Ankara Etnoqrafiya Muzeyi: Atatürk və muzeyin kolleksiyası

Ankara Etnoqrafiya Muzeyində nələr görə bilərsiniz?

Ankara Etnoqrafiya Muzeyi (Ankara Etnografya Müzesi) türk sənətini, Anadolunun ənənəvi həyatını və Atatürkün müvəqqəti dəfn yerini bir araya gətirir. Atatürkün nəşi buraya 21 noyabr 1938-ci ildə gətirilib. 10 noyabr 1953-cü ildə Anıtqəbirə köçürülənədək burada qalıb. Əvvəlki dəfn sahəsi muzeyin daxilində simvolik məqbərə kimi qorunur.

Muzey Ankaranın Altındağ rayonunda, Ulus–Kızılay marşrutu üzərindəki Namazgah təpəsində (Namazgâh Tepesi) yerləşir. Kolleksiyaları Səlcuq dövründən etibarən türk sənətini əks etdirir. Burada geyim, ev interyeri, dini həyat və sənətkarlıqla bağlı əşyalar da qorunur. Siz ziyarət zamanı həm xatirə məkanı, həm də bu kolleksiyalarla tanış ola bilərsiniz.

Muzeyin rəsmi təsvirində on sərgi zalı göstərilir. Doqquzunda daimi ekspozisiyalar yerləşir, biri isə müvəqqəti sərgilər üçün ayrılıb. Taxta məscid avadanlıqları, əlyazmalar, xalçalar, çini məmulatları və ənənəvi geyimlər eyni muzeydə toplanıb. Atatürkün xatirə məkanı bu maddi mədəniyyət kolleksiyasına daha bir tarixi qat əlavə edir.

Muzey necə Atatürkün müvəqqəti dəfn yerinə çevrildi?

Atatürkün nəşi 21 noyabr 1938-ci ildə mərasimlə Ankara Etnoqrafiya Muzeyinə gətirilib. Giriş zalındakı məqbərə sahəsi onun müvəqqəti məzarına çevrilib. Bu dövr 10 noyabr 1953-cü ilədək davam edib. Ankarada Atatürkün xatirə məkanlarını gəzirsinizsə, bu tarixlər muzeyin Anıtqəbirlə əlaqəsini anlamağa kömək edir.

Nəş Anıtqəbirə onun vəfatının on beşinci ildönümündə köçürülüb. Muzeydə əvvəlki dəfn yeri qorunur. Buradakı simvolik məqbərədə 1938–1953-cü illəri göstərən ağ mərmər kitabə var. Siz bu tarixləri binanın tarixində ayrıca bir mərhələnin başlanğıcı və sonu kimi oxuya bilərsiniz.

Bu dəyişiklik binanın özünə də təsir edib. Daxili həyət müvəqqəti dəfn sahəsinə çevrilib. Həyətin ortasındakı mərmər hovuz bağçaya köçürülüb, üstünün açıq hissəsi isə örtülüb. Beləcə, xatirə məkanının yaradılması muzeyin məkan quruluşunu da dəyişib.

Atatürkün nəşi köçürüldükdən sonra Ankara Etnoqrafiya Muzeyi 1956-cı ildə yenidən ziyarətçilərə açılıb. Qorunan məqbərə bu məkanın əvvəlki istifadəsini görünən saxlayıb. Yenidən açılan müəssisə türk sənəti və Anadolunun ənənəvi mədəniyyəti muzeyi kimi fəaliyyətini də davam etdirib.

Ankara Etnoqrafiya Muzeyini kim layihələndirib və muzey nə vaxt açılıb?

Muzey Atatürkün rəhbərliyi ilə planlaşdırılıb və tikilib. Memarı Arif Hikmət Qoyunoğlu olub. Hazırlıq işləri 1924-cü ildə macar türkoloq J. Mészárosun nəzarəti altında başlayıb. Nazirliyin muzey broşürünə görə, binanın təməli 25 sentyabr 1925-ci ildə qoyulub.

Muzeyin yaranmasını bir neçə tarix izah edir. Hamit Zübeyir Koşay 1 iyun 1927-ci ildə ilk direktor təyin olunub. Bu təyinat muzeyin təsis tarixi kimi qəbul edilir. Muzeyin rəsmi tarixçəsində Əfqanıstan kralı Əmanullah xanın (Amanullah Han) 27 may 1928-ci il səfəri ilk açılış sayılır. Muzey 18 iyul 1930-cu ildə ictimaiyyətə açılıb.

Muzeyin qarşısındakı Atatürkün tunc atlı heykəli də ətraf məkanın bir hissəsidir. Heykəl 1927-ci ildə italyan heykəltaraş Pyetro Kanonikaya (Pietro Canonica) sifariş edilib. Həm heykəl, həm də Qoyunoğlunun binası muzeyin giriş sahəsinin Atatürkün müvəqqəti dəfn yerinə çevrilməsindən əvvəlki tarixə aiddir.

