Avqust Sezar kim idi?
Avqust (Augustus) Romanın ilk imperatoru idi. O, e.ə. 27-ci ildən eramızın 14-cü ilinədək hakimiyyətdə oldu. E.ə. 63-cü il sentyabrın 23-də Romada Qay Oktavi (Gaius Octavius) adı ilə doğulmuşdu. Miras, hərbi dəstək və siyasi rəqiblərinin məğlubiyyəti sayəsində hakimiyyətə gəldi. Onun mövqeyi bir dəfə vəzifəyə təyin olunmaqla yaranmadı. Ardıcıl mübarizələr və razılaşmalar nəticəsində formalaşdı.
Siz bu yüksəlişi bir-birinə bağlı hadisələr vasitəsilə izləyə bilərsiniz: Sezarın öldürülməsi, üç rəhbərin ittifaqı, vətəndaş müharibəsi və Senatla razılaşmalar. Avqust həlledici səlahiyyətləri əlində saxlayırdı. Bununla yanaşı, hakimiyyətini ənənəvi Roma vəzifələri vasitəsilə təqdim edirdi. Respublika qurumları fəaliyyətini davam etdirərkən onun necə imperator olduğunu bu birləşmə izah edir.
Avqust və Oktavian eyni şəxs idi?
Avqust və Oktavian (Octavianus) eyni adam idi. Doğulanda ona Qay Oktavi adı verilmişdi. Anası Atiya (Atia) Yuli Sezarın bacısı qızı idi. Sezar e.ə. 44-cü ildə öldürüldükdən sonra onun vəsiyyətindəki övladlığa götürmə və miras müddəaları Oktaviyə Sezarın adını və sərvətini götürmək imkanı verdi.
Hakimiyyət uğrunda mübarizə apardığı dövrdən danışarkən ona Oktavian deyilir. Avqust isə Senatın daha sonra verdiyi titul idi. Siz bu adları birlikdə yadda saxlasanız, hadisələri daha rahat izləyə bilərsiniz: Sezarın ölümündən sonra siyasətə qoşulan gənc varis e.ə. 27-ci ildə Avqust adlanan hökmdara çevrildi.
Gündəlik həyatdan bir müqayisə düşünün: sizə bir ailənin adı və pulu miras qalır. Oktavi bunların hər ikisini Sezardan aldı. Ancaq həmin mirası siyasi hakimiyyətə çevirməsinə hərbi dəstək kömək etdi. Alison Kulinin (Alison Cooley) Oxford Classical Dictionary-dəki qiymətləndirməsinə görə, Sezarın mirası, xalqın dəstəyi və ordu ilə münasibətləri onun yüksəlişinin əsas dayaqları idi.
Oktavian əvvəlcə necə hakimiyyət qazandı?
Oktavian əsgərləri ilə Romaya yürüş etdikdən sonra, e.ə. 43-cü il avqustun 19-da, on doqquz yaşında konsul oldu. Deməli, ordunun dəstəyi hələ Avqust titulunu almasından əvvəl əhəmiyyət daşıyırdı. Sezarın mirası ona ad və maddi imkanlar verdi. Qoşunlar isə Romanın ənənəvi vəzifələrindən birini tutmasına kömək etdi.
Sonra o, adətən Antoni adlandırılan Mark Antoni (Marcus Antonius) və Mark Emili Lepidlə (Marcus Aemilius Lepidus) İkinci triumviratı qurdu. Lex Titia qanunu e.ə. 43-cü il noyabrın 27-də onların ittifaqını beş il müddətinə qanuniləşdirdi. Beləliklə, bu üç şəxsin hakimiyyət uğrunda fəaliyyət göstərdiyi ortaqlıq hüquqi əsas qazandı.
İttifaq e.ə. 43-cü ildə siyasi təmizləmələr də həyata keçirdi. Antik mənbələr məsuliyyəti fərqli şəkildə bölüşdürür. Buna görə də üzvlərdən hansının əsas məsuliyyət daşıdığı mübahisəli olaraq qalır. Bununla belə, hər üçü rəqiblərini aradan götürmək üçün bu təmizləmələrdən istifadə etdi. Oktavianın yüksəlişində miras, xalqın dəstəyi və hərbi ittifaqlarla yanaşı, həmin zorakılıqda iştirakı da rol oynadı.
Oktavian rəqiblərini necə məğlub etdi?
