I Əlaəddin Keyqubad: Anadolu Səlcuqlarının qızıl dövrü

Əgər siz Alanya qalasının (Alanya Kalesi) divarları boyunca gəzmisinizsə və ya Konyadakı Əlaəddin təpəsində (Alaeddin Tepesi) dayanmısınızsa, artıq I Əlaəddin Keyqubadla (I. Alâeddin Keykubad) tanış olmusunuz. O, Anadolu Səlcuq dövlətini 1220-ci ildən 1237-ci ilədək idarə edib. Bu on yeddi il geniş şəkildə Anadoluda Səlcuq qüdrətinin zirvəsi sayılır. Məqalədə onun həbsxanadan taxta uzanan həyat yolunu izləyəcək, doğumu, fəthləri və ölümü barədə mənbələrin hansı məqamlarda razılaşmadığını görəcəksiniz.

Sultan I Əlaəddin Keyqubad kim idi?

İngiliscə Kayqubad I kimi yazılan ad I Əlaəddin Keyqubad adının qarşılığıdır. O, sultan I Qiyasəddin Keyxosrovun üç oğlunun ortancılı idi. Böyük qardaşı I İzzəddin Keykavus idi. Kiçik qardaşı Cəlaləddin Keyfəridun (Celaleddin Keyferidun) isə kiçik Qoyluhisar bəyliyini (Koyluhisar) idarə edirdi.

Doğum tarixi qeydə alınmayıb. Alanya Alaaddin Keykubat Universiteti onun təxminən 1190-cı ildə doğulduğunu bildirir. Türkcə və ingiliscə Vikipediya isə təxminən 1192-ci ili göstərir. Dövrümüzə çatan heç bir mənbə bu fərqə aydınlıq gətirmir. Buna görə də siz nəşrlərdə hər iki ilə rast gələ bilərsiniz.

Tokat məlikliyindən Minşar həbsxanasına

Atası 1205-ci ildə yenidən taxta çıxanda Keyqubad Tokat məliyi təyin edildi. O, bu vəzifədə təxminən altı il, 1211-ci ilədək qaldı.

Atası 1211-ci ildə öldü. Keyqubad böyük qardaşı İzzəddin Keykavusu sultan kimi qəbul etmədi. Əmisi Toğrul şahın və Kilikiyanın (Kilikya) erməni hökmdarı Leonun dəstəyini qazanaraq Kayserini mühasirəyə aldı. Mühasirə uğursuz oldu. Daha sonra Ankarada müqavimət göstərdi, amma sonda təslim oldu.

Siz miras üstündə arası dəyən bacı-qardaşlar görmüsünüzsə, bu mənzərə sizə tanış gələcək. Burada miras sultanlıq idi, məğlub olanı isə həbsxana gözləyirdi. Keyqubad 1212-ci ildən 1220-ci ilədək Malatya bölgəsindəki Minşar qalasında (Minşar Kalesi) saxlanıldı. O, təxminən səkkiz il həbsdə qaldı.

1220-ci ildə taxta çıxması

İzzəddin Keykavus 1220-ci ildə öldü. Keyqubad həbsdən çıxarıldı. Əvvəlcə Sivasda hökmdar elan edildi, sonra Konyada taxta çıxdı. Qarşıdakı on yeddi il ərzində dövləti o idarə edəcəkdi.

Həbsdə olduğu vaxt dövləti idarə edən adamları unutmadı. 1223-cü ildə bir neçə nüfuzlu əmiri edam etdirdi. Onların arasında Seyfəddin Ayaba (Seyfeddin Ayaba), Mübarizəddin Bəhram şah, Zeynəddin Bəşarə və Bəhaəddin Qutluca (Bahaeddin Kutluca) da vardı. Bundan sonra saray yalnız bir nəfərə tabe idi.

I Əlaəddin Keyqubadın həyat yoldaşları kimlər idi?

“I Əlaəddin Keyqubadın həyat yoldaşı” axtarışı adətən bir adla nəticələnir. Mənbələrdə isə üç qadının adı çəkilir.

Mahpəri Huand xatun (Mahperi Huand Hatun) Səlcuq fəthindən əvvəl Alanyanı idarə edən Kir Fardın qızı idi. O, növbəti sultan II Qiyasəddin Keyxosrovun anası oldu.

Məlikə Adilə (Melike Adile) mənbələrdə Qaziyə xatun (Gaziye Hatun) adı ilə də keçir. O, Əyyubi hökmdarı əl-Məlik əl-Adilin (el-Melik el-Adil) qızı idi. Toy 1227-ci ildə Malatyada keçirildi. Bu nikah Səlcuqları Əyyubi sülaləsinə bağladı. Üç il sonra Əyyubi müttəfiqləri Keyqubadın yanında döyüşdülər.

