Aksaray Mərkəzi Anadoluda, Melendiz çayının (Melendiz Çayı) düzənliyə çıxdığı yerdə yerləşir. İnsanlar bu bölgədə 10 000 ildən çox əvvəl məskunlaşıblar. Şəhərin ən azı üç adı olub. İndiki adının mənşəyi isə hələ də müzakirə olunur.
Bu bələdçidə siz şəhərin tarixini ardıcıllıqla izləyə bilərsiniz. Əvvəlcə ən qədim kənddən və şəhərin qədim adlarından danışılır. Sonra «Aksaray» sözünün mənşəyi barədə mübahisəyə, orta əsr tikililərinə, Osmanlı və Cümhuriyyət dövrlərinə, ziyarətçilərin tez-tez maraqlandığı daş hamama keçilir.
Aksaray tarixi: yaşayış təpəsindən Roma koloniyasına
Ən qədim dəlillər indiki Aksaray ili ərazisindəki Aşıklı Höyük yaşayış təpəsindən gəlir. Burada ilk daimi yaşayış məskəni təxminən e.ə. 8350-ci ildə salınıb. Bu tarix bölgəni Anadoluda insanların köçəri həyatdan oturaq həyata keçdiyi erkən məkanlardan birinə çevirir.
Şəhərin özü antik dövrdə Garsaura adı ilə tanınırdı. Kapadokyanın (Kapadokya) son hökmdarı Arxelay (Archelaos) onu yenidən qurdu. Bundan sonra şəhər Arxelais (Archelais) adlandı.
Sonrakı mərhələ Roma ilə bağlıdır. İmperator Klavdinin (Claudius) dövründə yaşayış məskəni koloniya statusu aldı. Adı Colonia Archelais kimi qeydə alındı. Siz köhnə atlasda və ya Roma kitabəsində «Archelais» adına rast gəlsəniz, söhbətin elə bu şəhərdən getdiyini biləcəksiniz.
Aksaray adının mənşəyi
Adın mənşəyinə dair iki əsas izah var.
Birincisi saray nəzəriyyəsidir. Bu izah «Aksaray» adını II Qılınc Arslanın tikdirdiyi sarayla əlaqələndirir. Türkcədə saray sözü də saray deməkdir. Buna görə əlaqəni anlamaq asandır.
İkinci baxış Aksaray İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyinin yayımladığı dil tarixinə dair araşdırmada verilir. Bu yanaşmaya görə, daha qədim Aksara adı artıq mövcud idi. Türkcə danışanlar həmin adı sarayla əlaqələndirərək ona yeni məna verdilər. Beləcə, ad türkcələşdi. Bu iki fikir bir-birini tam istisna etmir. Hər ikisi adın necə başa düşülməsində saraya əsas yer verir.
Yazılış da dəyişib. Sonu y ilə bitən müasir forma XV əsrdən sonra yayılıb. Siz bu dəyişikliyi Aşıqpaşazadə və Nəşri kimi salnaməçilərin qeydlərində izləyə bilərsiniz.
Tarixi ardıcıllıq
- Təxminən e.ə. 8350: İndiki Aksaray ili ərazisindəki Aşıklı Höyükdə ilk daimi yaşayış məskəni salınır.
- Eramızın I əsri: Klavdinin dövründə Arxelais Roma koloniyası statusu alır.
- 1229: I Əlaəddin Keyqubad (I. Alâeddin Keykubad) Sultan xanını (Sultan Han) tikdirir.
- XIV əsr: İbn Bəttutə şəhərin su kanallarını və toxuculuq məmulatlarını təsvir edir.
- 1397: I Bəyazidin — İldırımın dövründə Aksaray Osmanlı torpaqlarına qatılır.
- 1402-ci ildən sonra: Ankara döyüşündən sonra şəhər yenidən Qaramanlıların hakimiyyətinə keçir.
- XV əsr: Fateh Sultan Mehmedin (Fatih Sultan Mehmed) dövründə əhali Aksaraydan İstanbula köçürülür.
- 14 dekabr 1920: 40 nömrəli qanunla ayrıca Aksaray livası — Osmanlı və erkən Cümhuriyyət dövrünün inzibati vahidi yaradılır.
- 1933: Aksaray il statusunu itirir və Niğdeyə birləşdirilir.
- 1974–1975: İbrahim Haqqı Konyalının Aksaray tarixinə dair üçcildlik əsəri nəşr olunur.
- 15 iyun 1989: 3578 nömrəli qanunla Aksaray yenidən il olur.
Orta əsr səyyahının gözü ilə
İbn Bəttutə şəhərə XIV əsrdə gəlib. O, şəhəri Aksarâ adlandırıb. Evlərin arasından üç su kanalının keçdiyini yazıb.
