1258-ci ildə Bağdadın mühasirəsi: nə baş verdi?
Bağdad 10 fevral 1258-ci ildə Hülakünün monqol ordusunun əlinə keçdi. İndiki İraq (Irak) ərazisində yerləşən Abbasi paytaxtının mühasirəsi yanvarın 29-u və ya 30-da başlamışdı. Şəhərin hökmdarı xəlifə Müstəsim təslim oldu. Üç gün sonra talan başladı. Qarət və qırğın təxminən bir həftə davam etdi.
Hərbi məğlubiyyət siyasi qırılmaya çevrildi. Müstəsim fevralın 20-də öldürüldü. Bununla Bağdad mərkəzli Abbasi xilafəti sona çatdı. Bununla belə, şəhərin sonrakı tarixində müəssisələrin bərpası və tədrisin yenidən başlanması da var. Siz tarixləri diqqətlə izləsəniz, mühasirənin, təslim olmanın, qırğının və yenidənqurmanın ayrı-ayrı mərhələlər olduğunu görərsiniz.
Bağdad niyə mühasirəyə alındı?
Hülakü yürüşə böyük xan Möngkenin əmri ilə başçılıq edirdi. O, Möngkenin qardaşı və Çingiz xanın (Cengiz Han) nəvəsi idi. Möngke 1251-ci ildə böyük xan olmuşdu. Bağdadın məğlubiyyəti bu genişmiqyaslı irəliləyişin bir hissəsi idi.
Ordu 1253-cü ildə yola çıxdı və 1255-ci ildə Mavəraünnəhrə çatdı. Hülakünün qüvvələri 1256-cı ildə İrandakı nizari ismaili qalalarının çoxunu ələ keçirdi. Bu əməliyyatlar Bağdada yürüşdən əvvəl baş verdi və eyni qərb yürüşünün tərkib hissəsi idi.
Müstəsim nizarilərə qarşı yürüş üçün tələb olunan qoşunları göndərməmişdi. Bu, onun Hülakü ilə münaqişəsinin səbəblərindən biri idi. İki tərəf arasında danışıqlar 1257-ci il boyunca davam etsə də, razılıq əldə olunmadı. Həmin ilin sonuna doğru Hülakü sərkərdələrinə Bağdada doğru irəliləyərək orada birləşməyi əmr etdi.
Müharibəyə aparan birbaşa yol bu hadisələrdən keçirdi: monqol yürüşü, hərbi yardım üstündə mübahisə və nəticəsiz danışıqlar. Bağdad artıq İrandakı nizari qalalarının çoxunu ələ keçirmiş bir sərkərdənin ordusu ilə üz-üzə qaldı.
Monqollar Bağdadın mühasirəsində necə qalib gəldilər?
Müdafiəçilər mühasirə başlamazdan əvvəl ağır məğlubiyyətə uğradılar. 16 yanvar 1258-ci il gecəsi Baycunun (Baycu) qüvvələri Düceyl kanalının bəndlərini yardılar. Su Abbasi ordusunun düşərgəsini basdı. Yanvarın 17-də monqollar daşqından qurtulan qüvvələri darmadağın etdilər.
Beləliklə, su yürüşdə birbaşa rol oynadı. Bağdadda 1256-cı ildə də böyük daşqın olmuşdu. Mühasirədən iki il əvvəl baş verən həmin fəlakət Darülxilafə və Nizamiyyə (Nizâmiye) bazarlarını su altında qoymuşdu. Təbii daşqınla ordu düşərgəsinin qəsdən suya qərq edilməsi ayrı hadisələr idi.
Siz su basmış bazarları təsəvvür edərək bu hadisəni gündəlik həyatla əlaqələndirə bilərsiniz. Alış-verişə getdiyinizi və bazara dolan suyun sizi yarı yolda qoyduğunu düşünün. Bağdadda 1256-cı il daşqını adları məlum olan ticarət məkanlarına çatmışdı. 1258-ci ilin yanvarında isə monqol qoşunları kanal bəndlərini yararaq hərbi düşərgəni su altında qoydular.
Bağdadın mühasirəsi yanvarın 29-u və ya 30-da başladı. Fevralın 4-nə qədər monqol qoşunları şərq divarlarına nəzarəti ələ keçirmişdilər. Hülakü Dəclə (Dicle) boyunca qaçışın qarşısını almaq üçün şəhərin hər iki tərəfində üzən körpülər qurulmasını da əmr etdi. Beləliklə, çay da müdafiəçilərin mühasirədə saxlanması üçün görülən tədbirlərin bir hissəsinə çevrildi.
Müstəsim fevralın 10-da ailəsi və təxminən 3,000 nüfuzlu şəxslə birlikdə təslim oldu. Təslim olma mühasirəni bitirdi, lakin fevralın 13-də talan başladı. Siz bu tarixləri bir-birindən ayırsanız, şəhərin təslim olmasının niyə zorakılığın sonu olmadığını daha aydın anlayarsınız.
Hadisələrin xronologiyası
- 1251: Möngke böyük xan oldu.
- 1253: Hülakünün ordusu qərbə yürüşə başladı.
