Gəlibolu Yarımadası Tarixi Milli Parkı: səfər bələdçisi

Gəlibolu Yarımadası Tarixi Milli Parkı: ziyarət etdiyiniz yer nədir?

Gəlibolu Yarımadası Tarixi Milli Parkı (Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı) Çanaqqala vilayətinin Əcəabat (Eceabat) rayonunda qorunan döyüş ərazisinin əvvəlki adıdır. Ərazi Dardanel boğazının Avropa sahilində, yarımadanın cənub hissəsində yerləşir. Tarixi Ərazi İdarəsinin yaradılması haqqında məlumatına görə, qorunan ərazi 33,500 hektardır.

Siz səfərə çıxmazdan əvvəl bu adın nə demək olduğunu bilməlisiniz. Ərazi 1973-cü ildə milli park olub. Onun milli park statusuna 2014-cü ildə 6546 saylı Qanunla son qoyulub. Həmin qanun Çanaqqala Döyüşləri Gəlibolu Tarixi Ərazi İdarəsini (Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı) yaradıb. Buna görə də tanış milli park adı hazırda tarixi ərazi kimi idarə olunan yeri bildirir.

Döyüş meydanlarını gəzmək üçün Anzak körfəzini (Anzak Koyu), Çanaqqala Şəhidlər Abidəsini (Çanakkale Şehitler Abidesi), 57-ci Alay Şəhidliyini (57. Alay Şehitliği) və Conkbayırını eyni marşruta daxil edin. Bu dayanacaqlar desantın çıxdığı sahili, döyüşlərlə bağlı yerləri və sonradan yaradılmış anım məkanlarını birləşdirir. Tarixlərə diqqət yetirin: hərbi əməliyyatlar 1915–1916-cı illərə aiddir. Bir sıra tanınmış abidələr isə onilliklər sonra tikilib.

Gəlibolu yarımadası haradadır?

Gəlibolu yarımadası şimal-qərbdə Saros körfəzi, şərqdə isə Dardanel boğazı arasında uzanan Avropa torpağıdır. Hərbi əməliyyatlardakı rolu da bu mövqeyi ilə bağlıdır. 1915-ci ildə Britaniya və Fransa Dardanel boğazını açaraq Osmanlının paytaxtı İstanbula çatmağa çalışırdı.

Siz desant əməliyyatları haqqında oxuyarkən iki sahili bir-birindən ayırın. Britaniya qoşunları yarımadanın cənub ucundakı Hellesə (Seddülbahir) çıxıb. Fransa qoşunları Anadolu sahilindəki Qumqalada (Kumkale) yayındırıcı desant əməliyyatı keçirib. Anzak qoşunları isə Arıburnu ətrafına və sonradan Anzak körfəzi adlandırılan sahilə çıxıb.

Gəlibolu nə ilə məşhurdur?

Gəlibolu Birinci Dünya müharibəsi zamanı, 1915–1916-cı illərdə burada gedən döyüşlərlə məşhurdur. Quru əməliyyatları 25 aprel 1915-ci ildə başlayıb. Müttəfiq qüvvələrin geri çəkilməsi ilə 9 yanvar 1916-cı ildə başa çatıb. Yarımadadakı abidələr bu döyüşlərin və həlak olanların xatirəsini yaşadır.

Conkbayırı döyüş meydanını Mustafa Kamalın (Mustafa Kemal) komandanlığı ilə əlaqələndirir. O, 10 avqust 1915-ci ildə buradakı hücuma rəhbərlik edib. Həmin hücumun xatirəsinə 1993-cü ildə Conkbayırı Atatürk Zəfər Abidəsi (Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı) ucaldılıb. Döyüşün tarixi ilə abidənin tikilmə tarixini yanaşı oxumaq hadisəni sonrakı anımdan ayırmağa kömək edir.

Çanaqqala və Gəlibolunun Birinci Dünya müharibəsi döyüş əraziləri 15 aprel 2014-cü ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilib. Qeydiyyat nömrəsi 5911-dir. Ərazinin statusu İlkin Siyahıya təqdim edilmiş namizədlikdir. Siz tələbə işi və ya səyahət yazısı hazırlayarkən bu fərqi dəqiq göstərməlisiniz.

Anzaklar Gəliboluda hansı sahilə çıxıblar?

Anzak qoşunları 25 aprel 1915-ci ildə Arıburnu ətrafına və sonradan Anzak körfəzi adlandırılan sahilə çıxıb. Desant haqqında oxuduqlarınızı yarımadadakı konkret yerlə əlaqələndirmək istəyirsinizsə, bu sahili müəyyənləşdirin. Bu izahda Arıburnu ilə Anzak körfəzi birlikdə göstərilməlidir.