O, qoyun yunundan toxunan xalça və kilimlərin Aksarâyî adı ilə tanındığını da qeyd edib. Bunun gündəlik həyatla əlaqəsini siz də görə bilərsiniz. Evinizdə yun kilim varsa, yeddi əsr əvvəl bu şəhərin adını ticarətdə tanıdan məmulatın bir bənzərinə sahibsiniz.
Sultan xanı: Konya–Kayseri yolunda dayanacaq
Sultan xanı Konya–Kayseri yolunda, Aksaraydan 42 kilometr aralıda yerləşir. Kitabələrinə görə, onu I Əlaəddin Keyqubad 1229-cu ildə tikdirib. Memarı Dəməşqli Məhəmməd bin Həvlan (Muhammed bin Havlân) olub. O, Konyadakı Əlaəddin məscidinin (Alâeddin Camii) tikintisində də çalışıb.
Siz Konyadan Kapadokyaya avtomobillə gedirsinizsə, burada rahatlıqla dayana bilərsiniz. Tikinti tarixini dəqiq bilməyimiz kitabələr sayəsindədir.
Ulu məscid və Əyri minarə
Aksaray Ulu məscidinin (Aksaray Ulu Camii) yaranması barədə iki fərqli fikir var. Birinə görə, məscid Səlcuq dövründə salınıb və 1408-ci ildə yenilənib. Digər fikrə görə, tikinti Qaramanoğlu Mehmed bəyin dövründə başlanıb və 1431-ci ildə tamamlanıb. Tədqiqatçılar bu məsələdə hələ ortaq nəticəyə gəlməyiblər.
Şəhərin mərkəzindəki Əyri minarənin (Eğri Minare) hündürlüyü 30,6 metrdir. Onun yeganə şərəfəsinə — eyvanına 92 pilləli pilləkənlə qalxılır.
Osmanlılar, Qaramanlılar və Cümhuriyyət dövrü
I Bəyazid Aksarayı 1397-ci ildə Osmanlı torpaqlarına qatdı. 1402-ci il Ankara döyüşü vəziyyəti dəyişdi. Şəhər yenidən Qaramanlıların hakimiyyətinə keçdi.
Daha sonra Fateh Sultan Mehmedin dövründə Aksaray əhalisinin bir hissəsi İstanbulda yerləşdirildi. İstanbulun Aksaray məhəlləsi adını buradan aldı. Siz həmin məhəlləyə nə vaxtsa tramvay və ya avtobusla getmisinizsə, bu Mərkəzi Anadolu şəhərindən gələn addan istifadə etmisiniz.
XVI əsrdə əhali hərəkətliliyi davam etdi. Doğan Yörükün araşdırmasına görə, Bozkır icmalarının süvariləri — sipahilər Qaraman vilayətinin bir neçə bölgəsinə, o cümlədən Aksaraya yayılmışdılar. Bozkır icmaları Varsaq (Varsak) qruplarına daxil idi. Tədqiqatçılar bu qrupları oğuzların Üçoq qolu ilə əlaqələndirirlər.
Cümhuriyyət illərində Aksarayın inzibati statusu bir neçə dəfə dəyişdi. 1920-ci ildə ayrıca liva yaradıldı. 1933-cü ildə il statusu ləğv edildi. Bu status 1989-cu ildə bərpa olundu.
Aksarayın Paşa hamamı: burada nə görəcəksiniz?
Bir çox ziyarətçi Paşa hamamının (Paşa Hamamı) fotolarını axtarır. Buna görə onun yerini və görünüşünü bilmək faydalıdır. Hamam Zinciriyyə mədrəsəsi (Zinciriye Medresesi) və Azmi Millî un dəyirmanının yanında yerləşir.
Onu Sultan II Əbdülhəmidin sərqarini, yəni saray təsərrüfatının başçısı Ortaköylü Hacı Əli Paşa tikdirib. Binanın qadınlar və kişilər üçün ayrı bölmələri var. Səliqə ilə yonulmuş daşdan tikilib. Üstünü altı günbəz örtür: ikisi kiçik, dördü böyükdür.
Yaxınlıqdakı körpüdə də eyni şəxsin adına rast gəlinir. Un dəyirmanının yanında üçtağlı Dəbbağlar körpüsü (Debbağlar Köprüsü) yerləşir. Hacı Əli Paşa onu dayaq divarları ilə möhkəmləndirib. Görülən işi qeydə almaq üçün təmir kitabəsi qoyulub. Beləcə, hamamla körpünü bir ad birləşdirir.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Minbərin üzərindəki ad. Aksaray Ulu məscidinin Səlcuq dövrünə aid minbərində Xoca Nuştəgin əl-Cəmalinin adı var.
- Günümüzədək qalan hovuz. Paşa hamamının giriş kimi istifadə olunan orta hissəsində içəriyə doğru çökək, altıbucaqlı ilkin hovuzu qorunub.