- 1256: Monqol qüvvələri İrandakı nizari qalalarının çoxunu ələ keçirdilər. Həmin il Bağdadda böyük daşqın da baş verdi.
- 1257: Hülakü ilə Müstəsim arasındakı danışıqlar nəticəsiz qaldı.
- 16–17 yanvar 1258: Abbasi ordusunun düşərgəsini su basdı, sağ qalan qüvvələri isə darmadağın edildi.
- 29/30 yanvar 1258: Bağdadın mühasirəsi başladı.
- 4 fevral 1258: Monqol qoşunları şərq divarlarına nəzarət edirdilər.
- 10 fevral 1258: Müstəsim təslim oldu.
- 13 fevral 1258: Bağdadın talanı başladı.
- 20 fevral 1258: Müstəsim öldürüldü.
- 1258–1282: Əta Məlik Cüveyninin valiliyi dövründə təmir və yenidənqurma işləri aparıldı.
Bağdad, 1258: ölənlərin sayı və mübahisəli hesablamalar
Talan fevralın 13-də başladı və təxminən bir həftə davam etdi. Zorakılıq qarətlə yanaşı qırğını da əhatə edirdi. Ölənlərin dəqiq sayını müəyyənləşdirmək mümkün deyil. İşğalla bağlı mənbələrdə və qiymətləndirmələrdə göstərilən rəqəmlər bir-birindən kəskin fərqlənir.
Orta əsr mənbələrində 800,000-dən iki milyona qədər rəqəmlər verilir. TDV İslam Ensiklopediyası (TDV İslâm Ansiklopedisi) 1259-cu ildə bölgədən keçmiş çinli səyyah Çan Tenin (Chang Te) məlumatına da istinad edir. Onun qeydlərində on minlərlə ölüdən bəhs olunur. Bu rəqəm orta əsrlərdə irəli sürülmüş ən yüksək saylardan xeyli fərqlənir.
TDV öldürülənlərin sayını 100,000-dən çox qiymətləndirir. Vikipediyanın mühasirə haqqında ingilisdilli məqaləsində dəqiq sayın məlum olmadığı bildirilir. Bu hesablamaları bir-birindən ayırmaq lazımdır: orta əsr müəllifinin iddiası, səyyahın məlumatı və sonrakı qiymətləndirmə fərqli dəlil növləridir.
Taunla bağlı izah da mübahisəlidir. Fancy və Green 2021-ci ildə irəli sürdükləri şərhdə Bağdadın süqutunu monqolların yaydığı taunla əlaqələndirdilər. Brack, Biran və Amitai isə 2024-cü ildə dərc olunan araşdırmada istifadə edilmiş mətnlərin bu nəticəni dəstəkləmədiyini bildirdilər. Buna görə taun izahı mübahisəli yanaşma kimi təqdim edilməlidir.
Bağdadın mühasirəsi İslam mədəniyyəti üçün niyə bu qədər dağıdıcı oldu?
İşğal kütləvi qətlləri, qarəti və Bağdad mərkəzli Abbasi hakimiyyətinin məhvini bir araya gətirdi. Müstəsimin fevralın 20-də öldürülməsi həmin xilafətə son qoydu. Zorakılığın miqyası və paytaxtın hakimiyyət qurumunun itirilməsi 1258-ci ilin İslam tarixindən bəhs edən əsərlərdə niyə belə böyük yer tutduğunu izah edir.
Kitabxanaların dağıdılması da işğalın İslam sivilizasiyasını birdəfəlik çökdürdüyü iddiasının əsaslarından biridir. Bu şərhə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Michal Biranın 2019-cu ildə kitabxanalar, kitablar və biliyin ötürülməsi haqqında apardığı araşdırma Elxanilər dövrünün Bağdadında fəal elmi mühitin olduğunu göstərir.
Şəhərin təhsil müəssisələri davamlılığın konkret sübutudur. Nizamiyyə, Müstənsiriyyə və Bəşiriyyə mədrəsələrində monqol işğalından sonra tədris yenidən başladı. Onların fəaliyyətini bərpa etməsi göstərir ki, 1258-ci ilin dağıntılarına baxmayaraq, Bağdadda elmi həyat talandan sonra da davam etdi.
Əta Məlik Cüveyninin 1258-ci ildən 1282-ci ilədək davam edən valiliyi dövründə Müstənsiriyyə təmir edildi və yeni suvarma sistemi quruldu. Dağıntılardan danışarkən bu layihələrə də yer verilməlidir. Şəhərin süqutu Bağdaddakı Abbasi hakimiyyətinə son qoydu. Sonrakı təmir işləri isə şəhərin müəssisələrinin və maddi həyatının bir hissəsini bərpa etdi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Düceyl kanalının bəndləri yanvarın 16-da, gecə yarıldı. Hadisələrin ardıcıllığı əhəmiyyətlidir: əvvəlcə Abbasi düşərgəsini su basdı, sonra monqol qüvvələri yanvarın 17-də sağ qalanları məğlub etdilər. Bu hadisə həlledici hərbi məğlubiyyətin şəhər divarlarının rəsmi mühasirəsindən əvvəl baş verdiyini göstərir.