Həmin gün Britaniya qoşunları Hellesə çıxıb, Fransa qoşunları isə Qumqalada yayındırıcı əməliyyat keçirib. Bu yerləri Anzak körfəzi ilə yanaşı göstərmək bütün hərbi əməliyyatları tək bir sahillə məhdudlaşdırmağın qarşısını alır. Desant əməliyyatları həm yarımadanı, həm də Dardanel boğazının Anadolu sahilini əhatə edib.

Tarixi əraziyə necə getmək və marşrutu necə qurmaq olar?

İstanbuldan və Ədirnədən (Edirne) tarixi əraziyə Təkirdağ və Gəlibolu üzərindən avtomobil yolu ilə getmək olar. GESTAŞ Çanaqqala şəhərindən Əcəabata və Kilitbahirə bərə marşrutları göstərir. Yarımadadakı döyüş məkanlarını marşruta salmazdan əvvəl hansı məntəqəyə gələcəyinizi seçin.

İdarənin rəsmi ziyarət səhifəsində xatirə məkanları və abidələr, muzeylər, qalalar və artilleriya batareyaları, eləcə də xarici ölkələrə aid qəbiristanlıqlar üçün xəritə keçidləri var. Marşrutunuzu bu kateqoriyalar əsasında qurun. Eyni rəsmi xəritə mənbəyindən istifadə edərək desant yerini bir abidə ilə birləşdirə, sonra muzey və ya artilleriya batareyası əlavə edə bilərsiniz.

Planlaşdırmanı gündəlik təqvim işi kimi düşünün. Çanaqqala Dastanı Tanıtım Mərkəzi Sərgi Muzeyi (Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi Sergi Müzesi) çərşənbə axşamları bağlıdır. Buna görə bərə səfərini planlaşdırmazdan əvvəl həmin günü təqviminizdə qeyd edin. Muzeyin iş qrafiki səfərinizə seçdiyiniz bərə keçidi qədər birbaşa təsir edə bilər.

Abidələr və döyüş məkanları

Çanaqqala Şəhidlər Abidəsi Əcəabatın Səddülbahir kəndi yaxınlığındakı Əskihisarlıq burnunda (Eskihisarlık Burnu) yerləşir. Təməli 17 aprel 1954-cü ildə qoyulub. 21 avqust 1960-cı ildə ziyarətçilərə açılıb. Abidənin hündürlüyü 41 metr 70 santimetrdir.

Abidənin arxasında 2007-ci ildə açılmış simvolik şəhidlik var. Mədəniyyət Portalının məlumatına görə, burada şəxsiyyəti müəyyən edilmiş 59,408 həlak olmuş hərbçinin adı qeyd olunub. Bu məkanı adların yaşadıldığı xatirə ərazisi kimi dəyərləndirin. Açılış tarixi və simvolik xarakteri gördüklərinizi anlamağın bir hissəsidir.

57-ci Alay Şəhidliyi və Abidəsi Kabatəpə (Kabatepe)–Conkbayırı yolunun kənarında yerləşir. Nejat Dinçelin layihələndirdiyi məkan 12 dekabr 1992-ci ildə tikilib. Yol kənarındakı mövqeyi onu Conkbayırı səfəri ilə birləşdirməyə imkan verir. Oradakı Atatürk Zəfər Abidəsi 10 avqust 1915-ci il hücumunun xatirəsini yaşadır.

Kilitbahir yaxınlığındakı Namazgah batareyası (Namazgâh Tabyası) səfərə artilleriya mövqeyi də əlavə edir. Çanaqqala döyüşləri zamanı burada 4-cü Ağır Artilleriya Alayının qərargahı yerləşib. Bu dayanacağı abidələrlə birləşdirsəniz, marşrutunuz həm hərbi qurğunu, həm də anım üçün yaradılmış məkanları əhatə edər.

Gəlibolu Yarımadası Tarixi Milli Parkının fotoları

Fotoya başlıq yazmazdan əvvəl məkanı müəyyənləşdirin. Anzak körfəzi 25 aprel 1915-ci il desantının çıxdığı sahildir. Çanaqqala Şəhidlər Abidəsi isə sonrakı anımın nümunəsidir və 1960-cı ildə açılıb. Hər ikisi Gəlibolu foto toplusunda yer ala bilər. Lakin onların tarixi rolu fərqlidir.

