Sevr Antlaşması 433 maddeden oluşuyordu, ama bir gün bile yürürlüğe girmedi. Sınır çizgilerinden bütçe onayına kadar her konuya girmiş, buna rağmen kâğıt üzerinde kalmıştı.
Bu yazıda antlaşmanın ne olduğunu, nerede ve ne zaman imzalandığını, kimlerin imza attığını göreceksiniz. Sonra Trakya’dan İzmir’e, Boğazlar’dan Kürt bölgelerine önemli maddeleri tek tek okuyacağız. Sonunda Ankara’nın tepkisini ve Lozan’a giden yolu izleyeceğiz.
Sevr Antlaşması nedir?
Sevr Antlaşması, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı hükûmeti ile İtilaf devletleri arasında 10 Ağustos 1920’de imzalanan barış antlaşmasıydı. Antlaşma, sınır düzenlemelerinden mali denetime kadar uzanan 433 maddeden oluşuyordu.
Hazırlıklar Paris Barış Konferansı çerçevesinde yürütüldü. Osmanlı’ya sunulacak barış şartları ise 18–26 Nisan 1920’de İtalya’daki San Remo Konferansı’nda şekillendirildi.
Antlaşmada Britanya İmparatorluğu, Fransa, İtalya ve Japonya başlıca İtilaf devletleri olarak sıralanıyordu. ABD ise imzalayan devletlerden biri değildi. Bunu ABD Dışişleri Bakanlığının 1926 tarihli belgesi açıkça yazar.
Sevr Antlaşması ne zaman ve nerede imzalandı?
Tarih 10 Ağustos 1920’dir. Yer, Fransa’nın Sèvres kentindeki ulusal porselen fabrikasının sergi salonudur. Yani Osmanlı’nın kaderini çizen bir belge, bir porselen sergi salonunda imzalandı.
Aynı gün Britanya, Fransa ve İtalya arasında ayrı bir Üçlü Pakt da imzalandı. Bu pakt Anadolu’da ekonomik nüfuz bölgelerini düzenliyordu.
Sevr Antlaşması’nı kim imzaladı?
Osmanlı adına üç isim imza attı:
- Bağdatlı Mehmed Hâdî Paşa
- Rıza Tevfik Bey
- Bern elçisi Reşat Halis Bey
Karşı tarafta başlıca İtilaf devletleri vardı: Britanya İmparatorluğu, Fransa, İtalya ve Japonya.
Bu imzalar Ankara’da ağır bir karşılık buldu. Büyük Millet Meclisi 19 Ağustos 1920’de Sevr’i imzalayanları ve Saltanat Şurası’nda kabul yönünde oy verenleri vatan haini ilan etti. İmzadan yalnızca dokuz gün sonra alınan bu karar, antlaşmanın Ankara’da hiçbir meşruiyet kazanmadığını gösterir.
Sevr Antlaşması maddeleri: toprak ve sınırlar
Antlaşmanın en çok bilinen kısmı toprak maddeleridir. Başlıca düzenlemeleri sırayla görelim.
İstanbul ve Boğazlar
- madde İstanbul’un Osmanlı başkenti olarak kalmasını öngörüyordu. Ancak hükümlere uyulmaması durumunda müttefiklere bu düzenlemeyi değiştirme hakkı tanıyordu.
37 ve 38. maddeler Boğazları savaşta ve barışta bütün bayrakların ticaret ve savaş gemilerine açmayı öngörüyordu. Geçişi de uluslararası bir komisyon denetleyecekti.
Trakya ve adalar
Sınır düzenlemesi, Edirne ve Kırklareli dâhil Trakya’nın büyük bölümünün Yunanistan’a bırakılmasını öngörüyordu. 84. madde ise Gökçeada ve Bozcaada üzerindeki Osmanlı haklarının Yunanistan’a devredilmesini düzenliyordu.
İzmir
69 ve 70. maddeler İzmir’i ve tanımlanan çevresini hukuken Osmanlı egemenliğinde tutuyordu. Yönetimi ise Yunanistan’a bırakıyordu.