Xronologiya

• 1924: Macar türkoloq J. Mészárosun nəzarəti altında hazırlıq işləri başladı.
• 25 sentyabr 1925: Nazirliyin broşürünə görə, muzeyin təməli qoyuldu.
• 1 iyun 1927: Hamit Zübeyir Koşay ilk direktor təyin edildi. Bu tarix müəssisənin təsis tarixi kimi qəbul olunur.
• 27 may 1928: Əmanullah xan muzeyi ziyarət etdi. Muzeyin rəsmi tarixçəsində bu hadisə ilk açılış sayılır.
• 18 iyul 1930: Muzey ictimaiyyətə açıldı.
• 21 noyabr 1938: Atatürkün nəşi gətirildi və müvəqqəti dəfn dövrü başladı.
• 10 noyabr 1953: Atatürkün nəşi Anıtqəbirə köçürüldü.
• 1956: Muzey yenidən ziyarətçilərə açıldı.

Kolleksiyada nələr var?

Ağac İşləri Zalında Taşkunpaşa məscidinin mehrabı və minbəri sərgilənir. Burada Ahi Şərəfəddinin taxta sənduqəsi də var. Bu konkret nümunələr muzeyin geniş türk sənəti kolleksiyasında axtarıb tapa biləcəyiniz əsərlərdir. Ağac işləri arasında həm məscidlərə, həm də xatirənin yaşadılmasına aid avadanlıqlar yer alır.

Əlyazmalar Zalında XIII–XIX əsrlərə aid əlyazma Quranlar saxlanılır. Burada XVI əsrə aid farsca “Cem-i Tarih” əsəri də sərgilənir. Bu tarixlər kolleksiyanın bir neçə əsri əhatə etdiyini göstərir. Farsca əlyazma Quran ekspozisiyasına adı ilə seçilən ayrıca bir əsər əlavə edir.

Təsəvvüf Əşyaları Zalında XIX əsrə aid dərviş əşyaları var. Onların arasında müttəka, nəfir (nefir), kəşkül və təslim daşı yer alır. Bu eksponatlar dərviş həyatına aid əşyaları muzeyin Anadolu mədəniyyəti təqdimatına daxil edir. Beləcə, dini kolleksiyalar taxta məscid avadanlıqları və əlyazma mətnlərlə yanaşı bu əşyaları da əhatə edir.

Silah kolleksiyasında Osmanlı yayları, oxları, çaxmaqdaşlı tapançaları, tüfəngləri, qılıncları və yatağanları var. Burada həm odlu, həm də soyuq silahlar toplanıb. Siz kolleksiyanın bu hissəsinə baxarkən əşyaları növlərinə görə ayıraraq gördüklərinizi daha rahat izləyə bilərsiniz.

Kaşı və Çini Zalında XIX əsrə aid Yıldız çiniləri sərgilənir. Başqa bir ekspozisiya daha erkən dövrə aiddir: Metal, Şüşə və Bişmiş Gil Əşyalar Zalında IX–XI əsrlərə aid uyğur divar freskaları var. Kolleksiyanı dövrlər üzrə izləyərkən bu freskaları da yadda saxlayın.

Muzeydə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin üzvü Bəsim Atalayın (Besim Atalay) bağışladığı müxtəlif dövrlərə aid türk sənəti əsərləri də var. İxtisaslaşmış kitabxana Anadolu etnoqrafiyası, folkloru və incəsənət tarixini əhatə edir. Həm bu ianə, həm də kitabxana sərgi zalları ilə yanaşı müəssisənin tərkib hissəsidir.

Toxuculuq nümunələri və geyimlər gündəlik həyatla necə bağlanır?

Xalça və kilim kolleksiyasında Uşaq (Uşak), Bərqama (Bergama), Kula, Milas, Ladik, Karaman, Niğdə (Niğde) və Kırşəhərdən (Kırşehir) toxumalar var. Bu yer adları toxuculuq kolleksiyasının bölgələrlə əlaqəsini göstərir. Siz əşyaların özünə baxmaqla yanaşı, bu adlar vasitəsilə onların haradan gəldiyini də izləyə bilərsiniz.

Ənənəvi geyimlər arasında Sivas bölgəsinə aid qadın və kişi corabları var. Kolleksiyada taxta başmaqlar, gəlinliklər və bəyin təraş dəstləri də saxlanılır. Corablar və ayaqqabılar gündəlik həyatın geyinmək vərdişi ilə birbaşa bağlanır. Gəlin geyimləri və təraş ləvazimatları isə evlilik hazırlıqlarını həmin maddi yaddaşa daxil edir.