E.ə. 42-ci ilin oktyabrında Antoni və Oktavianın qüvvələri Sezarın qatilləri Brut (Brutus) və Kassini (Cassius) məğlub etdi. Makedoniyadakı Filippi (Filippi) yaxınlığında iki döyüş baş verdi. Qələbə bu rəqibləri aradan götürdü. Lakin triumvirlərin ortaqlığı uzun sürmədi.
Lepid e.ə. 36-cı ildə əsgərlərinin dəstəyini itirdikdən sonra siyasi hakimiyyətini də itirdi. Oktavian ona baş kahin vəzifəsini saxlamağa icazə verdi. Lepidin kənarlaşdırılması siyasi hakimiyyətin hərbi sədaqətdən nə qədər asılı olduğunu göstərir. O, hakim ortaqlıqdakı yerini itirsə də, dini vəzifəsini saxladı.
Antoni və Kleopatra (Kleopatra) Oktavianın qalan əsas rəqibləri oldular. E.ə. 31-ci ildə Aqrippa (Agrippa) onların təchizat yollarını kəsərək Oktavianın Aksi yürüşünə kömək etdi. Buna görə də yürüşün nəticəsi qismən təchizatın daşınmasından asılı idi. Qarşı-qarşıya gələn donanmaların döyüşü də nəticəyə təsir edirdi.
E.ə. 31-ci il sentyabrın 2-də Oktavianın qüvvələri Yunanıstanın qərbindəki Aksidə (Aktium) Antoni və Kleopatranın donanması üzərində üstünlük qazandı. Növbəti il Oktavian İsgəndəriyyəni ələ keçirdi. Bundan sonra Antoni və Kleopatra intihar etdilər. Onların ölümü ilə Oktavianın ali hakimiyyətinə qarşı çıxan rəqibləri qalmadı.
Avqust Romanın ilk imperatoru necə oldu?
E.ə. 27-ci il yanvarın 13-də Oktavian səlahiyyətlərini Senata qaytardığını elan etdi. Lakin razılaşma çərçivəsində ona verilən əyalət komandanlıqları Roma legionlarının əksəriyyətini onun nəzarətində saxladı. Hakimiyyətdən açıq şəkildə imtina etməsi hərbi gücünü qoruyan bir razılaşma ilə müşayiət olundu.
Senat e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da ona Avqust titulunu verdi. Bu titul təxminən “uca” və ya “ehtirama layiq” demək idi. Onun Romanın ilk imperatoru kimi hakimiyyətinin başlanğıcı bu tarix sayılır. Halbuki mövqeyini təmin edən ordular, ittifaqlar və qələbələr uzun illər ərzində toplanmışdı.
Avqust hakimiyyətini ənənəvi Roma vəzifələrinin səlahiyyətləri üzərində qururdu. Özünü Senatın “birinci adamı” kimi təqdim edirdi. Siz bu razılaşmanı başa düşmək üçün hər iki cəhəti nəzərə almalısınız: mövcud qurumlar fəaliyyətini davam etdirirdi, Avqust isə ona həlledici hakimiyyət verən komandanlıqları saxlayırdı.
E.ə. 23-cü ildə əldə olunan növbəti razılaşma onun mövqeyini gücləndirdi. O, tribun vəzifəsini tutmadan ömürlük tribun səlahiyyəti aldı. Bu fərq əhəmiyyətli idi. Avqust müəyyən bir vəzifəni tutmadan həmin vəzifəyə aid səlahiyyətlərdən istifadə edə bilirdi. Bununla da hakimiyyətinin əsaslandığı yanaşmanı genişləndirdi.
Hadisələrin xronologiyası
- E.ə. 63-cü il, 23 sentyabr: Qay Oktavi Romada doğuldu.
- E.ə. 44-cü il: Sezarın öldürülməsindən sonra onun vəsiyyətindəki miras və övladlığa götürmə müddəalarını qəbul etdi.
- E.ə. 43-cü il, 19 avqust: On doqquz yaşında konsul oldu.
- E.ə. 43-cü il, 27 noyabr: Lex Titia qanunu İkinci triumviratı qanuniləşdirdi.
- E.ə. 42-ci il, oktyabr: Antoni və Oktavianın qüvvələri Filippidə Brut və Kassini məğlub etdi.
- E.ə. 36-cı il: Lepid siyasi hakimiyyətini itirdi.
- E.ə. 31-ci il, 2 sentyabr: Oktavianın qüvvələri Aksidə üstünlük qazandı.
