Atatürk Devrimleri Sırasıyla: Harf, Kıyafet, Takvim, Soyadı

Bugün gazetede, tabelada ya da kitap kapağında okuduğunuz harflerin zorunlu olduğu ilk gün 1 Aralık 1928’di. O tarihten itibaren Türkçe gazete, dergi, tabela ve ilanlarda Latin esaslı harfler kullanılmak zorundaydı. Sadece harfler değil; şapka, takvim, saat ve soyadı da birkaç yıl içinde kanunla değişti.

Bu yazıda Atatürk Devrimleri’nin harf, kıyafet, takvim ve soyadı ayağını kanun numaraları ve tarihleriyle sırasıyla öğreneceksiniz. Sonunda kısa bir kronoloji, az bilinen ayrıntılar ve Büyükçekmece’deki Atatürk Devrimleri Müzesi’nin adresi var.

Atatürk Devrimleri nelerdir?

Atatürk Devrimleri, Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde Türkiye Cumhuriyeti’ni laik ve modern bir ulus devlete dönüştürmeyi amaçlayan düzenlemelerdir. Bunlar siyasal, hukuksal, kültürel, toplumsal ve ekonomik alanlara yayılır.

Vikipedi’deki sınıflandırmaya göre Harf Devrimi eğitim ve kültür alanında yer alır. Şapka Devrimi ve Soyadı Kanunu ise toplumsal alandadır. Takvim ve saat düzenlemeleri de bu dönemin gündelik hayatı değiştiren adımlarıdır.

Siyasal devrimlerin başlıca erken adımları şunlardır:

• 1 Kasım 1922: Saltanatın kaldırılması
• 29 Ekim 1923: Cumhuriyet’in ilanı
• 3 Mart 1924: Halifeliğin kaldırılması

Laiklik ilkesi ise 5 Şubat 1937’de Anayasa’ya girdi.

Atatürk Devrimleri neden yapıldı?

Özetle üç amaç öne çıkar: çağdaşlaşma, resmî işlemlerde birlik ve uluslararası ilişkilerde uyum. Bu amaçlar tek tek kanunlarda da görülür.

Saat kanunu bunun iyi bir örneğidir. 697 sayılı kanun, İzmit civarından geçen ve Greenwich’e göre 30 derece doğu meridyenini Türkiye saatlerinin esası yaptı. Gün gece yarısından başlıyor, saatler sıfırdan yirmi dörde kadar sayılıyordu. Bir tren tarifesine ya da randevu saatine bakarken kullandığınız düzen budur.

Rakamlarda da aynı mantık vardı. 1288 sayılı kanun 20 Mayıs 1928’de kabul edildi ve uluslararası rakamları getirdi. Kanun 1 Haziran 1928’de yürürlüğe girdi.

Şapka ve kıyafet: 1925’te ne oldu?

Mustafa Kemal, 27 Ağustos 1925’te şapkayla İnebolu Türk Ocağı’na geldi. Kastamonu gezisi sırasında kıyafet değişikliğini halka burada anlattı.

Konya Milletvekili Refik Koraltan ve arkadaşları, şapka giyilmesine ilişkin kanun teklifini 16 Ekim 1925’te TBMM’ye sundu. 671 sayılı Şapka İktisası Hakkında Kanun, 25 Kasım 1925’te kabul edildi.

Kanun milletvekilleriyle kamu görevlilerine şapka giyme yükümlülüğü getirdi. Halkın genel başlığını da şapka olarak tanımladı.

Kıyafet alanında ikinci bir yasa daha vardır. 3 Aralık 1934 tarihli 2596 sayılı düzenleme, din adamlarının mabet dışında dinî kıyafet taşımasını sınırladı. Bu yasa 1925 tarihli Şapka Kanunu’ndan ayrıdır. İkisini karıştırmamak gerekir.

Takvim ve saat nasıl değişti?

TBMM, 26 Aralık 1925’te iki kanun kabul etti. 698 sayılı kanun takvimi, 697 sayılı kanun saati düzenledi.

