Ərzincan tarixi və adının mənşəyi: qədimdən bu günə

Ərzincanın (Erzincan) tarixini araşdırsanız, dəfələrlə yenidən qurulmuş bir şəhərlə qarşılaşarsınız. Ərzincan vilayət mərkəzi, paytaxt, döyüş meydanı və zəlzələ bölgəsi olub. Bu məqalədə həmin keçmişi izləyəcək, əvvəlcə isə bir çox oxucunu düşündürən suala cavab axtaracağıq: Ərzincan adı haradan gəlir?

Ərzincan adının mənşəyi

Adın haradan gəldiyini heç kim qəti deyə bilmir. Türkiyə Diyanət Vəqfinin İslam Ensiklopediyasında (TDV) bir ehtimal qeyd olunur: ad qədim coğrafiyaşünas Strabonun bəhs etdiyi Eriza adlı yerdən yaranıb. İkinci yanaşma onu yunan mənbələrində rast gəlinən Aziris ilə əlaqələndirir. Tədqiqatçılar bu uyğunlaşdırmaların heç birini qəti nəticə saymırlar.

Əsrlər boyu adın necə yazıldığını isə izləmək mümkündür. Ruhi Karanın şəhərin adına həsr etdiyi tədqiqatda bu formalar toplanıb:

• Erməni mənbələrində: Erez, Erzng və Erznga.
• Bizans mənbələrində: Aringam, Arsingan və Erzingan.
• Ərəb mənbələrində: Erzencân.

Siz də «Erzingan» sözünü ucadan deyin: indiki adın səslənişini eşidəcəksiniz. Müxtəlif dillər eyni səsləri öz yazı qaydalarına uyğun qeydə alıb. Buna görə də ad çox uzun müddət tanınacaq şəkildə qalıb.

Ərzincan tarixi: ilk yaşayış məskənləri

Arxeoloji tədqiqatlar bölgədəki ilk yaşayış məskənlərini e.ə. III minilliyə aid edir. Deməli, adın yazılı mənbələrdə görünməsindən minilliklər əvvəl burada insanlar yaşayırdı.

Sonrakı mühüm mərhələ Urartu dövlətidir. Hökmdar II Argiştinin dövründə, e.ə. 714–685-ci illər arasında Ərzincan bölgəsi Urartuya birləşdirilib. Bölgə dövlətin qərb sərhədindəki mühüm vilayətlərdən birinə çevrilib. Buradan da görürsünüz ki, ərazi ona sahib olan hökmdarlar üçün əhəmiyyət daşıyırdı.

Altıntəpə: ziyarət edə biləcəyiniz Urartu abidəsi

Altıntəpə (Altıntepe) Üzümlü rayonunda yerləşir. Burada ilk elmi qazıntılar 1959-cu ildə Ankara Universitetinin professoru, doktor Tahsin Özgüçün rəhbərliyi ilə başlayıb. İşlərin ilk mərhələsi 1967-ci ilədək davam edib.

Tapıntılar Ərzincanda saxlanılmır. E.ə. VIII əsrə aid fil sümüyündən və metaldan əşyalar, dəbilqələr, qalxanlar və divar rəsmləri Ankaradakı Anadolu Mədəniyyətləri Muzeyində nümayiş olunur. Səfər planlaşdırırsınızsa, əvvəlcə muzeydəki kolleksiyaya baxın. Sonra qazıntı yerinə gedib həmin əşyaların tapıldığı mühiti görün.

Məngücəklilərin paytaxtı və Səlcuqlu hakimiyyəti

Orta əsrlərdə Ərzincan Məngücəklilər bəyliyinin paytaxtı olub. Sülalənin Ərzincan-Kəmax (Erzincan-Kemah) qolu üçün bu dövr 1228-ci ildə başa çatıb. Həmin il I Əlaəddin Keyqubad (I. Alâeddin Keykubad) Ərzincan və Kəmaxı Anadolu Səlcuqlu dövlətinin torpaqlarına qatıb. Bununla da həmin qolun hakimiyyətinə son qoyub.

İki il sonra şəhərin ətrafında böyük döyüş baş verib. 1230-cu ilin avqustunda Ərzincan yaxınlığındakı Yassıçəməndə (Yassıçimen) Əlaəddin Keyqubad və onun Əyyubi müttəfiqləri Cəlaləddin Xarəzmşahın ordusu ilə döyüşüblər. Şəhərin yanındakı düzənlik rəqib hökmdarların mübahisələrini həll etdikləri meydana çevrilmişdi.

Monqolların gəlişi

Növbəti zərbə 1243-cü il Kösədağ döyüşündən sonra gəlib. Həmin döyüşdən sonra Ərzincana gələn monqollar mancanaqlarla şəhər divarlarını dağıdıb, şəhəri qarət ediblər.

Osmanlı dövrü

Ərzincan 1514-cü ildə Osmanlı hakimiyyətinə daxil olub. Yavuz Sultan Səlimin (Yavuz Sultan Selim) Çaldıran yürüşü zamanı şəhər və ətrafı döyüşsüz Osmanlı hakimiyyətinə keçib.