Hülakünün üzən körpülərinin konkret məqsədi var idi: Dəclə boyunca qaçışın qarşısını almaq. Siz onları Bağdadın mühasirədə saxlanması tədbirlərinin bir hissəsi kimi təsəvvür edin. Çay burada hücuma rəhbərlik edən sərkərdənin bağlamağa çalışdığı mümkün qaçış yolu kimi görünür.
Hülakünün xristian həyat yoldaşı Doqquz xatunun (Dokuz Hatun) müdaxiləsi ilə bəzi xristianlar himayə aldılar. Qorunan şəxslərə evlərinin qapılarını işarələmək tapşırıldı. Bu təfərrüat göstərir ki, genişmiqyaslı talan və qırğın zamanı müəyyən şəxslərin qorunması üçün də tədbirlər görülürdü.
Müstənsiriyyə işğaldan sonrakı dövrdə təmir edilmiş müəssisə kimi qarşımıza çıxır. Cüveyninin idarəçiliyi zamanı bərpa işləri ilə yanaşı yeni suvarma sistemi də quruldu. Adları çəkilən üç mədrəsədə tədrisin bərpası ilə birlikdə bu tədbirlər göstərir ki, şəhərin işğaldan sonrakı tarixi dağıntılarla bitmədi.
Tez-tez verilən suallar
Bağdadın monqollar tərəfindən mühasirəsinə kim rəhbərlik edirdi?
Hülakü yürüşə böyük xan Möngkenin əmri ilə rəhbərlik edirdi. O, Möngkenin qardaşı və Çingiz xanın nəvəsi idi. Bağdadı müdafiə edən Abbasi hakimiyyətinin başında xəlifə Müstəsim dayanırdı.
Bağdad qırğından əvvəl təslim olmuşdumu?
Bəli. Müstəsim 10 fevral 1258-ci ildə ailəsi və təxminən 3,000 nüfuzlu şəxslə birlikdə təslim oldu. Talan və qırğın fevralın 13-də başladı və təxminən bir həftə davam etdi.
Xəlifə divarlar uğrunda döyüşlər zamanı öldürüldümü?
Müstəsim fevralın 20-də, təslim olmasından və talanın başlanmasından sonra öldürüldü. Onun ölümü Bağdad mərkəzli Abbasi xilafətinə son qoydu.
İşğaldan sonra Bağdadın məktəbləri yenidən açıldımı?
Bəli. Nizamiyyə, Müstənsiriyyə və Bəşiriyyə mədrəsələrində tədris yenidən başladı. Müstənsiriyyə Cüveyninin 1258–1282-ci illərdəki valiliyi dövründə də təmir edildi. Həmin dövrdə başqa yenidənqurma və suvarma işləri də aparıldı.
Mənbələr
- Vikipediya — Bağdadın mühasirəsi (1258)) tr.wikipedia.org
- İranika Ensiklopediyası — HÜLAKÜ XAN iranicaonline.org
- Vikipediya — Bağdadın mühasirəsi en.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — BAĞDAD islamansiklopedisi.org.tr
- Tibb tarixi — Taun və monqolların Bağdadı işğalı (1258)? Mənbələrin yenidən qiymətləndirilməsi doi.org
- Qüds İbrani Universiteti — Elxanilər dövrünün Bağdadında kitabxanalar, kitablar və biliyin ötürülməsi cris.huji.ac.il
FAQ
Monqollar Bağdadı nə vaxt ələ keçirdilər?
Mühasirə 1258-ci il yanvarın 29-u və ya 30-dan fevralın 10-dək davam etdi. Fevralın 10-da xəlifə Müstəsim təslim oldu. Şəhərin talanı fevralın 13-də başladı.
Bağdad niyə mühasirəyə alındı?
Hülakü böyük xan Möngkenin əmri ilə qərbə irəliləyirdi. Müstəsimlə münaqişənin səbəblərindən biri xəlifənin nizari ismaililərinə qarşı yürüş üçün tələb olunan qoşunları göndərməməsi idi. 1257-ci il ərzində aparılan danışıqlar nəticəsiz qaldı.
1258-ci ildə Bağdadda neçə nəfər öldü?
Dəqiq say məlum deyil. Orta əsr mənbələrində 800,000-dən iki milyona qədər rəqəmlər göstərilir. TDV İslam Ensiklopediyası ölənlərin sayını 100,000-dən çox qiymətləndirir və on minlərlə ölüdən bəhs edən çinli səyyahın məlumatını da verir.
1258-ci ildə Bağdadda İslam elmi ənənəsi sona çatdımı?
İşğal ağır dağıntılara səbəb oldu, lakin Elxanilərin hakimiyyəti dövründə elmi fəaliyyət davam etdi. Mədrəsələrdə tədris bərpa olundu. Michal Biranın araşdırması Elxanilər dövrünün Bağdadında fəal elmi mühitin olduğunu göstərir.
Image: Fall Of Baghdad (Diez Albums).jpg — 14th century artist, Public domain
