İsparta tarixi və adının mənşəyi: şəhər bələdçisi

İsparta tarixi: şəhər və ətraf bölgə

İsparta (Isparta) Türkiyənin cənub-qərbində, Göllər bölgəsində yerləşir. Vilayət şimal-qərbdə Afyonkarahisar, cənub-qərbdə Burdur, cənubda Antalya, şərqdə isə Konya ilə həmsərhəddir. Siz İspartanın tarixini araşdırarkən coğrafi əhatəni nəzərə almalısınız. Şəhər mərkəzi, Eğirdir və Yalvaç vilayətin tarixinə fərqli tikililər və arxeoloji abidələrlə töhfə verir.

Burada bəhs edilən ən qədim dəlillər şəhərin tarixi küçələrindən kənarda tapılıb. Bozanönü düzündəki Kapıini mağarasında 1944-cü ildə aparılan araşdırmalar Üst Paleolit dövrünə aid tapıntıları üzə çıxarıb. Keçiborlunun Gümüşgün yaşayış məntəqəsi yaxınlığında tədqiqatçılar Mezolit dövrünə aid mikrolit adlanan kiçik çaxmaqdaşı alətlər də tapıblar. Bu tapıntılar ətraf ərazidə tarixdən əvvəlki insan fəaliyyətini sənədləşdirir.

Şəhər mərkəzindəki tarixi dəlillərə məscidlər, örtülü bazar və ənənəvi evlər daxildir. 1522-ci il dəftərində 17 məhəllə və 437 ev təsərrüfatı qeydə alınıb. Bu rəqəmlər günümüzədək qalmış və ya sonradan yenidən tikilmiş binalarla yanaşı, Osmanlı şəhəri olan İspartanın müəyyən dövrdəki mənzərəsini göstərir.

İsparta adının mənşəyi nədir?

İsparta adının mənşəyi mübahisəli olaraq qalır. Vilayət valiliyinin təqdim etdiyi izahlardan biri adı Barida ilə əlaqələndirir. Bu yozuma görə, yunanca eis sözü Barida adına əlavə olunaraq Eis Barida formasını yaradıb. Bu ifadənin tədricən İspartaya çevrilmiş əvvəlki forma olduğu irəli sürülür.

Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyinin məlumatında başqa bir yanaşma yer alır. Orada Lui Roberin (Louis Robert) 1948-ci ildə qədim Barisi Keçiborlu-Kılıç yaxınlığındakı Fari ilə eyniləşdirməsinə istinad edilir. Eyni məlumatda İsparta adının izahı üçün Sporda və Saparta formaları da nəzərdən keçirilir. Buna görə Barida ilə əlaqə bir-biri ilə rəqabət aparan yozumlardan biridir.

Tarixi yazılışlar müəlliflərin şəhərin adını necə qeydə aldıqları barədə daha möhkəm dəlil verir. TDV İslam Ensiklopediyasına görə, İbn Bəttutə Seberte və ya Sabarta formasını işlədib. Osmanlı tarixçisi Nəşri isə adı İsparda kimi yazıb. Siz İsparta haqqında oxuyarkən bu formalara rast gəlsəniz, bilin ki, onlar şəhər adının sənədləşdirilmiş tarixinə daxildir. Ancaq bu formalar öz-özlüyündə adın etimologiyasını müəyyənləşdirmir.

Türkiyənin İsparta şəhəri: orta əsrlərin mübahisəli tarixləri

İbn Bibinin əsərində 1204-cü ilə aid edilən fəth təsviri geniş şəkildə İsparta ilə əlaqələndirilir. Ancaq bu parçanın yozumu mübahisəlidir. Bəzi tədqiqatçılar mətnin Pataradan bəhs etdiyini bildirirlər. Osman Turan isə onu İspartanın yenidən fəthinin təsviri kimi qəbul edib. Buna görə həmin tarix şəhərin xronologiyasında yalnız bu fikir ayrılığı aydın göstərilməklə yer ala bilər.