Sonrakı əsrlərdə tikilmiş bir neçə bina müxtəlif vəziyyətdə günümüzə çatıb:

• Çadırcı Şeyx Əhməd hamamı (Çadırcı Şeyh Ahmed Hamamı). Kitabələrinə görə, hamamı Mahmudun oğlu Şeyx Əhməd 1548-ci ildə tikdirib. Murtaza bəy (Murtaza Bey) onu 1677–1678-ci illərdə təmir etdirib.
• Taşçı hamamı (Taşçı Hamamı). XIX əsrin əvvəllərinə aiddir. 1939-cu il zəlzələsindən sonra istifadəsiz qalıb. 1991-ci ildə tarixi abidə kimi qeydiyyata alınıb.
• Abrenk kilsəsi (Abrenk Kilisesi). Tərcanın (Tercan) Üçpınar kəndində yerləşir. 1854-cü ildə tikilib. Bir əsas və iki yan nefdən ibarətdir.

Funda Naldanın 2019-cu ildə Belleten jurnalında dərc olunmuş tədqiqatında Ərzincanın Çadırcı, Paşa, Taşçı və İzzət Paşa (İzzet Paşa) hamamları araşdırılır. Memarlıqla maraqlanırsınızsa, həmin məqalə burada Osmanlı hamam memarlığının necə olduğunu anlamağa kömək edəcək.

Mama Xatun: Tərcan yaxınlığındakı kompleks

Tərcandakı Mama Xatun (Mama Hatun) kompleksi 1191-ci ildə Saltuqlu (Saltuklu) bəyliyinin başına keçmiş Mama Xatunla bağlıdır. Kompleks türbə, karvansara, hamam və məsciddən ibarətdir.

İki faktı yadda saxlamaq lazımdır. Karvansara XIII əsrin əvvəllərinə aiddir və 51 × 51 metr ölçüsündə kvadrat planlıdır. Kompleksin tarixi məscidi sökülüb, yerində yeni məscid tikilib. Buna görə də ziyarət zamanı siz qədim və yeni tikililəri bir arada görürsünüz.

Xronologiya

1. E.ə. III minillik: Ərzincan bölgəsində arxeoloji tədqiqatlarla müəyyən edilmiş ilk yaşayış məskənləri.
2. E.ə. 714–685 II Argiştinin dövründə bölgə Urartu dövlətinə birləşdirilir.
3. 1191 Mama Xatun Saltuqlu bəyliyinin başına keçir.
4. 1228 Məngücəklilərin Ərzincan-Kəmax qolunun hakimiyyətinə son qoyulur, torpaqları Anadolu Səlcuqlularına keçir.
5. 1230 Ərzincan yaxınlığında Yassıçəmən döyüşü baş verir.
6. 1243 Kösədağ döyüşündən sonra monqollar Ərzincanı qarət edirlər.
7. 1514 Çaldıran yürüşü zamanı Ərzincan Osmanlı hakimiyyətinə keçir.
8. 1548 Çadırcı Şeyx Əhməd hamamı tikilir.
9. 1854 Abrenk kilsəsi tikilir.
10. 1870 Kəmaliyyə Daş yolunun tikintisinə başlanır.
11. 27 dekabr 1939 böyük Ərzincan zəlzələsi baş verir.
12. 1955–1960 Ərzincanda turistlər üçün mis məmulatları istehsalı inkişaf etməyə başlayır.
13. 1959 Altıntəpə qazıntıları başlayır.
14. 13 mart 1992 Ərzincanda daha bir güclü zəlzələ baş verir.
15. 2002 Kəmaliyyə Daş yolu tamamlanır.
16. 15 aprel 2021 tarixi Kəmaliyyə şəhəri UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim olunur.

1939-cu il zəlzələsi və yeni şəhər

27 dekabr 1939-cu il zəlzələsi müasir Ərzincanın simasını müəyyənləşdirən hadisədir. Qeydə alınmış ölənlərin sayı 32,968 nəfərdir. Bu rəqəmə Ərzincandan kənardakı yaşayış məntəqələri də daxildir.

Fəlakətdən sonra yeni yaşayış məntəqəsi dəmir yolunun şimalında salınmağa başlayıb. Bu səbəbdən bu gün gəzdiyiniz şəhər köhnə şəhərlə eyni yerdə deyil.

