatına dair əsərlərdə onun Akşəhərdə qazı işlədiyi də bildirilir. Bu da sənədləşdirilmiş fakt kimi deyil, nəql olunan məlumat kimi verilir.
Ənənəyə görə, o, Akşəhərdə hicri 683-cü ildə, yəni miladi 1284-cü ildə vəfat edib. TDV məqaləsində ölüm tarixi sual işarəsi ilə göstərilir.
Əks nəzəriyyə: daha sonrakı əsr
XIII əsri hamı qəbul etmir. Türkiyə Maarif Ensiklopediyasının müəlliflərindən Günay Kut başqa bir nəzəriyyəni daha inandırıcı sayır. Bu nəzəriyyəyə görə, Nəsrəddin XIV əsrin ikinci yarısında doğulub, XV əsrin ilk rübündə vəfat edib.
Bu tarixlərlə ənənəvi tarixlər arasında bir əsrdən xeyli artıq fərq var.
Akşəhərdəki türbə
Türbə Konyanın Akşəhər rayonunda, Kileci məhəlləsindəki (Kileci Mahallesi) Nasreddin Hoca qəbiristanlığındadır (Nasreddin Hoca Mezarlığı). Biri digərinin içində yerləşən iki memarlıq hissəsindən ibarətdir. Daxili hissənin altı sütunu var. Xarici hissə on iki tərəflidir.
İlk təəccüblü məqam budur: Akşəhər Bələdiyyəsinə (Akşehir Belediyesi) görə, türbənin ilkin kitabəsi günümüzə çatmayıb. İndiki qəbir daşı sonrakı illərdə qoyulub. Yəni gördüyünüz daş ilkin qəbir daşı deyil.
Tikili indiki görkəmini bərpa nəticəsində alıb. Bələdiyyə bu bərpanı 1905-ci ilə aid edir. Səlcuq Universiteti (Selçuk Üniversitesi) eyni dəyişikliyi hicri 1324-cü ilə, yəni 1906-cı ilə aid edir. Universitetin səhifəsinə görə, bərpa Konya valisi Faiq bəyin (Faik Bey) göstərişi ilə aparılıb. Tikili 1945-ci ildə yenidən təmir edilib.
Qəbir daşındakı tərsinə oxunan tarix
Daşda ölüm tarixi hicri 386 kimi göstərilir. Rəqəmləri tərsinə oxusanız, ənənəvi ölüm ili olan 683 alınar.
Bir çox ziyarətçi bunu Molla Nəsrəddinin öz zarafatı sayır. Bu yozum təsdiqlənməyib. 386 rəqəminin qəsdən edilmiş zarafat, yoxsa yazı səhvi olduğunu heç kim bilmir. Tərsinə yazılmış tarix hekayəsinə fakt kimi yox, maraqlı bir izah kimi yanaşın.
Ən erkən yazılı izlər nə deyir?
Türbə dəlillərdən yalnız biridir. Yazılı mənbələr ənənənin göstərdiyi tarixlərdən daha sonrakı dövrə aiddir.
- XV əsrin sonları: Molla Nəsrəddinə aid edilən erkən hekayələr Əbülxeyr Ruminin Saltuknamə (Saltuknâme) əsərində yer alır.
- 1571: Səlcuq Universitetinin mənbələr siyahısında Hikâyet-i Kitâb-ı Nasreddin adlı lətifə əlyazmasının köçürülmə tarixi belə göstərilir.
- 1918: Mehmed Fuad Köprülünün Nasreddin Hoca adlı araşdırma və mənzum lətifələr kitabı ilk dəfə nəşr olunur.
Aradakı zaman fərqinə diqqət yetirin. Bu mənbələrdən ən erkəni XV əsrin sonlarında yazılıb. Bu isə ənənəvi ölüm tarixi olan 1284-cü ildən xeyli sonradır. Buna görə tədqiqatçılar hekayələri birbaşa şahid ifadəsi kimi oxuya bilmirlər.