Osmanlı hakimiyyətinə keçidlə bağlı da fərqli izahlar var. Bir yanaşmada İsparta Həmidoğullarından satın alınmış şəhərlər arasında göstərilir. Feridun Əməcən (Feridun Emecen) bu fikirlə razılaşmır. Onun ehtimalına görə, İsparta Hüseyn bəyin 1391-ci ildə ölümündən sonra Osmanlı idarəçiliyinə keçib. Bu, dəqiq təhvil tarixi deyil, irəli sürülən tarixləndirmədir.

1429-cu ilə aid sənəddə Kutlubəy məscidinin (Kutlubey Mosque) yerində bir məscid qeydə alınıb. Buradakı sonrakı tikili 1914-cü il zəlzələsində dağılıb. İndiki məscid 1922-ci ildə tikilib. Beləliklə, onun tarixi sənədlə təsdiqlənmiş dini məkanı, sonrakı tikilini və öz inşa tarixi olan əvəzləyici binanı əhatə edir.

Osmanlı dövründə İsparta: məscidlər, bazarlar və gündəlik həyat

Firdovs bəy məscidi (Firdevs Bey Camii) Üzüm bazarı (Üzüm Pazarı) yaxınlığında yerləşir. İsparta valisi Firdovs paşa onu 1561-ci ildə tikdirib. Məscidin planı kvadratdır və bir günbəzi var. Ona bağlı bədəstən də məscidə gəlir gətirmək üçün 1561-ci ildə yerli kövkə daşından tikilib.

Ticarətlə dini tikilinin maliyyələşdirilməsi arasındakı əlaqə Köhnə Üzüm bazarında xüsusilə aydın görünür. Məscidlə bədəstən arasında kövkə daşından tikilmiş 16 ikimərtəbəli dükan yerləşirdi. Onlar da məscidə gəlir gətirmək üçün qurulmuşdu. Siz gündəlik alış-veriş edilən bir küçəni təsəvvür etsəniz, bu quruluş ticarət obyektlərinin dini tikilini necə maliyyələşdirdiyini anlamağınıza kömək edər.

Digər məscidlər şəhərin memarlıq tarixinə ayrıca tarixlər əlavə edir. İspartalı Abdi ağa Hacı Abdi məscidi (Hacı Abdi Camii) də adlanan İplikçi məscidini (İplikçi Camii) 1569-cu ildə tikdirib. Peyğəmbər məscidi (Peygamber Camii) kimi də tanınan Kavaklı məscidi (Kavaklı Camii) şəhər mərkəzində 1782–1783-cü illərdə inşa edilib. İspartanın abidələri haqqında məlumatları izləyərkən bu alternativ adlar işinizə yarayar.

Hamamlar da tarixi şəhərin bir hissəsidir. Dalboyunoğlu Hacı Mehmet ağa Dalboyunoğlu hamamını (Dalboyunoğlu Hamamı) 1689–1693-cü illərdə tikdirib. Şəhər mərkəzində pravoslav kilsə binaları da var. Aya Baniya təxminən 1750-ci ilə aid edilir. Yorqi (Yorgi) də adlanan Aya Ishotya isə 1857–1860-cı illərdə tikilib.

1923-cü ildə Respublika elan edildikdən sonra İsparta vilayət mərkəzi olaraq qalıb. Şəhərin memarlıq xronologiyasına sonrakı mühafizə işləri də daxildir. Vəqflər üzrə regional müdirlik 2009-cu ildə Firdovs bəy bədəstənini (Firdevs Bey Bedesteni) bərpa edib. Beləliklə, əsası 1561-ci ildə qoyulmuş binanın tarixinə müasir bərpa tarixi də əlavə olunub.

İspartada tarixi malikanə: Eskicilər konağı

Eskicilər konağı (Eskiciler Konağı) İsparta vilayətinin Eğirdir şəhərində yerləşən tarixi yaşayış binasıdır. Bina ikinci dərəcəli mühafizə statusuna malikdir. Dörd illik bərpadan sonra 2020-ci ildə yenidən istifadəyə açılıb. İspartada tarixi malikanə axtaranlar üçün əsas coğrafi məqam onun Eğirdirdə yerləşməsidir.

