İrokua Konfederasyonu’nun Büyük Konseyinde, ilk beş ulusa dağıtılmış toplam 50 geleneksel reislik makamı bulunuyordu. Siz bu yazıda Altı Ulus’un klan anneleri, temsilciler ve uzlaşma yoluyla nasıl yönetildiğini öğreneceksiniz. Konseydeki makamlar Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga ve Seneca uluslarına eşit sayılarda dağıtılmamıştı. Buna karşılık ortak kararlar, bütün konsey üyelerinin anlaşmasını gerektiren bir yöntemle alınıyordu. [1]
Kuzey Amerika’nın kuzeydoğusundaki bu birlik, Tuscaroraların 1722’de katılmasıyla Altı Ulus olarak anılmaya başladı. Birliğin kendi adı Haudenosaunee, uzun ev inşa eden insanlar anlamına gelir. Ortak yönetim savaş ve diplomasiyle ilgilenirken, üye uluslar iç yönetimlerindeki özerkliği koruyordu. Bu ayrım, aynı konseyde buluşan ulusların kendi iç yönetimlerini sürdürdüklerini gösterir. [1][2][3][4]
İrokua Konfederasyonu nedir, hangi uluslardan oluşuyordu?
İrokua Konfederasyonu, başlangıçta beş yerli ulusun oluşturduğu bir siyasal birlik olarak tanımlanır. Bu uluslar doğudan batıya Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga ve Seneca topraklarında sıralanıyordu. Dolayısıyla Beş Ulus adı, birliğin ilk üyelerinin sayısını doğrudan ifade ediyordu. Haudenosaunee adıysa aynı birliğin kendi adlandırmasını, yani uzun ev inşa eden insanları anlatır. [2][3]
Tuscaroralar, Kuzey Karolina’dan kuzeye sığındıktan sonra 1722’de birliğe kabul edilen altıncı ulustu. Bu katılımla birlikte Beş Ulus için Altı Ulus adı kullanılmaya başlandı. Siz tarihsel anlatılarda bu adlarla karşılaştığınızda, Tuscaroraların katılımını ayırt edici bilgi olarak kullanabilirsiniz. İlk beş ulusun adlarıyla sonradan katılan Tuscaroraları birlikte düşünmek, birliğin bileşimini açıklığa kavuşturur. [1]
Altı Ulus adı, Büyük Konseydeki geleneksel makam dağılımının altı eşit parçaya bölündüğü anlamına gelmiyordu. Smithsonian rehberi, toplam 50 makamı ilk beş ulus arasında dağıtarak açıklar. Tuscaroraların temsiline ilişkin açıklamalar ise Oneida, Cayuga ve Küçük Kardeşler bağlantıları bakımından farklılaşır. Üyelik ile temsil düzenini ayrı değerlendirmek, bu farklı açıklamaları anlamayı kolaylaştırır. [1][5][6]
İrokua Konfederasyonu ne zaman ve nasıl kuruldu?
Haudenosaunee sözlü tarihi, kuruluşu Büyük Barışçı, Hiawatha ve Jigonhsasee ile ilişkilendirerek anlatır. Kuruluş anlatısında beş ulus, bugünkü New York eyaletindeki Onondaga Gölü kıyılarında birleştirilir. Büyük Barışçı’nın birleştirici rolü, bu anlatının başlıca unsurlarından biri olarak aktarılır. Büyük Barış Yasası da birliğin kuruluşunu açıklayan sözlü tarihin merkezinde yer alır. [3][7]
Barbara A. Mann ve Jerry L. Fields, 1997 tarihli çalışmalarında belirli bir kuruluş günü önerdi. Sözlü tarih ile güneş tutulması verilerini birleştirerek 31 Ağustos 1142 tarihini ileri sürdüler. Bu tarih, kesinleşmiş bir kuruluş günü yerine araştırmacıların tartışmalı önerisi olarak aktarılmalıdır. Dolayısıyla 1142’yi kullanırken, tarihi öneren araştırmacıları ve önerinin niteliğini birlikte belirtmek gerekir. [8]
Arkeologlar Anthony Wonderley ve Martha L. Sempowski, 2019 tarihli kitaplarında farklı bir oluşum açıklaması sundu. Birliğin ortaya çıkışını, onlarca yıla yayılan aşamalı bir süreç olarak ele aldılar. İki yaklaşım arasındaki ayrım, kuruluşu tek güne bağlamakla zaman içinde oluşumunu açıklamak arasındadır. Siz 1142 tarihini gördüğünüzde, bu aşamalı oluşum yaklaşımının da bulunduğunu hatırlayabilirsiniz. [9]
Altı Ulus’u kim yönetiyordu, klan anneleri ne yapıyordu?
