Biləcikin tarixi və adının mənşəyi: keçmişə baxış

Biləcikin (Bilecik) tarixini araşdırırsınızsa, keçmişi çox qədimə uzanan kiçik bir şəhərlə qarşılaşırsınız. Burada doqquz min ildən çox əvvəl insanlar yaşayıb. Bizanslıların qayalıq üzərində qalası olub. Osmanlı mənbələri şəhəri erkən Osmanlı dövlətinin ilk fəthləri ilə bağlayır. Bu yazıda siz həmin tarixi izləyəcək, sonra daha çətin bir sualın cavabını axtaracaqsınız: Biləcik adı haradan gəlir?

Biləcikin Türkiyə tarixində yeri

Biləcik Anadolunun şimal-qərbində yerləşir. Osman Qazinin (Osman Gazi) dövründə Osmanlı bəyliyinin yarandığı yaşayış məntəqələrindən biri olan Söyüd (Söğüt) də bu vilayətdədir.

Amma şəhərin tarixi Osmanlılardan xeyli əvvəl başlayır. Onun daha yaxın keçmişində də mühüm hadisələr var. XX əsrdə şəhər iki dəfə işğal olunub və məşhur diplomatik görüşə ev sahibliyi edib. Aşağıda siz bu tarixin bütün qatları ilə tanış olacaqsınız.

İlk sakinlər: Bahçelievlər

Ən qədim tarix müasir şəhərin içindədir. Radiokarbon tarixləndirməsi Biləcikin mərkəzindəki Bahçelievlər (Bahçelievler) yaşayış yerində təxminən e.ə. 7100–6000-ci illərdə insanların yaşadığını göstərir. Neolit dövrünə aid bu məskən indi şəhərin məhəllələrindən birinin ərazisindədir.

2019-cu ildə Biləcik Arxeologiya Muzeyinin rəhbərliyi ilə Bahçelievlərdə xilasetmə qazıntısı aparılıb. Burada Fikirtəpə (Fikirtepe) mədəniyyətinə və ondan əvvəlki dövrə aid tapıntılar üzə çıxıb. Erkan Fidan ilk nəticələri «Fikirtəpə mədəniyyəti və ondan əvvəlki dövr» adı ilə dərc edib.

Yaşayış yerinin tarixləndirilməsi üçün də ətraflı məlumat var. Biləcik Şeyx Ədəbalı Universitetinin 2022-ci il tədqiqatında Bahçelievlərə aid 20 karbon-14 nəticəsi ilk dəfə dərc olunub.

Agrilion və Belokome: antik və Bizans şəhəri

Yazılı mənbələrdə başqa adlar da keçir. İndiki Biləcikdən təxminən 4 kilometr cənub-qərbdə Agrilion və ya Agrillum adlı qədim yaşayış məntəqəsi qeydə alınıb.

Bizans dövründə ərazinin mərkəzi Belokome qalası idi. Qala Hamsu və Dəbbağxanə (Debbağhâne) çayları arasındakı qayalıq çıxıntıda yerləşirdi. Biləcikin tarixi nüvəsi bu çıxıntıda formalaşıb. Köhnə şəhəri gəzib iki çay vadisi arasında yüksələn əraziyə baxsanız, qalanın niyə burada tikildiyini anlayarsınız.

Biləcik adının mənşəyi

Dəqiq cavab budur: adın mənşəyi hələ müəyyənləşməyib. Əsas izahlar bunlardır.

Belokome ilə əlaqə

Bəzi müəlliflər Biləcik adını Belokomedən törəmiş hesab edirlər. Ramsay isə bunun əksini müdafiə edib. Onun fikrincə, Belokome Biləcik adının yunanlaşdırılmış formasıdır.

Bitin və ya frig dilində kök

Bilge Umar Ramsayın izahını qəbul etməyib. O, Bele adının əvvəl Vile-cik, sonra isə Bilecik formasına çevrildiyini irəli sürüb. Umar bu kökün bitin və ya frig dilindən gələ biləcəyini bildirib.

Xalq rəvayətləri

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Mədəniyyət Portalı xalq arasında yayılan iki hekayəni rəvayət kimi təqdim edir. Birincisinə görə, ad şəhər salınarkən deyilmiş bileydik sözündən gəlir. Bu ifadə «kaş ki … olaydıq» mənasını verir. İkinci rəvayət adı Osman Qazinin qılıncları itiləmək əmri ilə bağlayır. Türkcədə buna bileyleme deyilir.

Bu hekayələr maraqlıdır, amma siz onları əfsanə kimi qəbul edin.

XIII əsrdə sərhəd şəhəri

XIII əsrdə Biləcik Səlcuqlularla Bizans arasındakı sərhəd bölgəsində yerləşirdi. Bu sərhəd ərazisində türkmən basqınları baş verirdi.