Ərzincan Şimali Anadolu qırılmasının üzərində yerləşir. 13 mart 1992-ci ildə burada daha bir güclü zəlzələ baş verib. Coğrafiya burada şəhərin tarixinin bir hissəsidir. Yuxarıdakı tarixləri oxuyarkən bunu da nəzərə alın.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Türbənin kitabəsi. Mama Xatun türbəsinin kitabəsində memarın adı göstərilir: əxlatlı Əbünnəma bin Müfəddəl.
• Misgərlik sənətinin iki tarixi var. Ərzincan Vilayətinin Xüsusi İdarəsi qədim döymə misgərlik ənənəsini turistlər üçün mis məmulatları istehsalından ayırır. İdarə turistlərə yönəlmiş bu sahənin başlanğıcını 1955–1960-cı illərə, ən yüksək inkişaf dövrünü isə 1970-ci illərə aid edir. Vilayətin təhsil idarəsinin nəşr etdiyi kitabda bölgədə hazırlanan mis məmulatlarının Ərzincan Yeraltı bazarındakı (Erzincan Yeraltı Çarşısı) dükanlarda satıldığı bildirilir.
• 132 ilə çəkilən yol. Kəmaliyyə (Kemaliye) haqqında UNESCO sənədində Qaranlıq kanyondakı (Karanlık Kanyon) Daş yol (Taş Yol) təsvir edilir. Yerli sakinlərin qayaları yonaraq açdığı yol 7 kilometr uzunluğundadır və 38 tuneldən keçir. Onun tikintisi 1870-ci ildən 2002-ci ilədək davam edib.
• Tənəkə ilə örtülmüş evlər. Kəmaliyyədə sakinlər köçdükdən sonra bir çox ənənəvi ev baxımsız qalıb. 1950-ci illərdən onların fasadları metal təbəqələrlə örtülüb. UNESCO sənədinə görə, bu örtük evləri iqlimin təsirindən qoruyub, lakin ilkin görünüşlərini dəyişdirib.
• Mənbələrin fərqli göstərdiyi tarix. Kəmaxdakı Gülabibəy məscidini (Gülabibey Camii) rayon kaymakamlığı orijinal kitabəsinə əsasən 1450-ci ilə aid edir. Kəmax Bələdiyyəsi isə 1454-cü ili göstərir. Ora getsəniz, iki rəsmi mətndə iki fərqli tarix görəcəksiniz.
• 2020-ci ildə aşkarlanan əşyalar. 1 dekabr 2020-ci ildə şəhər mərkəzində tarixi olduğu qənaətinə gəlinən ümumilikdə 351 sikkə və 166 əşya müsadirə edilib. Valiliyin məlumatına görə, bunlar Ərzincan Muzeyi Müdirliyinə təhvil verilib.

Gündəlik həyatla əlaqə: mətbəx masanızdakı tarix

Burada tarix yalnız muzeylərdə yaşamır. Mətbəx rəfindəki döymə mis qazan da, xatirə üçün aldığınız mis sini də öz inkişaf yolu olan bir sənətin məhsuludur. Ənənə qədimdir, turistlərə yönəlmiş istehsal isə daha yenidir. Yeraltı bazarda alış-veriş edərkən siz də bu tarixdə iştirak edirsiniz.

Mütaliə və ya səfər planınız

Tarixi ardıcıllıqla izləmək istəyirsinizsə, Altıntəpədən və Urartu əşyalarından başlayın. Sonra Məngücəklilər və Səlcuqlular dövrünə, ardınca Tərcandakı Mama Xatun kompleksinə keçin. Bundan sonra şəhərin Osmanlı hamam memarlığı və nəhayət, zəlzələnin tarixi gəlir. Daş yolu və Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına namizədliyi ilə Kəmaliyyə bu tarixə başqa bir qat əlavə edir.

Tez-tez verilən suallar

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası, Ərzincan islamansiklopedisi.org.tr
2. Ruhi Kara, Ərzincan adı haqqında, 2016 dergipark.org.tr
3. Türkcə Vikipediya, Ərzincan tr.wikipedia.org
4. İngiliscə Vikipediya, Ərzincan vilayəti en.wikipedia.org
5. TÜBİTAK Bilim Genç, Son 100 ildə Türkiyədə baş vermiş böyük zəlzələlər bilimgenc.tubitak.gov.tr
6. Ərzincan Valiliyi, Tarixçə erzincan.gov.tr
7. Ərzincan Vilayətinin Xüsusi İdarəsi, Altıntəpə erzincanilozelidaresi.gov.tr
8. Ərzincan Vilayətinin Xüsusi İdarəsi, Ərzincan misgərlik sənəti erzincanilozelidaresi.gov.tr
9. Mədəniyyət Portalı, Altıntəpə arxeoloji ərazisi kulturportali.gov.tr
10. Mədəniyyət Portalı, Mama Xatun kompleksi kulturportali.gov.tr
11. Mədəniyyət Portalı, Taşçı hamamı beta.kulturportali.gov.tr
12. Mədəniyyət Portalı, Abrenk kilsəsi kulturportali.gov.tr
13. Funda Naldan, Ərzincanda Osmanlı dövrü hamamları, Belleten, 2019 belleten.gov.tr
14. Kəmax Rayon Kaymakamlığı, Gülabibəy məscidi kemah.gov.tr
15. Kəmax Bələdiyyəsi, Gülabibəy məscidi kemah.bel.tr
16. Ərzincan Vilayət Milli Təhsil İdarəsi, Şəhərimiz Ərzincan erzincan.meb.gov.tr
17. UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi, Tarixi Kəmaliyyə şəhəri whc.unesco.org

Image: Altintepe-templeS.jpg — Bertramz, CC BY-SA 3.0