Məlikə İsmətüddünya vəddin Keyqubadın əmisi Müğisəddin Toğrul şahın qızı idi. Həm türkcə, həm də ingiliscə Vikipediya onu Keyqubadın həyat yoldaşları arasında göstərir.

Keyqubadın üç oğlu vardı. II Qiyasəddin Keyxosrov Mahpəri xatundan doğulmuşdu. Rüknəddin və İzzəddin Qılınc Arslanın anası isə Məlikə Adilə idi. Oğulların iki ayrı anadan doğulması taxtın taleyini müəyyənləşdirəcəkdi.

Alanya: fəth, qüllə və tərsanə

O vaxt Kalonoros adlanan liman Keyqubadın hakimiyyətinin ilk illərində alındı. Antalya İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi fəthi 1221-ci ilə aid edir. TDV İslam Ensiklopediyası isə 1222-ci ili göstərir. Hər iki halda şəhərə sultanın adına işarə edən Alaiyə (Alaiye) adı verildi. Bugünkü Alanya adı da həmin adın bir formasıdır.

Sonra tikinti işləri başladı. 1226-cı ildə limanda Qırmızı qüllə (Kızılkule) ucaldıldı. 1228-ci ildə isə gəmiqayırma tərsanəsi tikildi. Alanya tərsanəsinin tağbəndlə örtülmüş beş bölməsi var. Uzunluğu 56.5 metr, dərinliyi 44 metrdir.

Liman dəniz gücünü də özü ilə gətirdi. Keyqubadın hakimiyyəti dövründə Səlcuq donanması Qara dənizi keçərək Krımdakı ticarət mərkəzi Suğdakı ələ keçirdi. Mərkəzi dənizdən uzaqda, Konyada yerləşən sülalə artıq Qara dənizin qarşı sahilində bir limana sahib idi.

Üç cəbhədə müharibə

Keyqubad quru sərhədlərini də genişləndirdi. 1228-ci ildə Məngücək sülaləsinin Ərzincan qoluna (Erzincan) son qoydu. Divriyi (Divriği) istisna olmaqla onların bütün ərazisini dövlətinə qatdı.

Ən böyük sınaq şərqdən gəldi. 1230-cu ildə Keyqubad və Əyyubi müttəfiqləri Ərzincan yaxınlığındakı Yassıçəməndə (Yassıçemen) Cəlaləddin Xarəzmşahı məğlub etdilər. Bu qələbə şərq sərhədindəki ən təhlükəli rəqibi aradan götürdü.

Daha uzaqda isə böyük bir təhlükə yaranırdı. Keyqubad yaxınlaşan monqol təhlükəsinə qarşı Konya, Sivas və Kayserinin qala divarlarını möhkəmləndirdi. Bu divarlar onun ömrünün çatmadığı bir müharibəyə hazırlıq idi.

Mövlananın Konyaya gəlişi

Konyanın ən məşhur sakini şəhərə bu hakimiyyət dövründə gəldi. Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dərc etdiyi bioqrafiyaya görə, ingilisdilli oxucuların Rumi adı ilə tanıdığı şair Mövlana (Mevlâna) 3 may 1228-ci ildə Karamandan Konyaya çatdı. Onunla birlikdə atası Bəhaəddin Vələd (Bahaeddin Veled) və qohumları da gəlmişdi. Onlar Keyqubadın dəvəti ilə gəlirdilər.

Ailə İplikçi mədrəsəsi (İplikçi Medresesi) adı ilə də tanınan Altunaba mədrəsəsində (Altunaba Medresesi) yerləşdi. Siz Mövlanaya görə Konyaya səfər edirsinizsə, Keyqubadın ona qapılarını açdığı şəhərə gedirsiniz.

Kayseridə ölümü və zəhərlənmə məsələsi

Keyqubad 1237-ci ildə Məlikə Adilədən olan oğlu İzzəddin Qılınc Arslanı vəliəhd elan etdi. Elə həmin il Kayseridə, gələn elçilər üçün verdiyi ziyafətdən sonra öldü. Cənazəsi Konyaya aparıldı və Əlaəddin təpəsindəki sülalə türbəsində dəfn olundu.

Hətta ölüm tarixi də mübahisəlidir. Türkcə Vikipediya və TDV İslam Ensiklopediyası 31 may 1237-ci ili göstərir. Alanya Alaaddin Keykubat Universiteti isə 1 iyun 1237-ci il tarixini verir.

