Anqkor Vat: dünyanın ən böyük məbədi cəngəllikdə itmişdi?

Bir abzasda Anqkor Vat

Anqkor Vat Kambocanın şimal-qərbində, Siem Reap yaxınlığında yerləşən məbəd kompleksidir. Qədim kxmer paytaxtı Anqkorun daxilindədir. Ətrafındakı su xəndəkləri ilə birlikdə təxminən 162,6 hektar ərazini əhatə edir. Bu göstəriciyə görə dünyanın ən böyük dini kompleksidir.

Geniş yayılmış rəvayətə görə, səyyahlar onu 1860-cı ildə cəngəlliyin udduğu bir yerdə tapıblar. Dəlillər isə başqa mənzərə göstərir. Oxumağa davam etsəniz, «itmiş» sözünün niyə düzgün olmadığını görəcəksiniz.

Anqkor Vat adının mənası və tələffüzü

Kxmer dilindəki Anqkor Vat adını «Məbədlər şəhəri» kimi çevirmək olar. İngiliscə ANG-kor WOT kimi deyilir. İngilis dili lüğətlərində tələffüzü /ˌæŋkɔːr ˈwɒt/ şəklində göstərilir.

Anqkor Vatın tarixi: kim və nə üçün tikdirib?

Kral Suryavarman II 1113-cü ildə kxmer taxtına çıxıb. O, Anqkor Vatı XII əsrin birinci yarısında tikdirib. Tikintinin dəqiq başlanma tarixi məlum deyil.

Bura əvvəlcə hindu tanrısı Vişnuya həsr edilmiş dövlət məbədi olub. XIII əsrin sonlarından etibarən tədricən buddist ibadətinə uyğunlaşdırılıb. Bu gün də Theravada buddizmi ilə bağlı fəal ibadət məkanıdır.

Nəsillər boyu eyni ailələrin üz tutduğu məhəllə məscidini, kilsəni və ya ziyarətgahı gözünüzün önünə gətirin. Məkanın rolu dəyişir, amma qapısı açıq qalır. Anqkor Vatın keçdiyi yol da belə olub.

Anqkor Vatın memarlığı: daşdan ucaldılmış dağ

Kompleksin planında beş qüllə var. Onlar hindu və buddist kosmologiyasında dünyanın mərkəzində yerləşən Meru dağını təmsil edir.

Ölçüləri böyükdür:

• Ətrafdakı su xəndəyinin eni təxminən 200 metrdir.
• Xarici ölçülər təxminən 1 300 × 1 500 metrdir.
• Əsas fasad qərbə baxır.

Əsas fasadın qərbə baxması qeyri-adidir. Kxmer məbədlərinin əksəriyyəti başqa istiqamətə yönəlib. Alimlər bunun səbəbi barədə razılığa gəlməyiblər. Maurice Glaize və George Coedès bunu Suryavarman II-nin dəfn məbədi layihəsi ilə əlaqələndirirlər. Michael Freeman və Claude Jacques isə qərblə əlaqələndirilən Vişnuya sitayişlə izah edirlər.

Kambocadakı Anqkor Vat harada yerləşir?

Anqkor Vat Anqkor Arxeoloji Parkında yerləşir. Park təxminən 400 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir. Burada IX–XV əsrlərə aid kxmer paytaxtlarının qalıqları var.

Mənbələrimizdə adı çəkilən ən yaxın şəhər Siem Reapdır.

Parkda hələ də insanlar yaşayır. UNESCO burada yaşayan icmaların əcdadlarının Anqkor dövrünə gedib çıxdığı kəndləri qeyd edir. Bu gün də ərazidə düyü yetişdirilir.