Abidədə 41.70 metrlik tikili ilə arxasındakı simvolik şəhidlik ayrı-ayrı çəkiliş mövzularıdır. Conkbayırında 1915-ci il hücumunu 1993-cü ildə ucaldılmış abidədən fərqləndirin. 57-ci Alay Şəhidliyinin fotosunu çəkirsinizsə, onu ilkin dəfn yeri kimi təqdim etməyin. Simvolik şəhidlik olduğunu yazın.

Gəlibolu Yarımadası Tarixi Milli Parkı haqqında rəylər: nəyə baxmaq lazımdır?

Rəyləri oxuyarkən tarixi ərazinin hansı hissəsindən bəhs edildiyini yoxlayın. Rəsmi ziyarət xəritələrində xatirə məkanları, muzeylər, qalalar və artilleriya batareyaları, eləcə də xarici ölkələrə aid qəbiristanlıqlar ayrı göstərilir. Muzey ziyarəti haqqında rəy Anzak körfəzi və ya Şəhidlər Abidəsi haqqında təəssüratdan fərqli bir dayanacağa aiddir.

Praktik məlumatları müqayisə edərkən tarixlər də əhəmiyyətlidir. 13 sentyabr 2026-cı ildə elan edilmiş rəsmi tarifdə muzeylərin ayrı-ayrı giriş qiymətləri, həmçinin Kilitbahir və Namazgah üçün birgə bilet göstərilir. Giriş xərcləri haqqında rəyləri qiymətləndirərkən həmin tarixli tarifdən istifadə edin. Muzeylərin bağlı olduğu günləri də səfər planınızda nəzərə alın.

Muzeylərin giriş haqları və iş saatları

13 sentyabr 2026-cı ildə elan edilmiş tarifə əsasən, Bigalı Atatürk Evinə (Bigalı Atatürk Evi), Səddülbahir Qala Muzeyinə (Seddülbahir Kale Müzesi) və Bigalı Qala Muzeyinə (Bigalı Kale Müzesi) giriş pulsuzdur. Bu güzəşt konkret olaraq adı çəkilən muzeylərin girişinə aiddir. Səfər büdcənizi hesablayarkən onları ödənişli məkanlardan ayrı qeyd edin.

Kilitbahir Qala Muzeyinə (Kilitbahir Kale Müzesi) tam giriş bileti 200 TL-dir. Namazgah Batareyası Muzeyinə (Namazgâh Tabyası Müzesi) giriş 80 TL-dir. Hər ikisi üçün birgə bilet 250 TL-dir.

Çanaqqala Dastanı Tanıtım Mərkəzi Sərgi Muzeyinə tam giriş bileti 100 TL-dir. 14 sentyabrdan 14 maya qədər ziyarət saatları 09:00–16:45-dir. Muzey çərşənbə axşamları bağlıdır. 2026-cı il tarifində audiovizual zalların texniki xidmət üçün müvəqqəti bağlandığı da göstərilir. Konfrans zalında isə sənədli film nümayişi davam edir və qiyməti 50 TL-dir.

Xronologiya

• 25 aprel 1915: Arıburnu və Helles desantları yarımadada quru əməliyyatlarını başladır.
• 10 avqust 1915: Mustafa Kamal Conkbayırındakı hücuma rəhbərlik edir.
• 9 yanvar 1916: Müttəfiq qüvvələrin geri çəkilməsi ilə quru əməliyyatları başa çatır.
• 17 aprel 1954: Çanaqqala Şəhidlər Abidəsinin təməli qoyulur.
• 21 avqust 1960: Abidə ziyarətçilərə açılır.
• 25 may 1973: Ərazi meşə rejiminə daxil edilir.
• 2 noyabr 1973: İdarənin yaradılması haqqında məlumatına görə, ərazi milli park elan olunur.
• 12 dekabr 1992: 57-ci Alay Şəhidliyi və Abidəsi tikilir.
• 25 iyul 1994: Yanğın milli park daxilində 4,049 hektar bitki örtüyünü yandırır.
• 17 fevral 2000: Tarixi milli park haqqında xüsusi qanun olan 4533 saylı Qanunun tarixidir.
• 18 mart 2003: Avstraliyadan qaytarılmış türk əsgərinin kəllə sümüyü abidədə dəfn edilir.
• 2007: Şəhidlər Abidəsinin arxasındakı simvolik şəhidlik açılır.
• 15 aprel 2014: Döyüş əraziləri UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilir.
• 2014: 6546 saylı Qanun milli park statusuna son qoyur və Tarixi Ərazi İdarəsini yaradır.