1299: Osman Qazi Biləciki ələ keçirir

Osmanlı mənbələrinə görə, Osman Qazinin qüvvələri 1299-cu ildə Biləcik və Yarhisarı ələ keçiriblər. Mənbələr bunu qəfil basqınlar kimi təsvir edir.

Deməli, həm tarix, həm də fəthin üsulu barədə məlumat Osmanlı tarixçilik ənənəsindən gəlir. Bələdçi kitabında bu ili görəndə bunu nəzərə alın. Həmin salnamələrin göstərdiyi tarix budur.

Ədəbalı və erkən Osmanlı tikililəri

Biləcikdə Şeyx Ədəbalının türbəsi və onun yanında bir əxi zaviyəsi, yəni dərviş məskəni var. Hər ikisini Orxan Qazi (Orhan Gazi) tikdirib. Zaviyə hicri 1307-ci ildə, yəni 1889–1890-cı illərdə Sultan II Əbdülhəmidin əmri ilə təmir olunub.

Orxan Qazi məscidinin tikilmə tarixi mübahisəlidir. Bəzi qeydlər onu I Muradın (I. Murad) hakimiyyət dövrünə aid edir. Türkiyə Diyanət Vəqfinin İslam Ensiklopediyası (TDV) isə məscidin Orxan bəyin dövründə, 1331-ci ildə tikildiyi fikrini qəbul edir.

Biləcikdə XIV əsrə aid Osman Qazi məscidi də var. Orxan Qazi onu atasının adına tikdirib. Bu gün yalnız qalıqları qalır. 3–22 noyabr 2008-ci ildə burada muzeyin nəzarəti ilə qazıntı aparılıb.

Mədəniyyət Portalına görə, Söyüddəki Çələbi Mehmet məscidinin (Çelebi Mehmet Camii) ilk tikintisi Sultan I Mehmedin (I. Mehmed) hakimiyyətinə, 1414–1420-ci illərə aiddir.

Osmanlı dövründə Biləcik: on məhəlləli kiçik şəhər

Biləcik kiçik şəhər olaraq qalıb. XVI əsrdə təxminən 700 sakini olub. Onların hər on nəfərindən biri xristian idi.

1649-cu ilə aid avarız vergi qeydlərində Biləcik Ərtoğrul Qazinin vəqflərinə məxsus şəhər kimi göstərilir. Şəhərdə doqquz müsəlman və bir xristian məhəlləsi olub. XVII əsrdə dəmir hasilatı və ipək toxuculuğu şəhərə rifah gətirib.

Osmanlı dövründə Biləcik Ərtoğrul sancağının mərkəzi idi. Bu status 1924-cü ilə qədər davam edib. Həmin il Biləcik vilayət olub.

Müharibə illəri: 1920–1922

5 dekabr 1920-ci ildə Mustafa Kamal Paşa Biləcik stansiyasının binasında Əhməd İzzət Paşanın başçılıq etdiyi İstanbul hökumətinin nümayəndələri ilə görüşüb. Bu hadisə Biləcik görüşü kimi tanınır. Dəmir yolu stansiyası ölkə siyasətinin müzakirə olunduğu məkana çevrilib.

Ardınca müharibə gəlib. Yunan qüvvələri 8 yanvar 1921-ci ildə Biləciki işğal ediblər. Birinci İnönü döyüşündən sonra işğalçı qüvvələr geri çəkiliblər. İkinci işğal 22 iyul 1921-ci ildə başlayıb və 6 sentyabr 1922-ci ilə qədər davam edib.