Büyük Konsey, üye ulusların ortak savaş ve diplomasi meselelerini ele alan yönetim organıydı. Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga ve Seneca ise kendi iç yönetimlerindeki özerkliklerini koruyordu. Böylece ortak meselelerin görüşüldüğü konsey ile ulusların iç yönetimleri arasında ayrım bulunuyordu. Birliğin yönetimini anlamak için, Büyük Konseyin ortak görev alanını bu ayrımla birlikte okumak gerekir. [4]
Büyük Konseyin 50 geleneksel reislik makamı, ilk beş ulus arasında şöyle dağıtılmıştı: [1]
| Ulus | Geleneksel reislik makamı |
|---|---|
| Mohawk | 9 |
| Oneida | 9 |
| Onondaga | 14 |
| Cayuga | 10 |
| Seneca | 8 |
| Toplam | 50 |
Konseyde görev yapan erkek klan temsilcileri hoyaneh adıyla anılıyor ve klan anneleri tarafından seçiliyordu. Haudenosaunee klanlarında soy anneden izleniyor, çocuklar da annelerinin klanına katılıyordu. Bu nedenle klan annelerini anlatırken, anneden izlenen soy düzenini de birlikte düşünmek gerekir. Temsilcilerin seçimi, klan annelerinin Büyük Konseyin oluşumundaki doğrudan görevini ortaya koyuyordu. [1][5]
Klan annesi, uyarılara rağmen topluluğun yararına davranmayan bir temsilcinin yetkisini sona erdirebiliyordu. Bu işlem, reisin boynuzlarının simgesel biçimde çıkarılmasıyla ifade edilen bir görevden alma uygulamasıydı. Dolayısıyla klan annesinin yetkisi, yalnızca hoyaneh seçildiği anda kullanılan bir yetki değildi. Temsilcinin görevini sürdürmesi de topluluğun yararına davranmasıyla bağlantılı olarak değerlendiriliyordu. [5]
Tuscaroraların temsili konusunda Smithsonian rehberi, meselelerin Oneida aracılığıyla ele alındığını belirten bir açıklama sunar. Konfederasyonun yönetim sayfasıysa bağımsız söz hakkı bulunmadığını, meselelerin Cayugalar aracılığıyla sunulduğunu belirtir. Onondaga yönetimi de Tuscarora liderlerini günümüzde Küçük Kardeşler grubuna dahil ederek tanımlar. Bu açıklamalar arasındaki fark, Tuscarora temsilini tek bir aracılık ilişkisiyle anlatmayı güçleştirir. [1][5][6]
Büyük Konsey kararları nasıl alıyordu?
Büyük Barış Yasası uyarınca karar alınması, bütün konsey üyelerinin anlaşmasını gerektiren uzlaşmaya dayanıyordu. Onondaga yönetiminin açıkladığı düzende konsey, görevleri ve görüşme sıraları belirlenmiş üç gruba ayrılır. Onondaga Ateş Bekçileri, Mohawk ve Seneca Büyük Kardeşleri, Oneida ve Cayuga Küçük Kardeşleri oluşturur. Bu adlandırmalar, ortak görüşün hangi gruplar arasında dolaştığını takip etmeyi de sağlar. [1][6]
Onondaga Ateş Bekçileri gündemi sunar, ardından Büyük Kardeşler konuyu önce kendi aralarında görüşürdü. Mohawk ve Seneca temsilcileri, oluşturdukları ortak görüşü ateşin karşı tarafındaki Küçük Kardeşlere iletirdi. Böylece Oneida ve Cayuga temsilcileri, kendilerine iletilen görüş üzerinde değerlendirme yapabilirdi. Karar süreci, bu grupların aynı öneri üzerinde anlaşmaya ulaşmasını gerektiren görüşmelerle ilerliyordu. [6]
Büyük Kardeşler ile Küçük Kardeşler anlaşamazsa, öneriler ortak görüş oluşması için yeniden görüşülürdü. İki taraf anlaştığında karar, değerlendirilmek üzere yeniden Onondaga Ateş Bekçilerine giderdi. Ateş Bekçilerinin de katılmasıyla, üzerinde görüşülen meselede uzlaşmaya varıldığı ilan edilirdi. Dolayısıyla ilk görüşün iletilmesiyle kararın tamamlanması arasında, farklı konsey gruplarının katıldığı aşamalar bulunuyordu. [6]
Tadodaho, Onondaga’nın 14 lideri arasında bulunan ve Haudenosaunee konseyine başkanlık eden makamın adıydı. Bu başkanlık görevi, bütün üyelerin anlaşmasını gerektiren karar düzeniyle birlikte değerlendirilmelidir. Siz bunu gündelik bir apartman toplantısıyla karşılaştırırken, görüşmeyi yönetmekle ortak karar oluşturmayı ayırabilirsiniz. Haudenosaunee örneğinde Tadodaho’nun başkanlığı, uzlaşma gerektiren Büyük Konsey düzeninin bir parçasıydı. [1][6]