- madde bir kapı daha açıyordu. Yürürlükten beş yıl sonra İzmir yerel meclisi Yunanistan’a katılma başvurusu yapabilecekti. Milletler Cemiyeti de halkoylaması isteyebilecekti.
Ermenistan sınırı
- madde, Türkiye–Ermenistan sınırının belirlenmesini, Ermenistan’ın denize erişimini ve bitişik Osmanlı arazisinin askerden arındırılmasını ABD Başkanı’nın hakemliğine bırakıyordu.
Kürt bölgeleri
- madde, Fırat’ın doğusundaki Kürt çoğunluklu bölgeler için altı ayda yerel özerklik tasarısı hazırlanmasını öngörüyordu. 64. madde ise Kürt bağımsızlığını koşullara bağlıyordu. Bir yıl içinde çoğunluğun isteğini gösteren bir başvuru gerekecekti. Ardından Milletler Cemiyeti Konseyi yeterlilik değerlendirmesi yapıp tavsiye verecekti.
Sevr Antlaşması haritası ve sınırları nasıl okunur?
Antlaşmanın kendisi haritalarla birlikte basıldı. Türk Tarih Kurumu kütüphanesinin kataloğundaki 1920 tarihli Fransızca, İngilizce ve İtalyanca baskı 459 sayfadır. İçinde üç katlanır renkli harita bulunur.
Bir haritayı aklınızda canlandırmak isterseniz yukarıdaki maddeleri şu sırayla işaretleyin:
- Batıda Trakya’nın büyük bölümü, Edirne ve Kırklareli dâhil, Yunanistan’a geçiyordu.
- Ege’de Gökçeada ve Bozcaada üzerindeki haklar Yunanistan’a devrediliyordu.
- İzmir ve çevresi Osmanlı egemenliğinde kalıyor, ama yönetim Yunanistan’a veriliyordu.
- Doğuda Türkiye–Ermenistan sınırını ABD Başkanı belirleyecekti.
- Fırat’ın doğusundaki Kürt çoğunluklu bölgeler özerklik sürecine giriyordu.
- İstanbul Osmanlı başkenti olarak kalıyor, Boğazlar ise uluslararası bir komisyonun denetimine giriyordu.
Ordu ve para: askerî ve mali maddeler
Antlaşma yalnızca toprakla ilgilenmiyordu. Devletin silahını ve kasasını da sınırlıyordu.
Askerî sınırlar
154–157. maddeler, padişah muhafızları dışında toplam askerî mevcudu 50.000 kişiyle sınırlıyordu. Bunun 35.000’i jandarma, 15.000’i takviye personeliydi. 191. madde ise Osmanlı silahlı kuvvetlerinin kara veya deniz hava kuvveti bulundurmasını yasaklıyordu.
Mali denetim
231 ve 232. maddeler, Britanya, Fransa ve İtalya temsilcilerinden oluşan Maliye Komisyonuna yetki veriyordu. Komisyon, Osmanlı bütçesini meclise sunulmadan önce onaylayacaktı. 234. madde de Osmanlı hükûmetinin komisyonun izni olmadan iç veya dış borç almasını engelliyordu.
Siz kendi bütçenizi bir başkasının onayına sunmak zorunda kalsanız, harcama özgürlüğünüzün ne kadar daralacağını düşünün. Maddenin devlet için anlamı buydu.
Sevr nerede reddedildi?
Red, Ankara’da gerçekleşti. Büyük Millet Meclisi, 7 Haziran 1920’de çıkardığı yasayla İstanbul’un 16 Mart 1920’deki işgalinden sonra İstanbul hükûmetince yapılan antlaşmaları tanımayacağını bildirdi. Bu karar, Sevr imzalanmadan iki ay önce alınmıştı.
Sevr, gerekli onay süreci tamamlanmadığı için hiçbir zaman yürürlüğe girmedi. Cambridge University Press’te yayımlanan A. E. Montgomery çalışması, antlaşmanın oluşum sürecini bu çerçevede inceler.