Takvim kanununun tam adı “Takvimde Tarih Mebdeinin Tebdili Hakkında Kanun”dur. Kanun, Rumi 31 Kânunuevvel 1341 gününü izleyen günü miladi 1 Kânunusani 1926 olarak belirledi. Yani yeni yıl numarası 1 Ocak 1926’da kullanılmaya başlandı.

Kanun eski takvimi tamamen silmedi. Üçüncü maddesi, hicri kamerî takvimin özel durumlarda kullanılmasını korudu. Ay başlangıçlarını ise rasathanenin resmen belirlemesini öngördü.

Saat kanunu daha önce anlattığımız sayım düzenini getirdi: gün gece yarısı başlar, saatler sıfırdan yirmi dörde kadar sayılır.

Harf Devrimi: Latin harflerine geçiş

Mustafa Kemal, yeni Türk harflerine geçileceğini 9 Ağustos 1928’de İstanbul Sarayburnu’nda kamuoyuna duyurdu. Üç ay sonra kanun çıktı.

1353 sayılı kanun 1 Kasım 1928’de kabul edildi. Türkçe yazımında kullanılan Arap harflerinin yerine Latin esaslı Türk harflerini getirdi. Kanun, 3 Kasım 1928 tarihli ve 1030 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı.

Geçiş iki aşamada zorunlu hale geldi:

• 1 Aralık 1928: Türkçe gazete, dergi, tabela ve ilanlarda yeni harfler zorunlu oldu.
• 1 Ocak 1929: Kanunun beşinci maddesi gereği Türkçe basılacak kitaplar yeni harflerle basıldı.

Sokakta gördüğünüz her tabela bu kanunun sonucudur. Kanun, değişikliği bir günde değil, tarihlere bölünmüş bir takvimle uyguladı.

Soyadı Kanunu: herkesin bir soyadı olması

2525 sayılı Soyadı Kanunu 15 maddeliktir. 21 Haziran 1934’te kabul edildi. Her Türk vatandaşının öz adından başka bir soyadı taşımasını zorunlu kıldı.

Kanun, soyadı olarak kullanılamayacak kelimeleri de saydı:

• rütbe ve memuriyet adları,
• yabancı ırk ve millet adları,
• ahlaka aykırı veya gülünç kelimeler.

TBMM, Mustafa Kemal’e 24 Kasım 1934’te Atatürk soyadını verdi. İki gün sonra, 26 Kasım 1934’te kabul edilen düzenleme ağa, efendi, bey ve paşa gibi toplumsal unvanları kaldırdı.

Bugün kimlik kartınızdaki soyadı, bu kanunun doğrudan mirasıdır.

Kısa kronoloji

1. 1 Kasım 1922 Saltanat kaldırıldı
2. 29 Ekim 1923 Cumhuriyet ilan edildi
3. 3 Mart 1924 Halifelik kaldırıldı
4. 27 Ağustos 1925 Mustafa Kemal İnebolu Türk Ocağı’nda şapkalı kıyafetiyle halka seslendi
5. 25 Kasım 1925 671 sayılı Şapka Kanunu kabul edildi
6. 26 Aralık 1925 697 sayılı saat ve 698 sayılı takvim kanunları kabul edildi
7. 1 Ocak 1926 Miladi yıl numarası kullanılmaya başlandı
8. 20 Mayıs 1928 Uluslararası rakamlara ilişkin 1288 sayılı kanun kabul edildi
9. 9 Ağustos 1928 Yeni harflere geçiş Sarayburnu’nda duyuruldu
10. 1 Kasım 1928 1353 sayılı Harf Kanunu kabul edildi
11. 3 Kasım 1928 Harf Kanunu Resmî Gazete’de yayımlandı
12. 1 Aralık 1928 Gazete, dergi, tabela ve ilanlarda yeni harfler zorunlu oldu
13. 1 Ocak 1929 Türkçe basılan kitaplarda yeni harfler zorunlu oldu
14. 21 Haziran 1934 2525 sayılı Soyadı Kanunu kabul edildi
15. 24 Kasım 1934 Mustafa Kemal’e Atatürk soyadı verildi
16. 26 Kasım 1934 Lakap ve unvanların kaldırılmasına ilişkin kanun kabul edildi
17. 3 Aralık 1934 2596 sayılı kıyafet kanunu kabul edildi
18. 5 Şubat 1937 Laiklik ilkesi Anayasa’ya girdi

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Kanun metinlerinin dipnotlarında, ders kitaplarında yer almayan ilginç maddeler var.