- E.ə. 30-cu il: Oktavian İsgəndəriyyəni ələ keçirdi; Antoni və Kleopatra öldülər.
- E.ə. 28-ci il: Avqustun məqbərəsinin tikintisinə başlandı.
- E.ə. 27-ci il, 13 yanvar: Oktavian səlahiyyətlərini Senata qaytardığını elan etdi.
- E.ə. 27-ci il, 16 yanvar: Senat ona Avqust titulunu verdi.
- E.ə. 23-cü il: Ömürlük tribun səlahiyyəti aldı.
- E.ə. 9-cu il: Ara Pacis Augustae qurbangahının tikintisi tamamlandı.
- Eramızın 14-cü ili, 19 avqust: Avqust Nolada öldü; Tiberi onun yerinə keçdi.
- Eramızın 14-cü ili, 17 sentyabr: Avqust rəsmi şəkildə ilahiləşdirildi.
- 1863-cü il: Prima Porta heykəli Liviyanın villasında aşkarlandı.
Prima Porta Avqustu nədir?
Prima Porta Avqustu kimi tanınan mərmər heykəl Vatikan muzeylərinin Braçço Nuovo (Braccio Nuovo) bölməsindədir. O, 1863-cü ildə Roma yaxınlığındakı Prima Portada tapılıb. Heykəl Avqustun arvadı Liviyaya (Livia) məxsus villanın qalıqları arasında aşkar edilib.
Heykəlin sinə zirehində konkret bir hərbi hadisə təsvir olunur. Relyefdə parfiyalıların Krassın (Crassus) e.ə. 53-cü ildə Karrada (Carrhae) itirdiyi Roma hərbi nişanlarını qaytarması göstərilir. Siz heykəli diqqətlə nəzərdən keçirsəniz, bu detalın zirehə hökmdarın geyimi olmaqdan əlavə tarixi məna verdiyini görərsiniz.
Avqustun hakimiyyəti dövründən qalan başqa bir abidə Romadakı Ara Pacis Augustae qurbangahıdır. O, e.ə. 13–9-cu illər arasında tikilib. Qurbangah, heykəl və məqbərə onun hakimiyyəti və bu hakimiyyətin ictimaiyyətə təqdim olunması ilə tanış olmaq üçün günümüzə çatan fərqli nümunələrdir.
Avqust harada dəfn olunub?
Avqustun məzar abidəsi Romada, Kampo Martsionun (Campo Marzio) şimal hissəsindəki Piazza Augusto Imperatore meydanında yerləşən Avqust məqbərəsidir (Augustus Mozolesi). O, məqbərənin tikintisinə e.ə. 28-ci ildə başladı. Abidə təxminən səksən yeddi metr diametrlə layihələndirilmişdi.
Tikinti Senatın ona Avqust titulunu verməsindən əvvəl başlandı. Buna görə də məqbərə onun Antoni və Kleopatra üzərindəki qələbəsi ilə e.ə. 27-ci il razılaşması arasındakı dövrə aiddir. Siyasi mövqeyi yeni forma alarkən onun möhtəşəm məzarının tikintisi artıq gedirdi.
Avqust eramızın 14-cü il avqustun 19-da Nolada (Nola) öldü. Ögey oğlu Tiberi (Tiberius) onun yerinə imperator oldu. Həmin il sentyabrın 17-də Avqust rəsmi şəkildə ilahiləşdirildi. Beləliklə, ölümündən sonra rəsmi dini status da qazandı.
Ankarada Avqustun izlərini harada görmək olar?
Ankaradakı Avqust–Roma məbədi (Augustus–Roma Tapınağı) Altındağ rayonunun Hacı Bayram məhəlləsində, Hacı Bayram məscidinin (Hacı Bayram Camii) yanındadır. Məbəd Avqusta və ilahə Romaya həsr olunmuşdu. Türkiyədə səyahət edənlər üçün bu, Avqustla Ankarada günümüzə çatan bir abidə arasında birbaşa əlaqədir.
Məbəddə onun öz nailiyyətlərindən bəhs edən Res Gestae Divi Augusti mətni də qorunur. Ölümündən sonra bu mətn məbədin divarlarına iki dildə həkk edildi. Bina sonradan başqa məqsədlə istifadə olundu: VI əsrin əvvəllərində kilsəyə çevrildi.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Ankaradakı kitabə əvvəlcə qırmızı boya ilə yazılmışdı. İki dildəki mətnlər fərqli səthlərdə yerləşir. Latın dilindəki mətn giriş otağının daxili divar səthlərindədir. Qədim yunan dilindəki mətn isə müqəddəs otağın cənub-şərq divarının xarici səthindədir.