Başqa bir çətinlik də var. Övliya Çələbi Molla Nəsrəddinlə Teymurun (Timur) görüşündən danışır. TDV məqaləsi isə həmin söhbətin İsgəndərnamə şairi Əhmədiyə (Ahmedî) aid olduğunu bildirir. Məşhur bir səhnə başqa bir şəxsin adına bağlanmış ola bilər.
Molla Nəsrəddin lətifələri: bir adam, yoxsa bir neçə adam?
Lətifələrin özü də bunların tək bir adamın həyatı ilə bağlı olub-olmadığını müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir. Nəsrəddin bu hekayələrdə kəndli, qazı, həkim, müəllim və elçi kimi görünür. TDV məqaləsi dəyişən bu rolları təhkiyə obrazının dəyişkən xüsusiyyətləri sırasında göstərir.
Gündəlik həyatdan bir müqayisə edək. Ailə çatınızda dolaşan bir zarafatı düşünün. Onu ilk kimin yazdığını heç kim bilmir. Hər göndərən bir detalı dəyişir. Zaman keçdikcə zarafat müxtəlif adamların adına bağlanır. Lətifələr də məşhur bir adın ətrafında buna bənzər şəkildə toplanır.
Bu, onun heç vaxt yaşamadığını sübut etmir. Amma tərcümeyi-halın doğruluğunu lətifələr əsasında yoxlaya bilməyəcəyiniz deməkdir.
Xronologiya
- 1208: Hortuda ənənəvi doğum ili. Doğruluğu mübahisəlidir.
- 1237: Nazirliyin çatdırdığı ənənəyə görə, Akşəhərə köçməsi.
- 1284: Hicri 683-cü ilə uyğun gələn ənənəvi ölüm tarixi.
- 1393–1394: Türbənin sütunundakı əsgər Mehmedin yazısının tarixi olan hicri 796-cı il.
- XV əsrin sonları: Molla Nəsrəddin haqqında hekayələr *Saltuknamə*də yazıya alınır.
- 1571: Səlcuq Universitetinin siyahısında Hikâyet-i Kitâb-ı Nasreddin əlyazmasının köçürülmə tarixi.
- XVII əsrin əvvəlləri: Topqapı Sarayı kolleksiyasındakı Molla Nəsrəddin miniatürünün aid edildiyi dövr.
- 1905–1906: Türbəyə indiki görkəmini verən bərpa. Bələdiyyə və universitet mənbələri fərqli tarixlər göstərir.
- 1918: Köprülünün Nasreddin Hoca kitabının ilk nəşri.
- 1945: Səlcuq Universitetinə görə, türbədə növbəti bərpa.
- 2014: Lətifə danışmaq ənənəsi Türkiyənin milli qeyri-maddi irs inventarına daxil edilir.
- 2022: UNESCO bu ənənəni yeddi ölkənin ortaq irsi kimi siyahıya daxil edir.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Əsgərin cızdığı yazı. Türbənin sütunlarından birindəki ziyarətçi yazısında İldırım Bəyazidin sipahisi, yəni süvarisi Mehmedin hicri 796-cı ildə buraya yazı həkk etdiyi bildirilir. Bu, 1393–1394-cü illərə uyğun gəlir. Yazı Nəsrəddinin həyatı haqqında qeyd deyil, ziyarətçi izidir. Bununla belə, məkanın artıq XIV əsrin sonlarında ziyarətçilər cəlb etdiyini göstərir.
İki qapı, iki istiqamət. Türbənin xarici hissəsinin qapısı şimala baxır. Daxili türbənin qapısı şərqə açılır.
Əlyazmaların çoxu xaricdədir. Günay Kutun çatdırdığı Metin Akar hesablamasına görə, 38 əlyazmada Molla Nəsrəddin hekayələri var. Onlardan doqquzu Türkiyədədir. Qalan 29-u Avropa kitabxanalarındadır.
Topqapıda bir miniatür. Səlcuq Universiteti XVII əsrin əvvəllərinə aid Molla Nəsrəddin miniatürü haqqında məlumat verir. Miniatür Topqapı Sarayı Muzeyindədir. H.2142 qeydiyyat nömrəsi ilə, 24a vərəqində saxlanılır.