Bələdçi kitablarda tapmayacağınız təfərrüatlar

Abidənin memarlıq müsabiqəsində gözlənilməz bir adla qarşılaşırsınız. 1944-cü ildə qalib Feridun Kip elan olunub. Layihəni Doğan Erginbaş və İsmail Utkular hazırlamışdılar. Lakin onlar hələ məzun olmamışdılar. Kip müsabiqəyə onların adından qatılmışdı.

Ziyarət edilən 57-ci Alay Şəhidliyi simvolikdir. İdarənin məlumatına görə, əsl qəbiristanlıq Bomba Sırtının cənubundakı Çataldərə vadisində (Çataldere Vadisi) yerləşir. Bu fərq abidəni necə anladığınıza təsir edir: anım məkanı ilə ilkin qəbiristanlıq ayrı-ayrı yerlərdədir.

Bir türk əsgərinin kəllə sümüyü 10 mart 2003-cü ildə Avstraliyadan Türkiyəyə qaytarılıb. 18 mart 2003-cü ildə rəsmi mərasimlə Çanaqqala Şəhidlər Abidəsindəki naməlum əsgər məzarında dəfn edilib. Bu dəfn məkanın anım tarixinə konkret bir qaytarılma hadisəsi əlavə edir.

Namazgah batareyası 26 üstüörtülü mövqedən ibarətdir. Müharibə zamanı 4-cü Ağır Artilleriya Alayının qərargahı olması bu qurğuları konkret hərbi hissə ilə əlaqələndirir. Park haqqında qanunun parlamentə təqdim edilmiş əsaslandırmasında landşaftdakı başqa bir fiziki dəyişiklik də qeyd olunur: 1994-cü il yanğını 4,049 hektar bitki örtüyünü yandırıb.

Tez-tez verilən suallar

Ərazi hələ də milli parkdır?

Milli park statusuna 2014-cü ildə 6546 saylı Qanunla son qoyulub. Ərazi Çanaqqala Döyüşləri Gəlibolu Tarixi Ərazi İdarəsi tərəfindən idarə olunur.

Anzaklar haraya çıxıblar?

Onlar 25 aprel 1915-ci ildə Arıburnu ətrafına və sonradan Anzak körfəzi adlandırılan sahilə çıxıblar.

Çanaqqaladan yarımadaya bərə ilə getmək olar?

Bəli. GESTAŞ Çanaqqala–Əcəabat və Çanaqqala–Kilitbahir reysləri göstərir.

Hansı muzeylər pulsuz göstərilir?

2026-cı ilin sentyabr tarifində Bigalı Atatürk Evinə, Səddülbahir Qala Muzeyinə və Bigalı Qala Muzeyinə giriş pulsuz göstərilir.

Mənbələr

1. Çanakkale Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Gelibolu canakkale.ktb.gov.tr
2. Tarixi Ərazi İdarəsi — Yaradılması canakkaletarihialan.gov.tr
3. UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Çanakkale və Gelibolu döyüş əraziləri whc.unesco.org
4. Avstraliya Veteran İşləri Departamenti — Anzak körfəzinə desant anzacportal.dva.gov.au
5. Türkcə Vikipediya — Gəlibolu Yarımadası Tarixi Milli Parkı tr.wikipedia.org
6. GESTAŞ — Bərə cədvəlləri gdu.com.tr
7. Tarixi Ərazi İdarəsi — Ziyarət canakkaletarihialan.gov.tr
8. Mədəniyyət Portalı — Çanaqqala Şəhidlər Abidəsi kulturportali.gov.tr
9. Çanaqqala Döyüşləri Ensiklopediyası — Mithat Atabay, Çanaqqala Şəhidlər Abidəsi canakkalesavaslariansiklopedisi.com
10. Tarixi Ərazi İdarəsi — Uşaqlar üçün xəritə canakkaletarihialan.gov.tr
11. Türkiyə Böyük Millət Məclisi — Tarixi Milli Park haqqında qanun layihəsi və komissiya hesabatları cdn.tbmm.gov.tr
12. Tarixi Ərazi İdarəsi — Muzeylərin iş saatları və giriş tarifləri canakkaletarihialan.gov.tr
13. Konstitusiya Məhkəməsi — E.2001/143, K.2004/11 normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr

FAQ

Image: Martyrs’ Memorial in Gallipoli Peninsula Historical National Park.jpg — Gucabdullah, CC BY-SA 4.0