Ənənəvi yaşayış memarlığına İsparta şəhər mərkəzində də rast gəlinir. Şəhərin adətən ikimərtəbəli olan evlərinin nümunələri Kepeci, Çelebilər (Çelebiler), Doğancı, Dere, Karaağaç və Yayla məhəllələrində qalır. Beləliklə, siz Eğirdirdəki konkret adlı malikanəni vilayət mərkəzindəki daha geniş ənənəvi evlər qrupundan fərqləndirə bilərsiniz.

Mərkəzdən kənarda: Yalvaç, Eğirdir və Kapıkaya

Yazılı mənbələr Yalvaç yaxınlığındakı Pisidiya Antioxiyasının (Pisidia Antiokheia) əsasının e.ə. III əsrin əvvəllərində Selevkilər sülaləsi tərəfindən qoyulduğunu bildirir. Qazıntılara 2008-ci ildən Mehmet Özhanlı rəhbərlik edir. Bu arxeoloji abidə vilayətin tarixini İsparta şəhərinin sənədləşdirilmiş Osmanlı məhəllələrindən xeyli əvvəlki dövrə aparır.

Eğirdirdəki Dündar bəy mədrəsəsinin (Dündar Bey Medresesi) əsas eyvan kitabəsi tikilinin inşa tarixini 1301–1302-ci illər kimi göstərir. Kitabədə binanın Həmidoğlu Dündar bəyin əmri ilə tikildiyi yazılıb. Bu yazı vilayətin orta əsrlər tarixinə daxil olan abidənin konkret inşa tarixini verir.

Kapıkaya başqa növ tarixi abidədir. Güneyce kəndindən beş kilometr aralıda yerləşən bu ərazidə beş sıra oturacaq pilləsi olan nalşəkilli toplantı sahəsi var. Siz vilayətin arxeoloji qalıqlarını məscidlər, bazarlar və evlərlə müqayisə edərkən bu quruluşda konkret memarlıq xüsusiyyətini görə bilərsiniz.

Xronologiya

• Üst Paleolit: Kapıini mağarası tapıntılarının aid olduğu dövr.
• E.ə. III əsrin əvvəlləri: Yazılı mənbələr Pisidiya Antioxiyasının əsasının Selevkilər sülaləsi tərəfindən qoyulduğunu bildirir.
• 1204: İbn Bibinin mübahisəli fəth təsviri İsparta ilə əlaqələndirilir.
• 1301–1302: Dündar bəy mədrəsəsinin əsas eyvan kitabəsində göstərilən inşa tarixi.
• 1391-ci ildən sonra: Feridun Əməcənin İspartanın ehtimal olunan Osmanlı hakimiyyətinə keçidi üçün irəli sürdüyü dövr.
• 1429: Vəqf sənədində Kutlubəy məscidinin yerində bir məscid qeydə alınır.
• 1522: Dəftərdə İspartada 17 məhəllə və 437 ev təsərrüfatı qeydə alınır.
• 1561: Firdovs bəy məscidi və ona gəlir gətirən bədəstən tikdirilir.
• 1569: İplikçi məscidi tikdirilir.
• 1689–1693: Dalboyunoğlu hamamı tikdirilir.
• 1782–1783: Kavaklı məscidi inşa edilir.
• 1814: Böyük yanğın İspartanın bazarını yandırır; bədəstən salamat qalır.
• 1914 və 1922: Zəlzələ sonrakı Kutlubəy məscidini dağıdır; indiki bina 1922-ci ildə tikilir.
• 1923: İsparta Respublika dövründə vilayət mərkəzi statusunu saxlayır.
• 2020: Eskicilər konağı bərpadan sonra yenidən açılır.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

1814-cü il bazar yanğınından sonra yanan bazardan yalnız bədəstən salamat qalıb. Bu təfərrüat binaya məscid üçün gəlir mənbəyi olmaqdan əlavə, İspartanın tarixində başqa bir yer də verir. O, ticarət kompleksini konkret dağıntı hadisəsi ilə bağlayır.