• Memura 50 lira borç: Hükûmet, kıyafet ve şapka almakta zorlanan memurlara 50 lira borç verilmesini kararlaştırdı. Borç, maaşlardan bir yılda kesilecekti.
• Stenografi izni: Harf Kanunu, resmî ve özel tutanaklarda eski Arap harflerinin stenografi amacıyla kullanılmasına 1 Haziran 1930’a kadar izin verdi.
• Eski belgeler geçerli kaldı: Kanunun yedinci maddesi, eski yazılı para, pul, tahvil ve hukuki belgelerin değiştirilmedikleri sürece geçerli kalmasını sağladı.
• Hicri takvim korundu: Takvim kanununun üçüncü maddesi hicri kamerî takvimin özel durumlarda kullanılmasını sürdürdü. Ay başlangıçlarını rasathane belirleyecekti.
• Gün sayımı: Takvim kanunu, Rumi 31 Kânunuevvel 1341 gününü izleyen günü 1 Kânunusani 1926 saydı. Böylece yıl numarası bir günde yeni sisteme bağlandı.

Görüldüğü gibi kanunlar geçişi tamamen kesmedi. Eski belgelere ve özel kullanımlara geçiş süresi tanıdı.

Atatürk Devrimleri Müzesi nerede?

Atatürk Devrimleri Müzesi İstanbul Büyükçekmece’dedir. Adres, Belediye Kent Meydanı’ndaki Fatih Mahallesi Piyade Sokak No:7’dir.

Bina, Atatürk’ün Selanik’te doğduğu evin benzeri olarak inşa edildi. Müzede holografik Atatürk ve Zübeyde Hanım video canlandırmaları sunuluyor. Ziyaret planlarken güncel bilgi için müzenin resmî sitesine (ataturkmuzesi.bcekmece.bel.tr) bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Atatürk’s reforms en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Atatürk Devrimleri tr.wikipedia.org
3. Atatürk Ansiklopedisi — Atatürk Devrimleri, Utkan Kocatürk ataturkansiklopedisi.gov.tr
4. Millî Eğitim Bakanlığı — Kronoloji meb.gov.tr
5. Atatürk Ansiklopedisi — Şapka İnkılabı ataturkansiklopedisi.gov.tr
6. Atatürk Araştırma Merkezi — Türkiye Cumhuriyeti Tarihi II atam.gov.tr
7. Atatürk Ansiklopedisi — Takvim, Saat ve Ölçü Sistemlerinin Değiştirilmesi, Cemal Avcı ataturkansiklopedisi.gov.tr
8. Atatürk Ansiklopedisi — Uluslararası Sayıların Kabulü ataturkansiklopedisi.gov.tr
9. Millî Savunma Bakanlığı — Atatürk İnkılapları ata.msb.gov.tr
10. Millî Eğitim Bakanlığı — Harf İnkılâbı meb.gov.tr
11. LEXPERA — 1353 sayılı Kanun metni lexpera.com.tr
12. Atatürk Ansiklopedisi — Soyadı Kanunu, Oğuz Aytepe ataturkansiklopedisi.gov.tr
13. Çankırı Valiliği — Atatürk’ün Devrimleri cankiri.gov.tr
14. Büyükçekmece Belediyesi — Atatürk Devrimleri Müzesi ataturkmuzesi.bcekmece.bel.tr

Görsel: Mustafa Kemal harf devriminde.jpg — Presidency of the Republic of Turkey, Public domain