Kembric Klassik Arxeologiya Muzeyinin məlumatına görə, Prima Porta heykəlinin sağ əli bərpa zamanı tamamlanıb. Buna görə də bu gün gördüyünüz fiqurda Liviyanın villasında tapılmış mərmər heykəllə yanaşı, bərpa edilmiş bir hissə də var.
Avqustun məqbərəsi sonralar müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunub. Sonrakı əsrlərdə qalaya, bağa və amfiteatra çevrilib. XX əsrin əvvəllərində konsert zalı kimi fəaliyyət göstərib. Məzar abidəsinin tarixi ilkin təyinatından xeyli fərqli fəaliyyətlərlə davam edib.
Tez-tez verilən suallar
Avqust və Oktavian eyni şəxs idi?
Bəli. E.ə. 63-cü ildə Qay Oktavi adı ilə doğulan bu şəxs hakimiyyətə yüksəldiyi dövrdə Oktavian kimi tanınır. Senat ona e.ə. 27-ci ildə Avqust titulunu verdi.
Avqust Romanın ilk imperatoru necə oldu?
Sezarın mirası, xalqın dəstəyi və hərbi dəstək onun yüksəlişini mümkün etdi. Rəqiblər üzərindəki qələbələrdən sonra əldə edilən razılaşmalar onun həlledici səlahiyyətlərini ənənəvi Roma qurumları daxilində saxladı.
Avqust harada dəfn olunub?
Onun məzar abidəsi Romadakı Piazza Augusto Imperatore meydanında yerləşən Avqust məqbərəsidir. Tikintiyə e.ə. 28-ci ildə başlanıb.
Avqustun Ankara ilə nə əlaqəsi var?
Avqust–Roma məbədi Avqusta və ilahə Romaya həsr olunmuşdu. Divarlarında onun öz nailiyyətlərindən bəhs edən mətni latın və qədim yunan dillərində həkk olunub.
Mənbələr
- Wikipedia — Avqust en.wikipedia.org
- Vikipedi — Avqust tr.wikipedia.org
- Oxford Classical Dictionary — Avqust, Roma imperatoru, e.ə. 63–eramızın 14-cü ili academic.oup.com
- Britaniya Muzeyi — Avqust (Oktavian) britishmuseum.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Avqustun hakimiyyəti metmuseum.org
- Turismo Roma — Avqust məqbərəsi turismoroma.it
- Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Ankara Avqust məbədi visitankara-webui.dev.kultur.gov.tr
- Mədəni İrs və Muzeylər Baş İdarəsi — Ankara Avqust məbədi haqqında broşür kvmgm.ktb.gov.tr
- Vatikan muzeyləri — Prima Porta Avqustu museivaticani.va
- Kembric Klassik Arxeologiya Muzeyi — Prima Porta Avqustu museum.classics.cam.ac.uk
FAQ
Avqust və Oktavian eyni şəxs idi?
Bəli. E.ə. 63-cü ildə Qay Oktavi adı ilə doğulan bu şəxs hakimiyyətə yüksəldiyi dövrdə Oktavian kimi tanınır. Senat ona e.ə. 27-ci ildə Avqust titulunu verdi.
Avqust Romanın ilk imperatoru necə oldu?
O, Sezarın mirasından, xalqın dəstəyindən və hərbi qüvvələrdən istifadə edərək hakimiyyətini qurdu. Antoni və Kleopatranı məğlub etdikdən sonra Senatla razılaşmalar vasitəsilə hakimiyyətini möhkəmləndirdi.
Avqust harada dəfn olunub?
Onun məzar abidəsi Romada, Kampo Martsionun şimal hissəsindəki Piazza Augusto Imperatore meydanında yerləşən Avqust məqbərəsidir.
Avqustun Ankara ilə nə əlaqəsi var?
Ankaradakı Avqust–Roma məbədi Avqusta və ilahə Romaya həsr olunmuşdu. Ölümündən sonra onun öz nailiyyətləri haqqında mətni məbədin divarlarına latın və qədim yunan dillərində həkk edildi.
Image: Glyptothek München – 18.04.2022 – Augustus Bevilacqua (4).jpg — Dan Mihai Pitea, CC BY-SA 4.0