Xronologiya

• Təxminən e.ə. 7100–6000: İnsanlar Neolit dövrünə aid Bahçelievlər yaşayış yerində məskunlaşırlar.
• XIII əsr: Biləcik Səlcuqlu–Bizans sərhəd bölgəsində yerləşir.
• 1299: Osmanlı mənbələrinə görə, Osman Qazi Biləcik və Yarhisarı ələ keçirir.
• 1331: TDV-nin Orxan Qazi məscidi üçün qəbul etdiyi tikilmə tarixi.
• 1414–1420: Mədəniyyət Portalına görə, Söyüddəki Çələbi Mehmet məscidinin ilk tikinti dövrü.
• 1649: Vergi qeydlərində doqquz müsəlman və bir xristian məhəlləsi göstərilir.
• 1889–1890: II Əbdülhəmid Ədəbalı zaviyəsini təmir etdirir.
• 5 dekabr 1920: Dəmir yolu stansiyasında Biləcik görüşü keçirilir.
• 8 yanvar 1921: Yunan qüvvələri Biləciki işğal edirlər.
• 6 sentyabr 1922: Yunan işğalı başa çatır.
• 1924: Biləcik vilayət olur.
• 20 aprel 2007: Biləcik Muzeyi ziyarətçilərə açılır.
• 2019: Bahçelievlərdə xilasetmə qazıntısı aparılır.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Şüşə bazarı. Osmanlı fəthindən əvvəl yunanlar və türkmənlər Biləcik bazarında ticarət edirdilər. Biləcik stəkanları bazarın rağbət görən mallarından idi.
• Qaya üzərində minarə. Orxan Qazi məscidinin ilkin minarəsi əsas binadan təxminən 30 metr aralıdakı qayanın üzərində dayanır.
• Sümük alətlər. Bahçelievlərdə tapılmış 114 işlənmiş sümükdən 78-ni Hazal Azeri 2023-cü il məqaləsində hazırlanma texnikası və ictimai mənası baxımından araşdırıb.
• Muzeyə çevrilən həbsxana. Biləcik Muzeyinin binası 1995-ci ilə qədər həbsxana kimi istifadə olunub. Muzey 20 aprel 2007-ci ildə Söyüd Muzey Müdirliyinin bölməsi kimi açılıb.
• Qaçaqmalçılıq hələ də aktualdır. ANKA-nın 28 dekabr 2021-ci il xəbərinə görə, Biləcikdə keçirilən əməliyyatda 2,754 sikkə, üç medalyon və bir heykəl ələ keçirilib. Beş şübhəli saxlanılıb.

Gəzintidə nələrə baxmalı

Biləcikə səfər edirsinizsə, tarixi özünüzə xəritə seçin. Köhnə şəhərin qayalıq çıxıntısından başlayın. Sonra Ədəbalı türbəsini və zaviyəsini, qaya üzərində minarəsi olan Orxan Qazi məscidini görün. Gəzintini keçmiş həbsxana binasındakı muzeydə tamamlayın.

Tez-tez verilən suallar

Biləcik adı nə deməkdir?

Bunu dəqiq bilən yoxdur. Mənbələrdə Belokome ilə əlaqə, bitin və ya frig dilində kök və iki xalq rəvayəti yer alır. Yalnız ilk iki izah alimlərə aiddir.

Osmanlılar Biləciki nə vaxt ələ keçiriblər?

Osmanlı mənbələri 1299-cu ili göstərir. Onlara görə, Osman Qazinin qüvvələri qəfil basqınlarla Biləcik və Yarhisarı ələ keçiriblər.

Ən qədim yaşayış yerinin neçə yaşı var?

Biləcikin mərkəzindəki Bahçelievlər radiokarbon üsulu ilə təxminən e.ə. 7100–6000-ci illərə tarixləndirilir.

Biləcik nə vaxt vilayət olub?

1924-cü ildə. Bundan əvvəl Ərtoğrul sancağının mərkəzi olub.

Biləcik görüşü nə idi?

5 dekabr 1920-ci ildə dəmir yolu stansiyasında keçirilmiş danışıqlar idi. Görüşdə Mustafa Kamal Paşa və Əhməd İzzət Paşanın başçılıq etdiyi İstanbul hökumətinin nümayəndələri iştirak ediblər.

Mənbələr

1. Feridun Emecen, “Bilecik,” TDV İslam Ensiklopediyası islamansiklopedisi.org.tr
2. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Mədəniyyət Portalı, “Bilecik tarixi” kulturportali.gov.tr
3. Bilecik Şeyh Edebali Universiteti, Bahçelievler radiokarbon xronologiyası, 2022 acikkaynak.bilecik.edu.tr
4. Erkan Fidan, “Fikirtepe mədəniyyəti və ondan əvvəlki dövr: Bilecik Bahçelievler xilasetmə qazıntısının ilk nəticələri” acikkaynak.bilecik.edu.tr
5. Hazal Azeri, “Bahçelievler sümük tapıntıları,” Anadolu 49 dergipark.org.tr
6. Vikipedi, “Bilecik” tr.wikipedia.org
7. Wikipedia, “Bilecik vilayəti” en.wikipedia.org
8. M. Baha Tanman, “Edebâli zaviyəsi,” TDV İslam Ensiklopediyası islamansiklopedisi.org.tr
9. Enis Karakaya, “Orhan Gazi məscidi və imarəti,” TDV İslam Ensiklopediyası islamansiklopedisi.org.tr
10. Mədəniyyət Portalı, “Orhangazi məscidi” kulturportali.gov.tr
11. Mədəniyyət Portalı, “Osman Gazi məscidi” kulturportali.gov.tr
12. Mədəniyyət Portalı, “Çelebi Mehmet məscidi” kulturportali.gov.tr
13. DÖSİMM, “Bilecik Muzeyi” dosim.ktb.gov.tr
14. Bilecik Valiliyi, Biləcik görüşünün ildönümü bilecik.gov.tr

FAQ

Image: Bilecik – Şeyh Edebali türbesi.jpg — Samet Berber, CC BY-SA 4.0