Molla Nəsrəddin lətifələri: UNESCO siyahısı
Lətifə danışmaq ənənəsi rəsmi şəkildə tanınıb. Amma bu tanınmanın konkret əhatəsi var. Ənənə 6 avqust 2014-cü ildə 01.0050 nömrəsi ilə Türkiyənin milli qeyri-maddi mədəni irs inventarına daxil edilib.
UNESCO 2022-ci ildə bu ənənəni Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına əlavə edib. Siyahıdakı qeyd yeddi ölkənin ortaq irsidir: Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkiyə, Türkmənistan və Özbəkistan.
Qeydin əhatəsini diqqətlə oxuyun. Siyahı lətifələri danışmaqla bağlı ortaq ənənəni qoruyur. Bu, onun həyatını sənədləşdirmək və ya həqiqiliyini təsdiqləmək barədə qərar deyil.
Ziyarəti planlaşdırarkən
Getmək istəsəniz, Akşəhərin Kileci məhəlləsinə üz tutun. İç-içə yerləşən iki tikilini axtarın: on iki tərəfli xarici tikili və altı sütunlu daxili hissə. Xarici hissəyə şimal qapısından daxil olun. Sonra daxili türbənin şərqə baxan qapısını tapın. Süvarinin yazısı olan sütunu axtarın və qəbir daşındakı tarixi özünüz oxuyun. Daşın sonradan qoyulduğunu bildiyiniz üçün 386 rəqəmini də bu məlumat əsasında qiymətləndirə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Molla Nəsrəddin həqiqətən yaşayıbmı?
Yəqin ki, bəli. Amma həyatının təfərrüatlarını sübut etmək mümkün deyil. Akşəhərdəki türbə, qohumlarına aid edilən qəbir daşları və Fateh Sultan Mehmed dövrünün vəqf sənədi ənənəni dəstəkləyir. TDV məqaləsi onun şəxsiyyətini, dövrünü və ailəsini yenə də mübahisəli sayır.
Molla Nəsrəddin haralı olub?
Ənənəyə görə, o, Əskişəhərin Sivrihisar rayonundakı Hortu kəndində 1208-ci ildə doğulub. Kənd indi Nasreddin Hoca Mahallesi adlanır. Tarix ənənəyə əsaslanır, sənədləşdirilməyib.
Qəbir daşındakı tarix zarafatdırmı?
Daşda 386 yazılıb. Tərsinə oxuyanda ənənəvi tarix olan 683 alınır. Bunun zarafat, yoxsa səhv olduğu bilinmir. Buna görə izah təsdiqlənməyib.
UNESCO onun yaşadığını sübut edibmi?
Xeyr. 2022-ci il qeydi yeddi ölkənin ortaq lətifə danışmaq ənənəsini əhatə edir. Onun tərcümeyi-halının həqiqiliyini təsdiqləmir.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Molla Nəsrəddin islamansiklopedisi.org.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Molla Nəsrəddinin həyatı ktb.gov.tr
- Əskişəhər Valiliyi — Molla Nəsrəddin eskisehir.gov.tr
- Türkiyə Maarif Ensiklopediyası — Molla Nəsrəddin turkmaarifansiklopedisi.org.tr
- Vikipediya — Nəsrəddin en.wikipedia.org
- Səlcuq Universiteti — Molla Nəsrəddin türbəsi selcuk.edu.tr
- Akşəhər Bələdiyyəsi — Molla Nəsrəddin türbəsi aksehir.bel.tr
- Səlcuq Universiteti — Molla Nəsrəddin haqqında mənbələr selcuk.edu.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Molla Nəsrəddin lətifələrini danışmaq ənənəsi yakegm.ktb.gov.tr
- UNESCO — Nəsrəddin lətifələrini danışmaq ənənəsi ich.unesco.org
Image: Nasreddin Hoca Türbesi iç görünümü.jpg — Garabet Kirkor Solakyan, Public domain