Kısa kronoloji
İrokua Konfederasyonu’nun kronolojisinde 1722’deki katılım ile önerilen kuruluş tarihinin kesinlik dereceleri farklıdır. Aşağıdaki sıralama, bu ayrımı koruyarak kuruluş tartışmasını ve sonraki siyasal gelişmeleri bir araya getirir. Amerikan Devrimi sırasında yaşanan ayrışma da birliğin yönetim tarihindeki dönüşümü anlamaya yardımcı olur. [1][3][8]
| Tarih veya dönem | Olay |
|---|---|
| 31 Ağustos 1142 | Mann ve Fields’ın önerdiği tartışmalı kuruluş tarihi; kesinleşmiş değildir. |
| 1722 | Tuscaroralar altıncı ulus olarak birliğe kabul edildi. |
| Amerikan Devrimi | Amerikan Devrimi sırasında üye uluslar karşı taraflarda yer aldı; siyasal birlik parçalandı. |
| Amerikan Devrimi sonrası | Birçok Haudenosaunee Britanya Kanadası’na göç etti; Büyük Konsey yeniden oluşturuldu. |
| 1988 | ABD Kongresi, konfederasyonun Amerikan anayasal gelişimine katkısını tanıyan karar kabul etti. |
Kronoloji tablosundaki olaylar, kuruluş tarihi önerisi için Mann ve Fields’ın çalışmasına dayanır. Tuscaroraların katılımı Smithsonian rehberinde, devrim sırasındaki ayrışma ve sonraki göçler İrokua anlatımında yer alır. Kongrenin 1988 tarihli kararı ise Encyclopedia Virginia’nın anayasal etki değerlendirmesinde ele alınır. [1][3][8][10]
Amerikan Devrimi sırasında Oneida ve Tuscaroralar Amerikan tarafında, diğer uluslar Britanya tarafında yer aldı. Bu ayrışma, ortak konsey geleneğine sahip konfederasyonun siyasal birliğinin parçalanmasına yol açtı. Devrim sonrasında birçok Haudenosaunee Britanya Kanadası’na göç etti; Büyük Konsey ise yeniden oluşturuldu. Bu nedenle devrim sırasındaki bölünme ile konseyin sonraki yeniden kuruluşu birlikte değerlendirilmelidir. [3]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Hoyaneh makamı maaşsızdı ve belirli bir seçim dönemi yerine ömür boyu görev esasına dayanıyordu. Bununla birlikte klan annesi, gerekli uyarılardan sonra topluluğun yararına davranmayan temsilciyi görevden alabiliyordu. Ömür boyu görev ilkesi ile görevden alma yetkisi, aynı yönetim düzeninde birlikte bulunuyordu. Bu iki özellik, hoyaneh makamının hem süresini hem de sorumluluk ilişkisini açıklıyordu. [1][5]
Üç konsey grubunun sözcüleri ayağa kalkarak konuşur, sözlerini tamamlayıp oturana kadar kesilmezdi. Bu usul, Onondaga yönetiminin aktardığı konsey görüşmelerinin somut konuşma kurallarından biriydi. Siz aile toplantılarında söz kesilmesinin anlaşmayı nasıl zorlaştırdığını düşünerek bu ayrıntıyla bağ kurabilirsiniz. Haudenosaunee konseyinde konuşmacının oturması, sözünü tamamladığını gösteren açık bir işaret olarak kullanılıyordu. [6]
Hiawatha Kemeri’ndeki dört beyaz kare ile merkezdeki ağaç, ilk beş ulusu simgeler. Tuscaroralar, bu kemerin oluşturulmasından sonra birliğe katılan ulus olarak açıklanır. Bu nedenle kemerdeki beşli temsil ile Altı Ulus adı, farklı tarihsel bilgileri taşır. Kemeri incelerken Tuscaroraların 1722’deki katılımını hatırlamak, simgelerin hangi üyeleri anlattığını anlamayı kolaylaştırır. [1]
Onondaga yönetiminin aktardığı liderlik ilkesi, kararların gelecek yedi kuşak düşünülerek alınmasını ister. Böylece kararın değerlendirilmesinde yalnız bugünkü insanlar değil, sonraki kuşaklar da dikkate alınır. Siz gündelik bir kararı düşünürken, yedi kuşak ilkesini sonuçların zaman içindeki devamıyla ilişkilendirebilirsiniz. Buradaki somut ölçü, Onondaga yönetiminin ifade ettiği gelecek yedi kuşağın gözetilmesidir. [6]
İrokua yönetimi ABD Anayasası’nı etkiledi mi?