Xronologiya

• 1113: Anqkor Vatı tikdirən Suryavarman II taxta çıxır.
• XII əsrin birinci yarısı: Anqkor Vat Vişnuya həsr edilmiş kxmer dövlət məbədi kimi tikilir.
• XIII əsrin sonlarından: Məbəd tədricən buddist ibadətinə uyğunlaşdırılır.
• XIV əsrin əvvəlləri: 2019-cu il araşdırması inzibati mərkəzdə torpaqdan istifadənin bu dövrdə azalmağa başladığını göstərir.
• XIV–XV əsrlər: Uzunmüddətli quraqlıqlar və güclü mussonlar digər amillərlə birlikdə Anqkorun tənəzzülünə təsir edir.
• 1431: Ayutthaya hücumu ilə əlaqələndirilən ənənəvi tarixdir. Sonrakı araşdırmalar şəhərin məhz bu anda birdəfəlik tərk edildiyi fikrini şübhə altına alır.
• 1586: Portuqaliyalı din xadimi António da Madalena Anqkor Vatı ziyarət edir.
• 1632: Bir kitabədə yapon zəvvar Ukondayu Kazufusanın ziyarəti qeydə alınır.
• Yanvar 1860: Henri Mouhot Anqkor Vata çatır.
• 1992: Anqkor UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına və Təhlükə Altında Olan Dünya İrsi Siyahısına daxil edilir.
• 2004: Anqkor təhlükə siyahısından çıxarılır.
• 2014: Solmuş divar rəsmləri haqqında araşdırma dərc olunur.
• 2019: Anqkor Vatın davamlı istifadəsinə dair qazıntı və radiokarbon tarixləndirmə nəticələrini təqdim edən araşdırma dərc olunur.

Anqkor niyə tənəzzülə uğradı?

Köhnə hekayə sadədir. Guya 1431-ci ildə Ayutthayadan edilən hücum şəhəri bir gecədə boşaldıb. 2019-cu il araşdırması isə başqa nəticə göstərib. İnzibati mərkəzdə torpaqdan istifadə XIV əsrin əvvəllərindən azalırdı. Bu, 1431-ci ildən xeyli əvvəldir.

Digər ehtimal iqlimdir. PNAS jurnalında 2010-cu ildə dərc edilmiş araşdırmaya görə, XIV və XV əsrlərdə uzunmüddətli quraqlıqlar və güclü mussonlar başqa amillərlə birlikdə Anqkorun süqutuna təsir edib.

Dan Pennynin 2019-cu il araşdırması məsələyə başqa tərəfdən baxır. Su qurğularının baxımsız qalması elitanın getməsinin səbəbi yox, nəticəsi ola bilərdi. Buna görə də səbəblər hələ müzakirə olunur. Çox güman ki, tək bir səbəb olmayıb.

Anqkor Vat cəngəllikdə itmişdimi?

Rəvayətdə deyildiyi mənada yox. 2019-cu ildə dərc olunmuş qazıntı araşdırması bildirir ki, yerli icmalar məbədi heç vaxt tam tərk etməyib və unutmayıb.

XIX əsrdən xeyli əvvəl də bura başqa ziyarətçilər gəlib. Portuqaliyalı din xadimi António da Madalena 1586-cı ildə məbədi ziyarət edib. Bu, Henri Mouhotdan təxminən üç əsr əvvəl idi.

Fransız təbiətşünas Mouhot məbədə 1860-cı ilin yanvarında çatıb. Onun qeydləri ölümündən sonra dərc edilib. Bu qeydlər məbədi Qərbdə daha çox tanıdıb. Dünya Abidələr Fondu Mouhotun 1860-cı ildə Anqkoru «kəşf etdiyi» iddiasını yanlış məlumat kimi qiymətləndirir. Fond məbədlərdən dini məqsədlərlə istifadənin davam etdiyini vurğulayır.

Deməli, düzgün ifadə belədir: Anqkor Vat itməyib. Qərb onu gec tanıyıb.

Səyahət bələdçilərində rast gəlmədiyiniz təfərrüatlar

• Yapon zəvvarlar. Anqkor ərazisində XVII əsrə aid kitabələr yapon buddist zəvvarlardan xəbər verir. Onlardan biri, Ukondayu Kazufusa, 1632-ci ildə kxmer Yeni ilini Anqkor Vatda qeyd etdiyini bildirir.
• Ətrafında insanlar yaşayırdı. Məbədin yaxınlığındakı ev təpəciklərindən götürülmüş nümunələrin radiokarbon tarixləndirilməsi XIV əsrin sonlarından XV əsrin əvvəllərinə qədər burada yenidən yaşayış olduğunu göstərir. Nəticələr məskunlaşmanın XVII–XVIII əsrlərə qədər davam etdiyini də göstərir.
• Gizli rəsmlər. 2014-cü il araşdırmasında rəqəmsal görüntü yaxşılaşdırma üsulundan istifadə olunub. Divarlarda adi gözlə çətin seçilən qayıq, heyvan, tanrı və bina təsvirləri üzə çıxarılıb. Araşdırmada 200-dən çox rəsm qeydə alınıb.
• Yaşıllığa bürünmüş su xəndəyi. Anqkor Thomun su xəndəyindəki çöküntülər XIV əsrin sonlarında onun üzən bataqlıq bitkiləri ilə örtüldüyünü göstərir. Həmin vaxtadək xəndəyə qulluq dayandırılmışdı.