- Damın üstündə duz. Ənənəvi Aksaray evlərinin torpaq damlarında palçıq suvağın üst qatına duz qarışdırılırdı. Məqsəd çatları və rütubətin içəri sızmasını azaltmaq idi.
- Çox qalın divarlar. Ənənəvi evlərdə həyətin ətrafında yerləşən otaqları və sofanı — dəhlizi əhatə edən divarların qalınlığı 1,20 metrə, hündürlüyü 5–6 metrə çata bilir.
- Yazılış dəyişikliyi. Aksaray adının sonundakı y yalnız XV əsrdən sonra geniş yayılıb.
İhlara vadisi: şəhərin yanındakı kanyon
İhlara vadisi (Ihlara Vadisi) Güzelyurt rayonundadır. Onu Melendiz çayı yaradıb. İhlaradan Selimeyə uzanan kanyonun uzunluğu təxminən 14 kilometrdir.
Qayalara oyulmuş kilsələrdə divar rəsmləri var. Siz İhlara ətrafında Şərq təsirini görə bilərsiniz. Belisırma ətrafında isə Bizans rəssamlıq ənənəsi görünür.
Tarixçilər bunları necə bilirlər?
Bu mənzərə bir neçə mənbə əsasında yaranır. Türkiyə Diyanət Vəqfinin İslam Ensiklopediyası (TDV) şəhərin hökmdarları və abidələri haqqında məlumat verir. Aksarayın Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi şəhərin adı, evləri və körpüləri barədə araşdırmalar yayımlayır. Konyalının üçcildlik Abidələri və kitabələri ilə Niğde Aksaray tarixi əsəri İstanbulda Fatih nəşriyyatında (Fatih Yayınevi) çap olunub. İlk iki cild 1974-cü ildə, üçüncü cild isə 1975-ci ildə çıxıb.
Doğan Yörükün XVI əsrdə Aksaray sancağı (1500–1584) (XVI. Yüzyılda Aksaray Sancağı (1500–1584)) əsəri 2019-cu ilin noyabrında çap olunub. Bu, müdirliyin 19 nömrəli mədəniyyət nəşridir. Siz mövzu haqqında daha çox oxumaq istəyirsinizsə, hər iki əsər yaxşı başlanğıc mənbəyidir.
Tez-tez verilən suallar
Aksaray adı haradan gəlir?
Bir nəzəriyyə adı II Qılınc Arslanın tikdirdiyi sarayla əlaqələndirir. İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyinin yayımladığı dil tarixinə dair araşdırmaya görə, daha qədim Aksara adı həmin sarayla əlaqələndirilərək türkcələşdirilib.
Aksarayın qədim adı nə olub?
Şəhər Garsaura adı ilə tanınıb. Arxelay onu yenidən qurduqdan sonra Arxelais adlanıb. Klavdinin dövründə adı Colonia Archelais kimi qeydə alınıb.
Aksaraydakı Paşa hamamını kim tikdirib?
Hamamı Sultan II Əbdülhəmidin sərqarini Ortaköylü Hacı Əli Paşa tikdirib.
Aksaray nə vaxt yenidən il statusu alıb?
15 iyun 1989-cu il tarixli 3578 nömrəli qanunla Aksaray yenidən il olub. O, bu statusu 1933-cü ildə itirmişdi.
İstanbulun Aksaray məhəlləsi ilə əlaqə varmı?
Bəli. Fateh Sultan Mehmedin dövründə Aksaraydan köçürülən əhali İstanbulda yerləşdirilib. Məhəllə də adını onlardan alıb.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Aksaray islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Sultan xanı (Aksaray) islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Aksaray Ulu məscidi islamansiklopedisi.org.tr
- Höyük — Mərkəzi Anadoluda məskunlaşma modeli və Aşıklı Höyük hoyuk.gov.tr
- Vikipediya — Aksaray tr.wikipedia.org
- Aksaray İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Aksaray adı aksaray.ktb.gov.tr
- Aksaray İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Ərəb-İslam mənbələrində Aksara aksaray.ktb.gov.tr
- Aksaray İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Körpülər aksaray.ktb.gov.tr
- Aksaray İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Aksaray evləri aksaray.ktb.gov.tr
- Aksaray Ətraf Mühit, Şəhərsalma və İqlim Dəyişikliyi İl Müdirliyi — Tarixçə aksaray.csb.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Əyri minarə kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Paşa hamamı kulturportali.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — İhlara vadisi arxeoloji ərazisi muze.gov.tr
- Doğan Yörük — XVI əsrdə Aksaray sancağı (1500–1584) aksaray.ktb.gov.tr
- Türk Tarix Qurumunun Kitabxanası — Konyalının Aksaray tarixi əsərinin kataloq qeydi kutuphane.ttk.gov.tr
Image: Aksaray ulu camii.jpg — https://www.flickr.com/photos/minamie/, CC BY 2.0