Firdovs bəy məscidinin inşa kitabəsi yoxdur, lakin 1565-ci il tarixli vəqfiyyəsi var. Məscidin Sinana aid edilməsi onun Təzkirətül-bünyan kimi memarlıq mətnlərində yer almasına əsaslanır. İnşa tarixi, vəqf sənədi və memarlıq müəllifliyinin müəyyənləşdirilməsi onun tarixi haqqında ayrı-ayrı dəlillərdir.

Dündar bəy mədrəsəsində təkrar istifadə edilmiş Bizans sütun başlıqları var. Onlardan üçünün künclərində qanadları açılmış qartallar təsvir olunub. Bu oyma detallar Bizans memarlıq materialını əsas eyvan kitabəsində Dündar bəyin dövründə, 1301–1302-ci illərdə tikildiyi göstərilən bina ilə birləşdirir.

Tez-tez verilən suallar

İsparta adı haradan gəlir?

Adın mənşəyi dəqiq bilinmir. Təklif olunan izahlar arasında Eis Barida formasından yaranma ehtimalı var. Başqa bir yanaşmada Sporda və Saparta formaları nəzərdən keçirilir. İbn Bəttutənin işlətdiyi Seberte və ya Sabarta, eləcə də Nəşrinin yazdığı İsparda adın tarixi formalarını sənədləşdirir.

İsparta nə vaxt Osmanlı hakimiyyətinə keçib?

Tarixləndirmə mübahisəlidir. Feridun Əməcən Osmanlı idarəçiliyinin, ehtimal ki, Hüseyn bəyin 1391-ci ildə ölümündən sonra başladığını irəli sürür. O, İspartanın Həmidoğullarından satın alınmış şəhərlər arasında göstərilməsi ilə razılaşmır.

Eskicilər konağı İsparta şəhər mərkəzindədir?

Eskicilər konağı İsparta vilayətinin Eğirdir şəhərindədir. İkinci dərəcəli mühafizə statusu olan tarixi yaşayış binası dörd illik bərpadan sonra 2020-ci ildə yenidən açılıb.

İspartanın mərkəzindəki hansı tikililər şəhərin tarixini əks etdirir?

Firdovs bəy məscidi və bədəstəni, Kutlubəy məscidi, İplikçi məscidi, Kavaklı məscidi və Dalboyunoğlu hamamı buna nümunədir. Kepeci, Çelebilər və Yayla da daxil olmaqla, məhəllələrdə ənənəvi evlər də qalır.

Mənbələr

1. Vikipediya — İsparta vilayəti en.wikipedia.org
2. Vikipediya — İsparta tr.wikipedia.org
3. İsparta Valiliyi — İspartanın tarixi və coğrafi xüsusiyyəti isparta.gov.tr
4. İsparta Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Qədim yaşayış yerlərinin qalıqları isparta.ktb.gov.tr
5. TDV İslam Ensiklopediyası — İsparta islamansiklopedisi.org.tr
6. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Firdovs bəy (Memar Sinan) məscidi kulturportali.gov.tr
7. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Firdovs bəy bədəstəni kulturportali.gov.tr
8. İsparta Valiliyi — Mərkəz isparta.gov.tr
9. İsparta Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Məscidlər isparta.ktb.gov.tr
10. Süleyman Dəmirəl Universiteti — Pisidiya Antioxiyası qazıntısı insantoplum.sdu.edu.tr
11. TDV İslam Ensiklopediyası — Dündar bəy mədrəsəsi islamansiklopedisi.org.tr
12. Anadolu Agentliyi — İspartada bərpa edilən təxminən 115 illik konak aa.com.tr

FAQ

Image: Isparta, Isparta Merkez-Isparta Province, Turkey – panoramio.jpg — Ramazan B., CC BY 3.0