Donald A. Grinde Jr. ve Bruce E. Johansen, İrokua siyasal örneğinin Amerikan demokrasisine katkısını savunur. Onların yaklaşımında Haudenosaunee yönetimi, Amerikan demokrasisinin gelişimiyle bağlantılı bir siyasal örnek olarak değerlendirilir. Bu, İrokua Konfederasyonu ile ABD Anayasası arasındaki ilişkiyi açıklamaya çalışan etki kuramıdır. Ancak etkinin kapsamı konusunda araştırmacılar arasında ortak bir değerlendirme bulunduğu söylenemez. [10]
Elisabeth Tooker, Amerikan kurucularının İrokua yönetimini ne ölçüde bildiğinin belirsizliğini özellikle vurgular. Ayrıca İrokua yönetimi ile Amerikan anayasal sistemi arasındaki önemli farklılıklara dikkat çeker. Dolayısıyla tartışma, iki yönetimin yan yana anılmasından daha ayrıntılı bir bilgi sorunu içerir. Tooker’ın itirazı, kurucuların bilgisiyle sistemler arasındaki farklılıkların birlikte değerlendirilmesini gerektirir. [10]
ABD Kongresi, 1988’de İrokua Konfederasyonu’nun ABD Anayasası’nın gelişimine katkısını tanıyan bir karar kabul etti. Bu karar, katkının resmen tanınmasına ilişkin somut bir tarihsel olgu olarak aktarılabilir. Etkinin kapsamına ilişkin değerlendirmelerdeyse Grinde ve Johansen’in savıyla Tooker’ın itirazı birlikte ele alınmalıdır. Böylece Kongrenin kararı ile araştırmacıların birbirinden farklı açıklamaları, kendi bağlamları içinde anlaşılabilir. [10]
Sık sorulan sorular
İrokua Konfederasyonu hangi uluslardan oluşuyordu?
Birliğin ilk üyeleri Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga ve Seneca uluslarıydı. Tuscaroralar 1722’de katılınca birlik Altı Ulus olarak anılmaya başladı.
Büyük Konsey kararları çoğunluk oyuyla mı alıyordu?
Büyük Konsey, Büyük Barış Yasası uyarınca bütün üyelerin anlaşmasını gerektiren uzlaşma yöntemini kullanıyordu. Onondaga Ateş Bekçileri ile Büyük ve Küçük Kardeşler arasındaki görüşmeler bu anlaşmayı oluşturuyordu.
Klan anneleri yönetimde nasıl bir rol oynuyordu?
Klan anneleri, Büyük Konseyde görev yapacak hoyaneh denen erkek temsilcileri seçiyordu. Uyarılara rağmen topluluğun yararına davranmayan temsilcinin yetkisini de sona erdirebiliyordu.
İrokua Konfederasyonu kesin olarak 1142’de mi kuruldu?
31 Ağustos 1142, Barbara A. Mann ve Jerry L. Fields’ın önerdiği tartışmalı kuruluş tarihidir. Anthony Wonderley ve Martha L. Sempowski ise oluşumu onlarca yıla yayılan aşamalı bir süreç olarak ele alır.
Kaynaklar
- Smithsonian National Museum of the American Indian — Haudenosaunee Guide for Educators americanindian.si.edu
- Vikipedi — İrokualar tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Iroquois en.wikipedia.org
- CQ Press — Constitution, Iroquois Influences on the U.S sk.sagepub.com
- Haudenosaunee Confederacy — Government haudenosauneeconfederacy.com
- Onondaga Nation — Government onondaganation.org
- Wikipedia — Onondaga Lake en.wikipedia.org
- University of California eScholarship — A Sign in the Sky escholarship.org
- Syracuse University Press / JSTOR — Origins of the Iroquois League jstor.org
- Encyclopedia Virginia — American Indian Influence on the U.S. Constitution encyclopediavirginia.org
Görsel: 1914 Panoramic View of Iroquois.jpg — Uploaded to EN wiki by Chris 73, Public domain