Kısa kronoloji
- 18–26 Nisan 1920 San Remo Konferansı’nda Osmanlı’ya sunulacak barış şartları şekillendirildi
- 7 Haziran 1920 Büyük Millet Meclisi, İstanbul hükûmetince yapılan antlaşmaları tanımama yasasını çıkardı
- 10 Ağustos 1920 Sevr Antlaşması Sèvres’te imzalandı
- 19 Ağustos 1920 Büyük Millet Meclisi, imzacıları ve Saltanat Şurası’nda kabul oyu verenleri vatan haini ilan etti
- 24 Temmuz 1923 Sevr’in yerine geçen Lozan Antlaşması imzalandı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Genel anlatımlarda pek yer almayan bazı maddeler vardır:
- Bayrak maddesi: 69. madde, Osmanlı egemenliğinin simgesi olarak İzmir’deki bir dış kalede Türk bayrağının sürekli dalgalanmasını öngörüyordu.
- Muhafız sınırı: 154. madde, 50.000 kişilik sınırın dışında tutulan padişah muhafız birliğini subaylar dâhil en fazla 700 kişiyle sınırlıyordu.
- Tazminat vazgeçişi: 231. madde, Osmanlı kaynaklarının yetersizliğini gerekçe göstererek mali ve ekonomik bölümlerdeki yükümlülükler saklı kalmak üzere genel savaş tazminatı taleplerinden vazgeçiyordu.
- Eser iadesi: 422. madde, Osmanlı’dan ayrılan bölgelerden 1 Ağustos 1914’ten sonra götürülen tarihî ve sanatsal eserlerin yürürlükten itibaren on iki ayda iadesini öngörüyordu.
- Baskı: Türk Tarih Kurumu kataloğundaki 1920 baskısı 459 sayfa ve üç katlanır renkli harita içerir.
Sevr’den Lozan’a
Sevr yürürlüğe girmedi. Onun yerine geçen barış düzenlemesi, 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması oldu.
Özetle Sevr; toprakları daraltmayı, Boğazları uluslararası denetime açmayı, ordu ve maliyeyi sınırlamayı öngörüyordu. Ankara bu planı reddetti ve Millî Mücadele’nin ardından Lozan geldi.
Sık sorulan sorular
Sevr Antlaşması nerede imzalandı?
Fransa’nın Sèvres kentindeki ulusal porselen fabrikasının sergi salonunda imzalandı. Antlaşma adını bu kentten alır.
Sevr Antlaşması’nı ABD imzaladı mı?
Hayır. ABD Dışişleri Bakanlığının 1926 tarihli belgesi, ABD’nin Sevr’i imzalayan devletlerden biri olmadığını açıkça belirtir. Yine de 89. madde Türkiye–Ermenistan sınırını ABD Başkanı’nın hakemliğine bırakıyordu.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Sevr Antlaşması islamansiklopedisi.org.tr
- TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi — Sevr Antlaşması ansiklopedi.tubitak.gov.tr
- Vikipedi — Sevr Antlaşması tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Treaty of Sèvres en.wikipedia.org
- Sevr Antlaşması metni — III. Bölüm (madde 36–38, 62, 64, 69–70, 83–84) en.wikisource.org
- Sevr Antlaşması metni — V. Bölüm (madde 154–157, 191) en.wikisource.org
- Sevr Antlaşması metni — VIII. Bölüm (madde 231–232, 234) en.wikisource.org
- Sevr Antlaşması metni — XIII. Bölüm (madde 422) en.wikisource.org
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — FRUS 1926, Cilt II, Belge 648 history.state.gov
- Cambridge University Press — A. E. Montgomery, The Making of the Treaty of Sèvres of 10 August 1920 doi.org
- Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi — Sevr Antlaşması’nın 1920 tarihli baskısı kutuphane.ttk.gov.tr
Görsel: The Treaty of Sèvres 1920.png — Luisao Araujo, CC BY-SA 4.0