Anqkor Vatda günəşin doğuşu

Mart və sentyabrda gecə-gündüz bərabərliyi günləri ətrafında doğan günəş mərkəzi qüllə ilə eyni xəttə düşür. Bu mənzərəni görmək istəyirsinizsə, səfərinizi həmin tarixlərə yaxın planlaşdırın.

İzdihama hazır olun. Anqkor üzrə səlahiyyətli qurum APSARA bildirib ki, 21 mart 2024-cü il səhəri gecə-gündüz bərabərliyində günəşin doğuşunu izləmək üçün 10 000-dən çox insan toplaşıb.

Anqkor Vat biletləri

Daxil olmaq üçün park bileti almalısınız. Angkor Enterprise müəssisəsinin 24 oktyabr 2026-cı ildə yoxlanmış rəsmi qiymət siyahısı belədir:

• Bir gün: 37 ABŞ dolları
• Üç gün: 62 ABŞ dolları
• Yeddi gün: 72 ABŞ dolları

Biletlərin keçərlilik müddəti ilə bağlı qayda var. Üçgünlük biletdən yeddi gün ərzində istifadə etmək olar. Yeddigünlük biletdən isə otuz gün ərzində istifadə etmək mümkündür. Yəni ziyarət günlərinizin ardıcıl olması vacib deyil. Bileti yalnız rəsmi mənbədən alın. Səfərdən əvvəl dəyişiklik olub-olmadığını da oradan yoxlayın.

Anqkor Vat fotoları: nələrə diqqət etməli?

Bəzi xüsusiyyətlər fotolarınızı daha maraqlı edəcək. Meru dağını təmsil edən beş qülləni birlikdə kadra alın. Ölçüləri göstərmək üçün geniş su xəndəyini də kadra daxil edin. Divarlar boyunca gəzin və diqqətlə baxın: orada solmuş rəsmlər hələ qalır. Gecə-gündüz bərabərliyində günəşin doğuşunu çəkəcəksinizsə, erkən gəlin. Minlərlə insanın da eyni məqsədlə gələcəyini nəzərə alın.

Bu gün niyə əhəmiyyətlidir?

Anqkor 1992-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib. Həmin il təhlükə siyahısına da salınıb və 2004-cü ilə qədər orada qalıb. Ərazi qorunur. Burada insanlar həm də yaşayır, ibadət edir və ətraf torpaqları əkib-becərirlər. Buranı ziyarət etsəniz, yenidən kəşf edilmiş xarabalıqda gəzməyəcəksiniz. İnsanların istifadə etməyə davam etdiyi bir məkanda olacaqsınız.

Tez-tez verilən suallar

Mənbələr

1. Wikipedia — Angkor Wat en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Angkor Vat tr.wikipedia.org
3. Carter və başqaları, PNAS, 2019 pmc.ncbi.nlm.nih.gov
4. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Angkor whc.unesco.org
5. Sidney Universiteti — Yeni araşdırma Anqkorun süqutunun səbəbini şübhə altına alır sydney.edu.au
6. Buckley və başqaları — Anqkorun süqutuna təsir edən amil kimi iqlim pmc.ncbi.nlm.nih.gov
7. Dünya Abidələr Fondu — Qoruma prioritetləri: Anqkorun qorunması problemi wmf.org
8. Avstraliya Milli Universiteti — Anqkor Vatın gizli rəsmləri researchportalplus.anu.edu.au
9. Archaeology jurnalı — Yaxşılaşdırılmış görüntülər Anqkor Vatdakı rəsmləri üzə çıxarır archaeology.org
10. Kamboca Turizm Nazirliyi — Anqkorda payız gecə-gündüz bərabərliyi tourismcambodia.org
11. APSARA Milli İdarəsi — Anqkor Vatda günəşin doğuşu tədbiri apsaraauthority.gov.kh

Image: Angkor Wat with its reflection (cropped).jpg — Satdeep Gill, CC BY-SA 4.0