Ankara Evi Zalında ev interyerləri təqdim olunur. Eksponatlar arasında XVII əsrə aid Ankara malikanəsinin tavan mərkəzini bəzəyən orijinal element var. Geyim və toxuculuq nümunələri ilə yanaşı, qorunmuş bu memarlıq detalı kolleksiyaya ev mühiti qazandırır. O, ziyarətçilərin asanlıqla nəzərdən qaçıra biləcəyi bir otaq hissəsinə diqqət çəkir.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz detallar

Əsas girişə 28 pilləli pilləkənlə qalxılır. Muzeyin Namazgah təpəsində yerləşməsi ilə birlikdə bu, binaya yaxınlaşarkən qarşılaşacağınız konkret detaldır. Çöldəki Atatürkün tunc atlı heykəli 1927-ci ildə sifariş edilib. Muzeyin ilk dövrünə aid bu nümunəni də içəri girməzdən əvvəl görə bilərsiniz.

Həyət Atatürkün müvəqqəti məzarına çevriləndə mərmər hovuz bağçaya köçürülüb. Üstünün açıq hissəsi də örtülüb. Bu dəyişikliklər xatirə məkanının həm anım tarixinə, həm də binanın memarlıq tarixinə aid olduğunu göstərir.

Sərgilənən Bardız kilimi Qafqaz Cəbhəsinin komandanlarına təqdim olunmaq üçün toxunub. Kilim Qars (Kars) və Batum sancaqlarının rus işğalından azad edilməsini yad edirdi. Təqdim edilmə məqsədi bu toxuculuq nümunəsinə kolleksiyadakı yerindən əlavə tarixi məna verir.

Nazirliyin broşüründə qayıqşəkilli bir xəttatlıq lövhəsi təsvir olunur. Lövhədə bəsmələ leylək formasında tərtib edilib. Əsərdə Hüsnü imzası və hicri 1305 tarixi var. Forma, yazı, imza və tarix bir əsərdə nəzərdən keçirə biləcəyiniz bir neçə konkret detaldır.

Muzey haradadır və ziyarət saatları necədir?

Rəsmi ünvanı: Hacettepe Mahallesi, Türkocağı Sokak No: 4, Opera, Ankara. Muzey Altındağda, Ulus–Kızılay marşrutu boyunca Namazgah təpəsində yerləşir. Siz binaya yolunuzu planlaşdırarkən bu küçə ünvanından istifadə edə bilərsiniz.

25 oktyabr 2026-cı ildə baxılmış rəsmi ziyarət məlumatında yay iş saatları 08:30–19:00 göstərilir. Qış iş saatları 09:00–17:30-dur. Xatirə məkanına və kolleksiyalara səfərinizi bu mövsümi iş saatlarına əsasən planlaşdıra bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Atatürk hələ də muzeydə dəfn olunub?

Xeyr. Atatürkün nəşi 10 noyabr 1953-cü ildə Anıtqəbirə köçürülüb. Əvvəlki dəfn yeri 1938–1953-cü illəri göstərən ağ mərmər kitabəsi olan simvolik məqbərə kimi qorunur.

Əsas kolleksiyalar hansılardır?

Muzeydə ağac işləri, əlyazmalar, dərviş əşyaları, Osmanlı silahları, çini məmulatları, xalçalar, kilimlər və ənənəvi geyimlər var. Konkret eksponatlar arasında Taşkunpaşa məscidinin avadanlıqları və Ahi Şərəfəddinin taxta sənduqəsi yer alır.

Muzeyin açılışı niyə bir neçə tarixlə əlaqələndirilir?

İlk direktorun 1927-ci ildə təyin olunması muzeyin təsisini göstərir. Əmanullah xanın 1928-ci il səfəri ilk açılış sayılır. Muzey 1930-cu ildə ictimaiyyətə açılıb, 1956-cı ildə isə yenidən fəaliyyətə başlayıb.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — Ankara Etnoqrafiya Muzeyi islamansiklopedisi.org.tr
2. Ankara Universiteti — Ankara Etnoqrafiya Muzeyi cagdasmuzebilim.ankara.edu.tr
3. Mədəni İrs və Muzeylər Baş İdarəsi — İngiliscə muzey broşürü muze.gov.tr
4. Türkiyə Muzeyləri — Ankara Etnoqrafiya Muzeyi turkishmuseums.com
5. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Ankara Etnoqrafiya Muzeyi ktb.gov.tr
6. Ankara İl Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Etnoqrafiya Muzeyi ankara.ktb.gov.tr
7. Vikipedi — Ankara Etnoqrafiya Muzeyi tr.wikipedia.org
8. Wikipedia — Ankara Etnoqrafiya Muzeyi en.wikipedia.org

FAQ

Image: Ethnography Museum of Ankara.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0