Onun iradəsinə əməl edilmədi. Taxta təyin etdiyi vəliəhd deyil, böyük oğlu II Qiyasəddin Keyxosrov çıxdı. Bu nəticə Keyxosrovun atasını zəhərlətdirdiyi barədə şayiəni gücləndirdi. Tarixçi Faruk Sümer TDV-dəki məqaləsində ittihamı rədd edir. Onun əsaslandırması konkret şəraitə söykənir: şahzadə həmin vaxt, ehtimal ki, Kayseridəki ziyafətdən uzaqda, Ərzincanda idi.

Xronologiya

1. Təxminən 1190–1192 ehtimal olunan doğum aralığı; dəqiq tarix məlum deyil.
2. 1205 Tokat məliyi təyin edildi.
3. 1211 atasının ölümündən sonra qardaşı İzzəddin Keykavusla taxt uğrunda mübarizə apardı.
4. 1212 təslim oldu və Minşar qalasında həbsə salındı.
5. 1220 həbsdən çıxarıldı və Anadolu Səlcuq sultanı kimi taxta çıxdı.
6. 1221 və ya 1222 Kalonorosu fəth etdi; şəhərin adı Alaiyə olaraq dəyişdirildi.
7. 1223 nüfuzlu Səlcuq əmirlərini edam etdirdi.
8. 1226 Alanyada Qırmızı qülləni tikdirdi.
9. 1227 Malatyada Əyyubi şahzadəsi Məlikə Adilə xatunla evləndi.
10. 3 may 1228 nazirliyin dərc etdiyi bioqrafiyaya görə, Mövlana və ailəsi onun dəvəti ilə Konyaya gəldi.
11. 1228 Ərzincan Məngücək qoluna son qoydu; Alanya tərsanəsini tikdirdi.
12. 1230 Yassıçəməndə Cəlaləddin Xarəzmşahı məğlub etdi.
13. 1237 İzzəddin Qılınc Arslanı vəliəhd elan etdi.
14. 31 may 1237 TDV və türkcə Vikipediyaya görə, Kayseridə öldü; universitetin səhifəsi 1 iyun tarixini göstərir.
15. 1237 Konyada dəfn edildi; yerinə II Qiyasəddin Keyxosrov keçdi.

Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Qırmızı qüllə öz ustasının adını açıqlayır. Kitabəsində ustanın adı Hələbdən olan Əbu Əli (Ebu Ali) kimi qeyd edilib.
• Qüllə hücum edənlərə zərər vurmaq üçün tikilmişdi. Divarlarında 56 ox mazğalı və hücum edənlərin üstünə isti maye tökmək üçün 22 dəlik var.
• Keyqubad keçmiş düşmənlərini xidmətə götürdü. Əhlat (Ahlat) bölgəsində yaşayan 4,000 xarəzmlinin Səlcuq xidmətinə qəbul edilməsini əmr etdi.
• Sarayının planını özü çəkdi. Mədəniyyət Portalı salnaməçi İbn Bibiyə istinadən bildirir ki, Qubadabad sarayı (Kubadâbâd Sarayı) Keyqubadın özünün çəkdiyi plan əsasında, Sadəddin Köpəyin nəzarəti altında tikilib.

Tez-tez verilən suallar

Mənbələr

1. Vikipediya — I Keyqubad en.wikipedia.org
2. Alanya Alaaddin Keykubat Universiteti — Alaaddin Keykubat kimdir? alanya.edu.tr
3. Salim Koca — Sultan I İzzəddin Keykavus ilə məlik Əlaəddin Keyqubad arasında hakimiyyət mübarizəsi, Belleten belleten.gov.tr
4. Faruk Sümer — I KEYQUBAD, TDV İslam Ensiklopediyası islamansiklopedisi.org.tr
5. Vikipediya — I Əlaəddin Keyqubad tr.wikipedia.org
6. Nermin Şaman Doğan — Kayseridə Səlcuq dövrünə aid qadın türbələri, Vəqflər jurnalı 39 acikerisim.fsm.edu.tr
7. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Həzrət Mövlananın həyatı və şəxsiyyəti sebiarus.ktb.gov.tr
8. Antalya İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Alanya qalası antalya.ktb.gov.tr
9. Mədəniyyət Portalı — Alanya tərsanəsi və Qırmızı qüllə kulturportali.gov.tr
10. Alanya Bələdiyyəsi — Qırmızı qüllə alanya.bel.tr
11. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Gəzməli yerlər tanitma.ktb.gov.tr
12. Mədəniyyət Portalı — Beyşehir Qubadabad sarayı kulturportali.gov.tr

Image: Kayqubad I1.jpg — Vasilii Martynov, CC BY-SA 4.0